Архивы

ПРЕСТУПНИК, КАК И ПРЕЖДЕ, ОСТАЛСЯ НЕИЗВЕСТНЫМ: О ПЕРЕВОДЕ БЕОВУЛЬФА НА АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ

беовульф

В 2018 году в Баку отдельным изданием вышли сонеты Шекспира на азербайджанском языке с параллельными текстами. Перевел сонеты с английского я, а книгу издал на собственные средства мой родственник. С тех пор прошло почти три года, в Азербайджане нигде, даже одной строкой, нет информации об этом издании. В любой другой стране, ха исключением Туркмении, такого представить просто невозможно. В Туркмении возможно только потому, что там есть писатель более крупный, чем Шекспир, и этим писателем является Гурбангулы Бердымухаммедов! Тогда же, в самом начале 2018 года, по предложению одного известного в Азербайджане филолога я взялся за перевод англосаксонского эпоса Беовульф. В течение трех с половиной месяцев я завершил работу, в ходе которой я еще учил древний английский. По неизвестным мне причинам тот известный филолог, предположительно из-за отсутствия средств, древнюю поэму в моем переводе издал только недавно, в начале февраля. Если быть точным, о выходе книге мне было сообщено 4 февраля, то есть три недели назад. И вот в течение этих трех неделе в Азербайджане, где в той или иной форме существует тысячи средств массовой информации, только в одной газете было сообщение об этом издании. И это только потому, что в редакции той газете работают приятели того моего родственника, который издавал моего Шекспира и не смог продать и половину тиража, который составлял всего 200 экземпляров…

Может ли быть такое в любой другой стране, кроме Туркмении?  То есть выходит перевод на национальный язык уникального и статусного памятника и об этом дружно, судя по всему, по команде предпочитают не сообщать средства массовой информации. Я ничего не говорю о качестве перевода, так как я его автор. О качестве должны говорить другие – литераторы, переводчики, люди, знающие язык и текст оригинала. Но для подобного разговора надо, чтобы перевод читали. И как его читать, если о его существовании практически никто не знает?

Это обстоятельство, я должен заявить, характеризует не меня и не мою работу. Это обстоятельство характеризует государство, его отношение к культуре, то, что литература в Азербайджане – это принадлежащая определенному кругу людей сфера, куда вход посторонним воспрещен. Такой статусный текст имели бы право перевести только статусные люди, потом этот перевод в золотом с бриллиантовыми вкраплениями переплете доставили бы в Лондон целая делегация, состоящая из академиков, министров, дипломатов. Там устроили бы танцы-шманцы маленьких, больших и крупных лебедей…

Потом чартерными рейсами вновь и вновь…

Я испортил им праздник…

По правде говоря, я сам понимал, что такое статусное произведение достоин перевести только человек не просто статусный, но самый статусный. А самым статусным человеком в Азербайджане является президент Ильхам Алиев, владеющий к тому же английским языком. Но тут имеется одна проблема. Переводчик должен быть носителем языка, на который переводит. То есть владеть им как родным и как рабочим. К сожалению, у господина президента Алиева родной язык — русский. Азербайджанским владеет он как иностранным языком. Только по этой причине я осмелился приступить к этой исторической работе, совершенно не подумав, что совершаю преступление…

Да, я совершил практически преступление… И люди, против которых совершено преступление, предпочитают, чтобы мое имя осталось неизвестным…

У меня есть определенная надежда. И надежда только на наших дорогих, очень дорого нам обходящихся соседей. На армян. Теперь поясню.

Вдруг армяне, древний и культурный народ, отстав от Пашиняна, идиота и мерзавца, возьмутся дальше развивать свою культуру и переведут Беовульф на армянский. Конечно, в предисловии они обязательно напишут, что эпос первоначально создан древние армянами, но древние англичане поэму у них украли, перевели на свой древний язык, а армянский оригинал сожгли турки. Вот теперь наконец-то они обратно перевели то что изначально им принадлежало. И это первый перевод эпоса на всем Кавказе…

И тут Баку не выдержит и, как в случае с лавашем и долмой, заявит, что первый перевод на Кавказе сделан на азербайджанский язык. Армяне потребуют предъявить перевод. Баку, наступив к горлу собственной песне, один экземпляр предъявит. Тогда армяне потребуют, чтобы им предъявили и переводчика. Баку скажет, что эпос переведен без переводчика. Армяне очень удивятся и скажут, что такого не бывает. Баку скажет, что очень даже бывает. «Вот мы же воевали с вами не только без начальника Генштаба, да и вообще без Генштаба. Почему не можем перевести поэму без переводчика?» — заявит Баку армянам…

Да шут с переводчиком, то есть, со мной. Главное, чтобы книга увидела свет…

Хотя бы благодаря армянам….

Как человек, совершивший тяжкое преступление, я согласен, чтобы мое имя осталось неизвестным…

Хейрулла Хаял

24. 02. 2021, Самара

ƏJDAHANI YIXAN BEOVULF AZƏRBAYCANIN KORRUPSİNER MƏTBUAT VƏ ƏDƏBİYYAT BÜROKRATİYASI QARŞISINDA ACİZDİR…

беовульф

Kitabın çıxdığı iki həftəyə yaxındır, Azərbaycanda işləyən (danışan, yazan, göstərən) yüzlərlə mətbuat orqanlarının heç birində bir sətirlə də olsun bu barədə məlumat verilmir. Yəni total boykotdur. Kitabın çıxdığından xəbər çap etmiş yeganə qəzet “Yeniavaz”dır ki, bunu da yaxın bir adamım o qəzetin redaksiyasında işləyən dostları vasitəsiylə “təşkil edib”. Mən tərcüməni havayı eləmişəm, dörd aya yaxın vaxt ərzində hər gün beş saatdan yeddi saata qədər işləmişəm. Nəşrin xərcini professor Zərbəliyev çıkib. İndi mən məcburam ki, kiçik pensiyamdan pul ayırırb bu kitab haqqında məlumatı FACEBOOK-da “irəlilədim”.  Yəni Azərbaycandakı soydaşlarıma tanıdım. Mən bu məlumatı BBC-nin və Azadlıq radiosunun Azərbaycan radosuna göndərmişəm. Bu radioda işləyən soydaşlarımız, yəni bu mazafakerlər Britaniya və ABŞ vergiverənlərinin pulunu yeyirlər, Ancaq Britaniyanın milli-mədəni sərvəti olan dastanın Azərbaycan dilinə çevrildiyi haqqında “havayı” məlumat vermək istəmirlər.

Mənim üçün sirr deyil ki, Azərbaycanda soğana, banana, pomidora inhisar olduğu kimi ədəbiyyatda da inhisar var, ədəbiyyat Azərbaycanda bazardır və bu bazara ali sanksiyasız girmək olmaz. Dövlət, əslində «dövlət — bizik» deyən adamlar milli sərvətləri əllərinə keçirib istismar etdikləri kimi ədəbiyyata da, yəni bədii sözün deyilişinə, yazılışına tam nəzarət edirlər. Sovetdən, bolşeviklərdən irs qalan Yazışılar Birliyi tam fəaliyətdədir. Belə bir absurd orqanı hər hansı demokratik ölkədə təsəvvür etmək olmaz. Yəni ədəbiyyata rəhbərləri dövlət tərəfindən təyin edilən orqan rəhbərlik edir və indi bu orqanını başına ağlını itirməsə də bütün əxlaq normalarınıdan və prinsiplərindın yadırğamş 84 yaşlı Anar başçılıq edir. Yəni Anar ədəbiyyatın rəisidir. Siz Lev Tolstoyun, Dostoyevskinin, Folknerin, Kafkanın, Prustun, Odenin, Bodlerin üstündə rəis təsəvvür edirsiniz? Anarın yanında və rəhbərliyi altında yazıçı, azad söz sahibi ola bilməz, onun yanında və rəhbərliyi altında Rəşad Mıcid kimi dövlət pulunu yeyib yağlanan sıçovullar ola bilər. Yazıçılar Birliyinin içində və ətrafınbda olanlar isə dövlətdən atılan yala tamahlanan, daim ağa qapısında dilənən, pul, ev istəyən əqidəsiz qarfomanlardır. İndi bu Yazıçılar İttifaqına tabe olan yeganə Ədəbiyyat qəzeti kənar bir adamın gördüyü vacib bir iş barıdı məlumat verməyə cəsarət edərmi?

Həm də «Beovulf” kimi statuslu əsər gərək dövlət təmtərağıyla çevriləydi – bir milyon ayrılaydı, bunun çoxu ayrılan kimi ayıranlar tərəfindən yeyiləydi, sonra qalan pula 20-30 idam iki-üç il əlləşib “Şam şəhərində xeyli qoca bir kişi vardı” kimi yöndəmsiz bir şey ortaya çıxaraydılar və elə bu yöndəmsiz şeyi qoltuqlarına vurub həftə səkkiz mən doqquz xəzinə hesabına Londona uçaydılar…

Bu işi görməkdə məqsədimiz pul qazanmaq olmayıb, mən qırx ildir tərcümə ilə məşğulam, bir qəpik də qazanmamışam. Biz bu işin gərəkli və faydalı olacağını düşünüb onu gördük. Ancaq şüurlu şəkildə təşkil olunan boykot  məni xarakterizə eləmir, ölkəni xarakterizə edir, onun mədəniyyətinin, mədəniyyət siyasətinin barbarların əlində əsir olduğunu, insanlarımızda da mədəniyyət, maarifçilik eşqinin olmadığnı göstərir. Kavafisin “Barbarlar gəldilər” şeiri var, onu da tərcümə eləmişəm, bloqumdan oxuya bilərsiniz…

Məni bu işə sövq etmiş və tərcümənin başa gəlməsində çox zəhmət çəkmiş professor Həbib Zərbəliyev Azərbaycanın adlı-sanlı alimi və pedaqoqudur, Azərbaycan dilçiliyində yeni sahə yaradıb ki, bu da hər alimə nəsib olmur. Həbib Zərbəliyev səviyyəli rus alimi öz İnternet səhifəsində hansı island saqasının ilk dəfə rus dilində çap olunduğu barədə məlumat yerləşdirsə, bu postu yüzlərlə, minlərlə adam paylaşır – bu belədir, Mən Rusiyada yaşayıram və nə dediyimi bilirəm. Professor Zərbəliyev öz səhifəsində Beovulfun nəşr olunduğunu yazır, bu məlumatı bir nəfər də paylaşmır – nə tələbələri, nə pedaqoq, alim həmkarları. Çünki Azərbaycanda elmi mühitin adı elmidir, əslində ilanlar qaynaşan bir yerdir, hamı bir-birindən uğur yox, büdrəmə, gözləyir, hamı bir-birinə xəstəlik və ölüm arzulayır.

Mən Azərbaycan jurnalistikasının və ədəbi mühitin sovet dövrünü az-çox tanıyıram. Tanışın, dostun olmadan ya kimisə qonaq eləmədən iki sətirlik yazını heç yerdə çap etdirmək mümkün deyildi. 1979-cu ildə “Azərbaycan” jurnalında mənim resenziyam gedib – Elçinin tapşırığı ilə. 1981-ci ildə “Azərbaycan” jurnalında hekayəm çap olunub – Əkrəm Əylislinin göstərişi ilə, çünki nəsr şöbəsinin müdiri Mövlud Süleymanlı çoban iti kimi qapını kəsib mənim kimi kənardan gələnəri qapırdı. Mənim yazılarımın əslində dəstəyə ehtiyac yox idi. Kömək ona görə tələb olunurdu ki, redaksiyalarda əqidəsini bir qarın yeməyə satan şarlatanlar oturmuşdular. Mən yaxşı müəllif idim. Buna sübutum da var. 1984-cü ildə «Literaturnı Azerbaydjan» jurnalında mənm dissertasiyamdan bir fraqment çap olunmuşdu — yenə Elçinin köməyi ilə. Ancaq SSRİ-nin ən nufuzlu ədəbiyyatşünaslıq jurnalarından biri olan «Literaturnoye obozreniye»nin 1985-ci il oktyabr nömrəsində mənim yazıma yüksək qiymət verilmişdi. O jurnal çıxanda artıq mən Azərbaycandan birdəfəlik çıxmışdım və Kuybışevdə zavoda fəhlə düzəmişdim…

Yaxşı yadımdadır ki, jurnalistlər milisidən də pozğun idilər –çaya qonaq elə, nahar al… Otuz il keçib, nəsil dəyişməyib, heç nə dəyişməyib, korrupsiya, tamah, əqidəsizlik Azərbaycan  jurnalistikasınınnın iliyinə işləyib… Hamısı birdir: rəsmisi də, müxalifətio də…

2018-ci ilin yayında qohumum öz puluna Şekspirin sonetlərini mənim tərcüməmdə Bakıda nəşr etdirdi. İndiyəcən Azərbaycan mətbuatında bu kitab haqqlnda bir sətirlik də məlumat çap olunmayıb.

Bu necə ölkədir?

Cəlil Məmmədquluzadə Tiflisdə “Molla Nəsrədiin” jurnalının nəşrini davam etdirmək istərkən rəsmilərdən rədd cavabı alanda demişdi ki, İranda erməni dilində bir neçə yüz nəşr var, onda qoyun mən də jurnalımı erməni dilində çıxarım…

Bəlkə mən də bu dastanı erməni dilinə tərcümə etməliydim? Düzdür, dili bilmirəm, ancaq dil öğyrənməyə az-çox qabiliyyətim var, bir-iki ilə öhdəsindən gələrdim. Erməni mətbuatı dillərinə qədim ingilis dastanının tərcümə olunduğunu zurna-balabanla yayardı. Buna şübhə etmirəm…

Xeyrulla Xəyal, RF Jurnalistlər İttifaqının üzvü.

16.02. 2021, Samara

Anqlo-sakson epik poeması Azərbaycan dilinə tərcümə olunub

 

Anqlo-sakson epik poeması «Beovulf»un Azərbaycan dilinə ilk tərcüməsi işıq üzü görmüşdür.
Yeniavaz.com xəbər verir ki, poemanı qədim ingilis dilindən Rusiyanın Samara şəhərində yaşayan şair və tərcüməçi Xeyrulla Xəyal tərcümə etmişdir. Həmin tərcüməyə «Ön söz»ü filologiya elmləri doktoru, professor Həbib Zərbəliyev yazmışdır.

(Şair və tərcüməçi Xeyrulla Xəyal)
 

https://www.yeniavaz.com//az/news/160472/anqlo-sakson-epik-poemasi-azerbaycan-diline-tercume-olunub?utm_source=smartbee&utm_medium=referral&utm_campaign=smartbee&utm_content=smartbee

“BEOVULF” AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ
(Ön söz əvəzi)
Dünya ədəbiyyatı xəzinəsi böyük epik əsərlərin şahididir. Eramızdan əvvəl I minilliyə (başqa ehtimallara görə, IV minilliyə) aid edilən, 18 parva (kitab) və ya 75 min şlokadan (beytdən) ibarət olan qədim hind eposu “Mahabharata”, eramızdan əvvəl təxminən V–VIII əsrlərdə yarandığı ehtimal edilən, 7 kanda (kitab) və ya 24 min misradan ibarət “Ramayana” onlardan ən möhtəşəmləri hesab edilir. “Ramayana”nın sanskrit ədəbiyyatının böyük şairlərindən olan Valmikinin qələminin məhsulu olduğu da iddia edilir. Bu xəzinədə Azərbaycan oxucusuna yaxşı tanış olan Homerin “İliada”və “Odisseya” epik poemaları, türk xalqlarının epik əsəri kimi tanınan “Kitabi-Dədəm Qorqud”la yanaşı, onun öz ana dilində hələ oxumadığı bir epos – anqlo-sakson epik poeması “Beovulf” da vardır. VII–VIII əsrlərdə yarandığı güman edilən və həcmcə o qədər də böyük olmayan bu poemanın da bütövlükdə bir müəllifin qələminin məhsulu olması barədə fikirlər vardır.
3182 misradan ibarət olan “Beovulf” alliterativ şeirlə qədim ingilis dilində yazılmışdır. Poemanın əlyazmasında onun nə adı, nə də başlıqları vardır. “Beovulf” adı ona əsas qəhrəmanın adına görə verilmişdir.
Mənbələrdə poemada təsvir olunan hadisələrin anql tayfalarının Britaniyaya gəldiyi dövrdən daha əvvəl Skandinaviyada cərəyan etdiyi göstərilir. Poemanın süjeti onun əsas qəhrəmanı Beovulfun Kainin (Qabil – Adəmin oğlu, yer üzündə ilk qatil) nəslindən sayılan qorxunc əjdaha Qrendel və onun anasına qarşı dəniz yürüşü və onlarla döyüşü və bir neçə əlavə xətt üzərində qurulmuşdur. Beovulf döyüşdə qalib gəlsə də, ölümcül yaralanır. Onun nəşi və döyüşdə əldə etdiyi qənimət təntənəli şəkildə tonqalda yandırılır.
“Beovulf” dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunmuşdur. Poemanın oxuculara təqdim olunan bu mətni Azərbaycan dilinə edilmiş ilk tərcümədir. Onu qədim ingilis dilindən Xeyrulla Xəyal tərcümə etmişdir. Dastan indiyə qədər türk xalqlarının heç birinin dilinə tərcümə edilməmişdir.
Qafiyəsiz şeirlə yazılmış bu dastanı Azərbaycan dilinə çevirmək istəyən tərcüməsi, zənnimizcə, bir sıra çətinliklərlə üzləşməli olur. Bu, ilk növbədə misraların sayını saxlamağa imkan verə bilən düzgün vəznin seçilməsidir. Dastanda Azərbaycan sözlərinin fonem strukturuna uyğun olmayan bir sıra şəxs adları və coğrafi adları bu ölçüyə sığdırmaq da onun tərcüməsini çətinləşdirən amillərdəndir. Bundan başqa, əsərin orijinal xüsusiyyətlərini saxlamaq üçün mətndə tez-tez istifadə olunan alliterasiya, assonans kimi üslubi vasitələrin nəzərə alınması tərcüməçidən böyük ustalıq tələb edir.
Əminliklə demək olar ki, Xeyrulla Xəyal tərcümədə bütün bunların öhdəsindən məharətlə gəlmiş, mümkün olan bütün poetexniki vasitələrdən istifadə etmişdir. Dastan, orijinalda olduğu kimi, qafiyəsis şeirlə tərcümə edilmişdir. Tərcüməçinin seçdiyi poetik təhkiyə forması özünəməxsusluğu ilə seçilir. Tərcümədə ekspressiv sintaktik vasitə kimi istifadə olunan parsellyasiya tərcüməçidən ustalıq tələb edir, mətnə xüsusi ahəngdarlıq verir:
Sizin fikrinizi bilmirəm, heç vaxt
Əyan görməmişəm yer üzündə mən,
Sizin biriniz tək; nəcib göstərən
Onu yəqin təkcə silahlar deyil.
Naxışlı cam vardı onun əlində,
Balarağı dolu, nəğməsi bardın
Dinir Heorotda, coşur sevincdən,
Əsgərlər, Denadan və Vederadan
Gələnlərin böyük yürüşü ilə.
Bəzən parsellyantlar əsas sintaktik konstruksiyadan xeyli aralı olsa belə, mətn çox rahatlıqla, rəvan oxunur:
Həmlə planlayır uca saraya.
Səhər gün doğandan gecə dünyanı
Yenidən qaranlıq bürüyənəcən,
Kölgələr oğru tək sürünənəcən
Səmanın altında. Qalxdı qoşunlar,
Hrotqar, Beovulf, bu iki kişi
Durub bir-birini salamladılar.
Nitqin persepsiyası üçün onun düzgün sintaqmatik üzvlənməsi mühümdür. Əks halda nitq ya yanlış başa düşülür, ya da ümumiyyətlə başa düşülmür. Şifahi nitqdə dilin daşıyıcısı bunu mexaniki şəkildə edir. Yazılı nitqdə də bu, təbii şəkildə reallaşır. Lakin cümlənin sintaqmatik üzvlənməsinin düzgün müəyyənləşdirilməsində durğu işarələri də böyük rol oynayır.
Azərbaycan poeziyasında ənənəvi olaraq hər bir misra bitmiş fikir ifadə edir, yaxud növbəti misra həmin fikri davam etdirir. Sintaqmatik baxımdan isə hər misra ayrı-ayrılıqda üzvlənir.
“Beovulf”u çevirərkən tərcüməçi bu üzvlənməni özünəməxsus tərzdə aparır: sintaqmın bir hissəsini bir misrada, davamını isə növbəti misrada verir:
Sonra sükut çokdü və Half-dan oğlu
Danışdı. Xalqının içində haqqın,
Doğrunun zamini, tariximizdə
Bütün olanları bilən və yurda
Arxadağ tanınan dedi: “bu igid
Böyük insan kimi gəlib dünyaya».
Ona görə də mətnin düzgün başa düşülməsi üçün oxucu hazırlıqlı olmalı, sintaqmatik fasilələrə və durğu işarələrinə ciddi fikir verməlidir.
Tərcümədə ekspressivlik vasitəsi, aktualizator kimi inversiyaya da geniş yer verilir:
Hamı sevinirdi; açıb çıxardı
Bəysə zirehini, dəbilqəsini.
Tərcümənin məziyyətləri çoxdur. Biz onlardan yalnız bir neçəsini sadaladıq. Qalanlarını isə oxucunin ixtiyarına buraxırıq.
Fikrimizin yekununda onu da qeyd etmək istərdik ki, Avropa dillərindən poetik mətnlərin onları primitivləşdirmədən adekvat tərcüməsi Azərbaycan poetik sintaksisinin inkişafı üçün çox vacibdir. Avropa dillərində yaranan poeziyanın sintaksisi öz vasitələrinə, üsullarına görə mürəkkəb və zəngindir. Azərbaycan dilinə tərcümədə çox zaman bu mürəkkəblik sadələşdirilərək primitiv səviyyəyə endirilir. Bəzən tərcüməçi orijinaldakı misranı inersiya, yaxud öz ana dilinin imkanlarını yaxşı bilməməsi səbəbindən dolaşıq şəkildə parçalayır və bununla da poetik narrativin vahid intonasiyasını pozur. Biz orijinaldan və adekvat tərcümələri çoxaltmaqla Azərbaycan poeziya dilini, xüsusən onun poetik sintaksisini Qərbi Avropa və Amerika poeziyasında olan səviyyələrə yaxınlaşdıra bilərik.
Hesab edirik ki, “Beovulf” dastanının Azərbaycan dilinə edilmiş bu tərcüməsi həmin istiqamətdə atılmış mühüm addımdır.
Həbib Zərbəliyev
filologiya elmləri doktoru, professor

ƏLİ KƏRİM FACİƏSİ: LİRİK ŞEİRLƏRDƏ KOMSOMOL TƏRBİYƏSİ VƏ PROKUROR İTTHAMLARI

Əli Kərim

Totalitar ideoloji sistemin vətəndaşların ruh və mənəviyyatın necə ziyanlar vurduğunun ən ayani sübutu ədəbiyyatı, hərçənd humanitar həyatın, incəsənətin başqa növ və janrlarında da bu fəlakətli fenomen yaxşı görünür.

Əgər Səməd Vurğun kimi insanlar təbiətən ptinsipsiz v əxlaqsız olaraq hər cür rejimə, hər cür rejimin hər cür rəhbərinə xidmətə və bu xidmətdə hər cür alçaqlıqlara enməyə hazır olubsa, Mikayıl Müşfiq və Əli Kərim kimi fövqəladə istedadla və saf ürəklə doğulmuş insanlar üçün hakim ideopogiyaya, bu ideologiyanın təlimatrlarına əməl etmək sosial mühitin şiddətli təzyiqi ilə baş verir və şəxsi faciəyə və yaradıcılıq dramına çatdırır.

Əli Kərimin “Qaytar ana borcunu” şerindən mən bir neçə il əvvəl yazmışam. İndi şairin başqa bir şeiri haqqında fikirlərimi demək istəyirəm.

Mən özüm bu şeiri ilk gənclik illərində bu şeiri əzbərləmişdim və onun az qala hər misrası gözümü yaşartmasa da, ürəyimi titrədirdi.

Ancaq çoxdan bu şeir barəsində rəyim başqadır.

“Gözəl qız, sən saf susan…” misrası ilə başlanan şeirin Tanrı vergili şairin qələmindən çıxdığına şübhə yoxdur. Burdakı metaforalar həm təzədir, həm də ilkinliyi, kinematoqrafiq qabarıqlığı  ilə “Dədə Qorqud”dakı bənzətmələri xatırladır.

 “Susuzluğun od vurub köz kimi yandırdığı

Dodaq su sevən kimi…”

Yaxşı deyilib…

“İynənin ucu boyda işığa həsrət qalan göz işıq sevən kimi…”

Bu da yaxşıdır…

Pardon!  Bəs bu prokuror tonu hardandır?

Yaşlı nəsildən olanlar sovet dövrünün yoldaşlıq məhkəmələrini xatırlamalıdırlar. Mən özüm mexaniki sexdə fəhlə işləyəndə belə məhkəməni görmüşəm.

Əli Kərim, yaxud Əli Kərimin lirik qəhrəmanı ittiham edir!

“O isə səni sevir…”

Sonra kabab və sair. Yəqin araq-maraq…

Fransızlar demişkən, pardon! Oxucu bu eşq üçbucağındakı ikinci aşiqi görmür. Rəqiblərin bir-birlərini gözdən salmaqları köhnə əhvalatdır. Yəni Əli Kərim yaxud onun lirik qəhrəmanı var gücü ilə, gözəl sözlər işlədərək öz rəqibini xanımın gözündən salmaq istəyir. Və and içə bilərəm ki, bu şeiri oxuyarkən Əli Kərimin yaxud onun qəhrəmanının tərəfində olanlar özləri kabab həvəskarlarıdır.

Kababı kim sevmir ki…

Kabab üstündən sərin suyu da hamı sevir…

O adam kimdir? Biz o adamı görmürük. Yalnız prokuror çıxış edir və zala gətirilməyən müttəhimin eninə-uzununa döşəyir… Salyanlılar buna «pəl vurmaq» deyirlər…

“Danış, ucalsın səsin…”

Belə çıxır ki, xanım utancaqdır. Təvazölüdür. Əli Kərimə elə gəlir ki, belə xanımın saqqızını “kabab həvəskarı” oğurlaya bilər. Öz namizədliyini irəli sürür və xanımla komsomol işi aparır.

Ah, bu komsomol işi! Komsomol işinin nə olduğunu indiki nəsil bilmir. 14 yaşı olan hər yeniyetmə komsomola girir və cilovunu verirdi komsomol katiblərinin əlinə. Komsomol hər şeyə rəhbərlik edir, hər işə qarışırdı. Bu şeirdə Əli Kərim komsomol fəalıdır. Vurulduğu qızı  Cəfər Cabbarlının Almazı kimi fəal ictimai həyata çağırır. Yalnız ictimaiyyət içində olmaq, komsomolçu yoldaşların çiyni, dəstəyi, ünsiyyəti iki sevgi arasında tərəddüd edən bu qızı qarınqulu kababsevərin caynağından qurtara bilər.

Mən ki səni sevirəm,
Bakıdan, Daşkəsəndən gələn bir səda kimi…”

Yəni Əli Kərimi bu təvazölü, məsum qızı evdən çıxarıb ictimai həyatın burulğanlarına atmaq istəyir. Bakıdakı səsin nə olduğunu biz bilirik.

“Buruqları hayqıraraq,
Nərə salır boz çöllərə…”

Yəni 26-ların nəvəsi Səməd Vurğun Bakının səsini əbədiləşdirib: buruqların hayqırmağı…

Buruq görən hər bir insan bilir ki, buruq hayqırmaz. Ancaq mənim Azəribaycan xalqıma Səməd Vurğun ciddi poeziyadan və həqiqətdən daha əzizdir…

Yəni Əli Kərim qızı buruq səsi kimi sevir.

Pardon, bəs bu Daşkəsən nədir?

Aha! Filiz mədənləri! Ekskavatorlar, buldozerlər… Naçalniklərin anqırmağı, söyüşməyi: “Sənin ananı…”

Əli Kərim bu məsum qızı evdən çıxarmaq, buruqlar arasında, Daşkəsənin filiz mədənlərində görmək istəyir. Almazların vaxtı keçib, kəndlərdə kolxozlar qurulub, ancaq Azəribaycan xalqı ağ günə çıxmayıb…

Cəfər Cabbarlı səhv edirdi…Radikal inqilabçıların səhvləri olur. Bu səhvlər bəzən milyonların məhvinə səbəb olur…

Əli Kərim Stalin-Bağırov dövründə yox, əsasən Xruşşov vaxtı, Axmatovanın “vegeterianlıq” adlandırdığı dövrdə yaşayıb.

Ancaq komsomol ayıq idi. Gənclərin cilovunu əldən buraxmırdı…

Komsomol komitələri də öz məhkəməlrini qururdu. Bəzən “səhv” buraxmış komsomolçuya düzəlmək üçün vaxt verirdi.

Əli Kərim də qıza vaxt verir: get fikirləş. Üç nöqtə…

Əli Kərim ailəli adam olub, arvad, üç uşaq, Bakıda həyat baha… O, şeirlə, “Azərbaycan” jurnalındakı işiylə dolanıb. Bəlkə ona heç kim deməyib ki, Daşkəsəni sox lirik şeirə. Ancaq Əli Kərimin içində qorxu yaşayıb. Həmişə fikirləşib ki, şeirində komsomol tərbiyəsi motivləri olmasa, onun jurnaldakı yerini verərlər başqa şairə. Onun yerini tutmağa hazır o qədər oğraş adamlar vardı ki…

And içərəm ki, bu şeiri sevənlər içində çox az adam (kişi cinsndən) tapılar ki, sevdikləri qızların ictimai həyata atılmağına, Daşkəsəndə filiz mədənində işləməyinə razı olsunlar. Azərbaycan oxucusu hələ də nə oxuduğunu başa düşmür…

Bu şeir Azərbaycanın son 60-70 ildə ən istedadlı adamlarından birinin faciəsini göstərdiyinə görə xüsusi diqqətə layiqdir. Təəssüf ki, Azərbaycanda əslində antiestetika olan sovet estetikasının mənəviyyata vurduğu ziyan barədə geniş və dərin diskussiya mümkün deyil. Çünki bu antiestetikanın yaradıcııq üzərində hakim olduğu dövrün xeyli hissəsində rəhbər olmuş insan ökədə toxunulmaz elan edilib. Antiestetika da onun qoyduğu irsin üzi hissəsi sayılır. Ona görə də “Komsomol poeması” oxunmasa da, komsomol səsi həyatımızda və sənətimizdə hələ uzun müddət səslənəcək…

 14.01. 2021, Samara

MƏŞƏDİ İBAD QİYAMI VƏ YA MƏDƏNİYYƏTİMİZDƏ ƏĞYAR PROBLEMİ

Hamı bilir ki, muğam çox ciddi musiqi janrıdır, bir qayda olaraq muğamların melodiyası hüznlüdür və muğama qulaq asan insanın, əıbəttə, üzü gülməz, kefi açılmaz, əksinə, Səməd Vurğun demişkən, “dərin fikirlərə qərq olar yazıq”. Mən özüm cavan vaxtlarımda muğamlara qulaq asarkən, Aynur Camalqızı demişkən, göz yaşlarıma hakim ola bilmirdim, bəzən dərd və qəm mənə elə güc gəlirdi ki, az qalırdım başımı daşa ya divarın tininə çırpım. Sonralar, yaşa dolduqca başladım muğamlarla oxunan sözlərə diqqətlə qulaq verməyə. Və qulaq asdıqca gördüm ki, bizim muğamlarımız əslində erotik janrdır. Muğam üstündə oxunan qəzəllərdə, oxucudan üzr istəyirəm, əsasən gəzəyən qız və qadınlardan söhbət gedir.

“Yüs yol dedim əğyar ilə gəzmə, yenə gəzdi,
Ölsəm, demərəm bir də dübarə, özü bilsin”.

Bu beyt məşhur qəzəlxan Vahidindir. Yəni ki, Vahidin və ya onun, ədəbiyyatşünaslar demişkən, lirik qəhrəmanının sevgilisi var. Bu xanım isə vaxtaşırı “əğyar ilə gəzir”. Yəqin ki, çox gəzir və tez-tez gəzir, çünki Vahid “yüz yol deyib gəzmə”. Ancaq xanım gəzməyindən qalmayıb. Yəni deyib elə canını alıb gəzəcəyəm.  Vahid də başa düşür ki, bu xanımla bacara bilməyəcək. “Ölsəm, demərən bir də dübarə…”

Ölsən, hardan deyərsən?

Mərhun İslam Rzayev bu mövzuda Vahidin başqa bir qəzəlini oxuyardı.

“Dedim əğyar ilə gəzmə, sənə çox yalvardım…”

Yəni Vahid ya onun lirik qəhrəmanı gəzəyən xanıma bənd olub, özü də yalvarır ki, “əğyar ilə gəzmə…”

Məlumdur ki, İslam Rzayevin səsinin şirinliyi qismən ondan idi ki, səsi burnundan çıxırdı. Bu qəzəli oxuyanda isə səs elə bil gözlərindən gəlirdi – göz yaşlarına bələnmiş halda, nəmli…

“Sənə çox yalvardım…”

Uşaq vaxtı bunu eşidəndə mənə ancaq “yalvardım” sözü çatırdı, “Əğyar”, “gəzmək”- zad başa düşmürdüm. Hər eşidəndə az qalırdım İjevsk adlı vallı radiomuza kəllə atım…

Sonralar bildim ki, “əğyar” kimdir, “gəzmək” nədir, və bu əğyar köpəkoğlu yarla nə oyun çıxarır…

Vallah, Amerikada, Fransada erotika qadağan olan vaxtlar bizim muğam oxuyan xanəndələrin repertuarı erotika ilə dolu olub…

Sonralar mən bunları başa düşəndə bir şeyə çox təəccüb elədim: yarları əğyarla gəzən kişilərin xoşqeyrətliliyinə. Məsələn, Puşkinin arvadı Natalyanın adına söz çıxanda Puşkin Dantesi duelə çağırır, onunla atışır və ağır yara alıb ölür…

Bizim şair isə deyir “çox yalvardım gəzmə…”

Bu, çox təəccüblüdür…

Bu əğyar köpəkoğlu bizim poeziyamıza və şəxsi həyatımıza çoxdan soxulub. Bir yaxşı qəzəl oxuyursan, iki aşiqin macərası qəlbini oxşayan dəmdə bu arvadbaz, şorgöz, pozğun əğyar hardansa çıxıb alır xanımı qoltuğuna, aparır “gəzməyə…”

Hə, gəzməyə… Biz uşaq deyilik, builirik belə gəzməklər necə olur…

Seyid Əzim Şirvaninin qəzəllərində əğyar adam-insan saymır, namus-qeyrət bilmir.

“Bağ içrə gəlib yarımı əğyar ilə gördüm…”

Yazıq Seyid Əzim bağa girib ki, bir az təmiz hava alsın, bülbüllərin nəğməsinə qulaq assın. Şeytana min lənət! Bağa girib ətrafına boylanan kimi Seyid Əzin görür ki, yarı əğyar ilə qol-boyundur…

İndi Seyid Əzim neyləməlidir? Bizdə, əlbəttə, duel olmayıb. Ancaq Seyid Əzim elə dəvətsiz-təklifsiz bu əğyarın üstünə atılmalıydı. Ən azı gərək onun qıçlarının arasına, düz təsərrüfatı yerləşən nöqtəyə yağlı bir təpik vurmalıydı…

Əfsus! Əğyar öz kefindədir. Seyid Əzim özünü korluğa vurur:

“Ey kaş olaydı bu tamaşadə gözüm kur…”

Demir ki, “kor olaydım”, farsdakı kimi“kur” deyir, burda gərək vəznə görə “u”-nu uzadasan: «kuuuur». Bir sözlə, məzhəkədir. Seyid Əzim təəssüf edir ki, “kur” deyil. Ancaq özünü korluğa qoymağa nə var?

Bağdan elə gözüyumulu çıxıb suyu süzülə-süzülə gedir…

Əğyar da qalır yarla…Başa düşürük onlar bağda neyləyirdilər…

Bu erotik qəzəli bizim çox müğənnimiz oxuyur. Mərhum Hacıbaba Hüseynovun repertuartında bu qəzəl yuxarı başda idi. Mahur üstündə, Segah üstündə… Bakıda, Bakı kəndlərində, radioda, televiziyada… Hamı da bu erotik qəzələ “bəh-bəh” deyir…

Vallah, Mirzə Əlil belə bir şey yazsaydı ya oxusaydı, İlham Əliyev sərəncam verib onu “antimilli ünsür” elan edərdi…

Mən başa düşmürəm ki, mənim gözəl millətim bir sadə sözə görə qarın cırmaqla, bağırsaqları qırağa tökməklə bu məzmunlu qəzəl və qoşmaları bir araya necə sığışdırır…

Və mənə elə gəlir ki, bizim ədəbiyyatımızda əğyara, bu ailələr dağıdan, eşq ocaqlarını viran qiyan məişət pozğunna qarşı bir kişi kimi qalxan yeganə insan Məşədi İbaddır.

Məşədi_İbad_(obraz)

Yadınızdadırsa, Məşədi İbad hasarın üstünə çıxanda görür ki, nişanlısı Gülnaz əğyarla, yəni Sərvərlə “eyş edir”. Və Məşədi İbad özünü korluğa qoymur!

“Qoçaq, sən orada nə qayırırsan?”

“Qoçaq, bəs sən orada nə qayırırsan?”

“Mən Rüstəm bəyin qızı  Gülnaz xanımla adaxlıbazlığa gəlmişəm…”.

Və sair…

Məşədi İbad əvvəlki dövrlərin əğyarla üzləşmiş xoşşqeyrət aşiqlərini xatırlayır.

“Yox, mən o Məcnunlardan deyiləm!”

Məşədi İbad qiyam qaldırır! Məşədi İbad qiyamı!

Bəli, o, hasardan tullanıb Sərvərin boğazından yapışmır. Çünki əlli yaşında kişidir. Tullanan vaxtı deyil.

“Bu saətdə gedib qoçulara buraya yığacağam!”

Mən bir vaxtlar “Məşədi İbad” tamaşasının qrammofon yazısına çox qulaq asmışam. Məşədi İbadı bu tamaşada əfsanəvi Mirzağa Əliyev oynayırdı. Hər dəfə Məşədi İbad qoçuları yığacağanı elan edəndə mən ucadan deyərdim: “Afərin, Məşədi İbad, kişi adamsan!”

Məşədi İbadda o qədər qeyrət var ki, əğyarı aradan götürmək üçün beş min manat verir qoçulara. İndiki məzənnə ilə bəlkə beş milyon. İndi kim qeyrətə beş milyon xərcləyər? Və yaxud indi kimdə o qədər qeyrət pulu var?

Bəli, qoçular cüvəllağı çıxırlar, Məşədi İbadın pulunu yeyirlər. Əğyar da Gülnaz xanıma sahib olur. Ancaq, bir ABŞ filmində deyildiyi kimi, Məşədi İbad heç oımasa, cəhd elədi…

Məşədi İbadın qiyamı beləcə aldatma yolu ilə, alçaqlıqla yatırdıldı.

O vaxtdan indiyəcən əğyarlar kefindədir. Hansı bağa girsən, yarı əğyarla görərsən…

Aşiqlər də sızıldaşırlar: “Yüz yol dedim əğyar ilə gəzmə, yenə gəzdi…”

Mirzə ƏLİL

02. 01. 2020, Samara

ŞEİRİMİZDƏ «NYU», ÇILPAQ BƏDƏN TƏSVİRİ. FÜZULİNİN «HAMAM» QƏZƏLİ

həmmam

İslam qadınlara təvazölük tövsiyə edir və kişiləri tamaha sala biləcək bütün yerlərini örtməyi buyurur. Ancaq şairlərə qadın gözəlliyini, hətta çılpaq halda təsvir etməyi qadağan etmir. Hər halda belə bir qadağa bizim üçün eyni zamanda Cinayət Məcəlləsi və Mülki Məcəllə olan Quranda yoxdur. Qadağan olmayanı isə eləmək olar. Və bizim qüdrətli şairimiz Məhəmməd Füzuli sevdiyi xanımı hamamda təsvir edir.

Deməliyəm ki, “nyu”, erotika Nizamidə istənilən qədərdir. Öz əsilzadə qəhrəmanlarının zifaf gecəsini Ustad Nizami anatomik təfırrüatlarla təsvir edir. Füzuli yatağa gedib çıxmır, xanımın  xəyalən kinematoqrafiq surətini yaradır.

“Hamam”  şeiri Füzulinin ən yaxşı qəzəllərindəndir və onu birinci beşliyə də salmaq olar. Məsələ burasındadır ki, eşq, ayrılıq, həsrət kimi ənənəvi mövzu və motivlərdə yazılmış qəzəllərdə Füzuli özünütəjrardan və ümumiyyətlə təkrardan qaça bilmir. “Hamam” mövzusu isə pikantdır, hər sənətkarın girə bilməyəcəyi  və ümumiyyətlə hər yazanın giirişməyə cəsarət etmədiyi bir sahədir. Ona görə qəzəl janrında yazılmış bu şeirinn metaforik xalısı orijinal rəng və naxışlardan yaranır.

Qəzəlin ilk misrası  “sərv” adlandırılan xanımın hamama getdiyini bildirir və deyilir ki, onun günəş üzüylə hamam işıqlandı. Sonra oxuyuruq ki, sərv” soyundu və “yeni ayını göstərdi tamam”.

Mavi rəngli qəftəyə bürünmüş çılpaq bədəni Füzulu bənövşə içinə düşmüş soyulmuş badama bənzədir. Sonra “sərv” hovuza girir, bu gözəlliyin şahidi olan camın da gözünə işıq gəlir.

Tas “sərv”in əlinə dəyəndə şairin bağrı həsəddən qaralır. Su çılpaq bədənə axdıqca şair qısqanclıqdan rahatlığını itirir, yəni cananını suya qısqanır.

Sona yaxın şair özünü saxlayıa bilməyib ağlayır, yəni şairin gözü həmişə ağlardır, indi bu ağlar gözün  yaşları xanımın ayaqlarına töıkülür.

“Ki gərək su tökülə sərvin ayağına müdam…”

Böyüksən, Ustad!

Axırda şair deyr ki, hamam muzduna canını verər, qoy bu gümüşbədən xanım qızıl axtarmasın…

Füzuli belə Füzulidir….

Xeyrulla Xəyal

17.12. 2020, Samara

MƏHƏMMƏD FÜZULİ             

     QƏZƏL

Qıldı ol sərv səhər, nazilə həmmamə xüram,
Şəmi-rüxsarı ilə oldu münəvvər həmmam.

Görünürdü bədəni, çaki-giribanından,
Camədən çıxdı, yeni ayını göstərdi tamam.

Niligun futəyə sardı bədəni-üryanın,
San bənəfşə içinə düşdü müqəşşər badam.

Oldu pabus şərifilə müşərrəf ləbi-hovz,
Buldu didadi-lətifilə ziya dideyi-cam.

Sandılar kim, satılır daneyi-dürri-ərəqi,
Vurdu əl kisəyə çoxlar qılıb əndişeyi-xam.

Kakilin şanə açıb, qıldı həvayi mişkin,
Tiğ muyin dağıdıb, etdi yeri ənbərfam.

Tas əlin öpdü, həsəd qıldı qara bağrımı su,
Yetdi su cisminə, rəşk aldı tənimdən aram.

Çıxdı həmmamdən o, pərdeyi-çeşmim sarınıb,
Tutdu asayiş ilə guşeyi-çeşmimdə məqam.

Mərdümi-çeşmim ayağinə rəvan su tökdü
Ki, gərək su tökülə sərvin ayağinə müdam.

Müzdi-həmmam, Füzuli, verərəm can nəqdin,
Qılmasın sərf zər ol sərvqədü siməndam.

RƏSUL RZA «SƏNƏ DƏ QALMAZ»I KİMDƏN ÇIRPIŞDIRIB?

Без названия (1)

Tofiq Quliyeev yəqin ki, Azərbayccanın ən yaxşı mahnı bəstəkarıdır. O, üç yüzdən çox mahnı yazıb. Ancaq onların bir neçəsi, yəni beş-altısı əsil vokal inciləridir ki, bu da az deyil. Birinci üçlüyə isə hökmən “Sənə də qalmaz” salınmalıdır. Mahnı Rəsul Rzanın sözlərinə yazılıb.

«Söylə, nədir bu ədalar,
Bu işvə, bu naz.

Gedər bir gün, bu gözəllik

sənə də qalmaz…»

Rəsul Rza poeziyada elə bir hünər göstərməyib, vaxtında axara düşüb, “Lenin” poeması ilə klassik olub. 30-40 il Azərbaycan məktəblərinin buraxılış siniflərinin şagirdləri bu poemadan imtahan veriblər, qəbul imtahanlarında inşa yazıblar… Yəni Rəsul Rza iki nəsil azərbaycanlını bu poema ilə mələdib…

Yəni bu mahnı mətnində elə bir poetik ləyaqət yoxdur və mahnı mətnlərindən çox şey gözləməyə dəyməz — əsas melodiyadır. Ancaq “Gedər bir gün bu gözəllik sənə də qalmaz” ifadəsində insan həyatının və həyatda sevdiklərimizin, valehi olduqlarımızın müvəqqəti, keçəri olduğunun sadə sözlərlə, ancaq Rəşid Behbudounun səsinin qadir olduğu hüznlü çalarla ifadəsi nəinki təsirləndirir, hətta iliyə işləyir…

Və həm də təsəlli verir! Vallah, hə!

Yəni sevdikləri gözəllərin “iqnorun”dan, təkəbbüründən, saymazlığından iztiraba uğrayan insanlar üçün bu mahnı psixoterapik təmrindir. Yəni deyr ki, o gözəlin səni saymamağı, hətta sənə gülməyi də səni öldürməsin, o gözəllik ona qalmayacaq… 

Şopenhauerin geniş kütləyə məlum olmayan, bəzilərini şoka sala biləcək bir yazısı var. Deyir ki, gözəl xanımların təkəbbürlülüyü, qüruru, saymazlığı sizi üzməsin, əgər bundan əziyyət çəkirsinizsə, həmin gözəli xəstə yatdığı vaxt, yaxud – Şopenhauerin əvəzinə üzr istyəyirəm – ifrazat vaxtı gözünüzün qabağına gətirin, o dəqiqə sakitləşəcəksiniz…

Mən bunu rusca çoxdan oxumuşam, yadımda qalan kimi yazıram. Şopenhauer yer üzündə yaşamış ən dərin zəkalı insanlardan biri olsa da, on səkkizinci əsrin adamıdır… Belə şokasalıcı fikirləri çoxdur. Məsələn, fransızları Avropanın meymununa bənzədir… Bunu mənim soydaşlarım bəyənərlər…

Qayıdaq mahnıya. “Sənə də qalmaz…” – bu mahnı misrası Rəsul Rzanın ömrü boyu yazdığı ən yaxşı misradır. Ancaq Rəsul Rza bunu özü yazıbmı?

Bülbülün ifasında təsniflər var. Misilsiz ifadır. Misilsiz. Bu təsniflərin əvvəliində Bülbül muğam parçaları oxuyur. Müxtəlif qəzəllər, Vahidinkini də. Ancaq başlanğıcda, səhv etmirəmsə, Şur-Şahnaz üstündə, “Züleyxa” rədifli şeir oxuyur. Yazılı mətn yoxdur, ona görə janrını dəqiq deyə bilmərəm, mənə elə gəlir ki, müstəzada oxşayır. Vaqifin məşhur şeirinə də bənzəyir, Vaqifinki də saymaq olar, ancaq bəzi misralar Vaqifin təkrarıdır, Vaqif axı özünü təkrar etməzdi.

Vaqifdə:

«Allaha şükür, lalə yanağında еyib yоx,

Dişində, dəhanində, dоdağında еyib yоx…»

Bülbül oxuyan şeirdə:

«Hətta ki, sənin lalə yanağında ayıb yox,

Bir zərrəcə  hüsnündə, kamalında ayıb yox…»

Maraqlıdır. Bu “Züleyxa” kimindir?

Və elə həmin bənddə bu misra gəlir:

“Qalmaz bu gözəllik sənə pabəndə, Züleyxa…”

Rəsul Rzanın “sənə də qalmaz”ı burdan çırpışdırdığına şübhəm yoxdur. Çünki ədəbiyyatda iki bədii fikrin bir müəllifin başına girdiyi hallar yox kimidir, adətəm yamsılama, təsirlənnmə olur…

Ancaq mənim yazdıqlarım “Sənə də qalmaz” mahnısını dəyərdən salmaq üçün deyil, həqiqəti üzə çıxarmaq üçündür. Mahnı gözəldir. Rəşid Behbudov, eləcə də Bülbül oxuyanda elə vəcdə gəlirəm ki, az qalıram Mitya Karamazov deyən kimi bir xəncər götürüb soxam ürəyimin başına…

Xeyrulla XƏYAL

15.12. 2020. Samara

 

DİQQƏTLƏ BAXIN: ÜZÜYÜNDƏN, ZƏNCİRİNDƏN QOÇUYA OXŞAYIR?

Nurəddin Xoca.jpg

 

Bu şəklə diqqətlə baxın. Tanıyanlar bilir ki, bu kişi kimdir, nəçidir. Tanımayanlar onu aşbaza, dönərçiyə, qızıl alverçisinə, tamadaya, heyvan bazarında dəllala bənzədə bilərlər.

Mən şəxsən əlli il bundan qabaq Salyanın heyvan bazarında bu şəkildəki adama əkiz qardaş kimi oxşayan dəllal görmüşəm.

Salyanın mərhum bir qoçusuna da oxşayır. Xüsusən üzüyündən və boynundakı zəncirdən…

(Zəncir bir tərəfdə, divanə bir tərəfdə…”)

Elə bilirəm ki, tiryəkçiyə də oxşadanlar tapılar…

Ancaq bu adam tamada deyil, dönərçi deyil. Teref.az saytının baş redaktoru Nurəddin İsmayılov – Nurəddin Xocadır.

Mən şəklə baxıb adamlar haqqında fikir yürütməyin tərəfdarı deyiləm. Ancaq Nurəddin Xoca, deyəsən, bu işin aludəsidir. Mənim İnternetdəki şəkillərimə baxıb, bu nəticəyə gəlib ki, mənim başım xarabdır.

Özü iddia edir ki, bu nəticəyə ondan əvvəl iki başqa mətbuat orqanında gəliblər, o da buna “mətbu marağı”nı görüb öz saytında yerləşdirib.

Birdən-birə mənə, mənim şəkillərimə, mənim ruhi vəziyyətimə belə kütləvi maraq? Kütləvi-informasiya marağı?

Dünənəcən Xoca-zad tanımırdım. Dünəndən tanımışam, heç şad deyiləm.

İnternetdə oxuyuram ki, Qarabağ müharibəsində komandir olub. Vallah, hərbçilərimizə mənim böyük hörmətim var. Ancaq mən bu Xocaya necə hörmət edim? Məni saytında “dəli” adlandırır, özü də üzümə dirənib deyir ki, buna “mətbu marağı” var.

Yaxşı zabit, döyüşçü tanımadığı bir insanı ləkələyən yazını kiminsə kampaniyasına qoşulub çap edərdimi?

Zənnimcə, eləməzdi.

Yaxşı əsgər razı olar ki, tanımadığı bir insanı onun qəzeti şərəfsiz, qeyrətsiz adlandırsın?

Razı olmaz. Yox, bu Xoca deyəsən əsgər satan komandir olub…

Elkopenidə dilənçi payı alıb ailə saxlayan insanlar mənim şərəfimi müzakirə edirlər…

Üzr-zad da istəmir. Deyir “mənlik burda nə var?”

Yox. Xocanın yaxşı komandsir olmağına məndə dərin şübhə var.

1993-cü ildə, mühariə gedəndə “Əsgər marşı” adlı şeir yazmışdım.

Bəlkə gecə, bəlkə səhər —
Bəlkə əcəl tələsir.
Bəlkə onu vurub sərər,
Yoldaşının gülləsi.
Bəlkə çatmaz Tanrı dada,
Bəlkə əsir tutular.
Bəlkə satar komandiri,
Bəlkə nazir satılar…

Mən demirəm ki, Xoca əsgərlərini satıb. Ancaq belə bir ehtimal oluna bilər. Axı mən də azərbaycanlıyam, milli ədəbiyyat qarşısında az-çox-xidmətim də var, sən məni niyə dəli adlandırırsan? Elkopenidən nə qədər almısan? Ya elə havayı başqalarının ləyaqətinə toxunmaq sənin üçün hobbidir?

Mən Nurəddin Xoca ilə qısaca yazışdım, “sən” deyir, danışdığı kimi yazır, видимо, считает, что так – круто…

Mən istəyirdim ki, bu məsələ az-çox abırlı şəkildə yoluna qoyulsun. Ancaq bu Xoca məni dağa-daşa saldı.

Daha məndən inciməsin.

X.X.

21.09. 2019       

 

HİCABI DA DANIRAM…

 

Hörmətli Nurəddin İsmayılov!

Təklifinizi qəbul edib saytınızda əsasən mənə həsr olunmuş bir yazıyla bağlı fikirlərimi yazıram.

Siz elektron poçtla qısa yazışmada mənə deyirsiniz ki, yazı sizin deyil, əvvəlcə Dia. Az-da, sonra Araz.az-da gedib, “mətbu marağını” nəzərə alıb siz də öz saytınıza qoymusunuz.

Yeri gəlmişkən, deyim ki, mən yaşda sizdən böyüyəm, 65 yaşım var, əlli ildir yazıram, indiyəcən mənə Azərbaycanda “mətbu marağı” yox idi, niyə iki günün içində mətbu marağı yarandı, özü də kütləvi? Bu marağı mən yarada bilməzdim, şübhəm yoxdur ki, o, Elkaponinin (Fizuli Məmmədov) buyruğu ilə yaranıb.

Məqalə müəllifi yazır ki, Xeyrulla Xəyal haqqında məlumatı Samarada bir “etibarlı mənbədən” alıb. Etibarlı mənbənin adı yoxdur? Etibarlı mənbə adını niyə gizlədir? Məndən qorxur? 65 yaşlı çəlimsiz bir qocadan?

“Etibarlı mənbə” məqalə müəllifinə bildirib ki, Xeyrulla Xəyal böhtanla, insanlara qara yaxmaqla məşğuldur. Bəs niyə demir ki, kimə böhtan atmışam və kimə qara yaxmışam? Mən 12 ildən çox (2004-2016) “Ocaq qəzetinin redaktoru olmuşam, qəzetin 138 nömrəsi çıxıb, hamısı da qalır. Yəni kimin haqqında nə yazdığım heç kimdən gizli deyil. Buna nə “etibarlı mənbə”? Mən burda polkovnik paltarı geyib sadə qəlbli rus arvadlarını “yeyən” azrəbaycanlı praporşikdən yazmışam, bu, böhtan deyil, inzibati orqanlar da bilirlər. Bəlkə mən adını deyim?

Mən arvadını güllələyib sonra şərləyən, pulla özünü qurtaran, sonra Azərbaycan təşkitaı qeyddən keçirib hörmətli məclislərə bizdən qabaq özünü soxan insandan yazmışam. Bu da böhtan deyil, sənədlər var. Adını niyə gizlədirlər? Qəzetdə hamı öz adıyladır. “Etibarlı mənbə” elə o adamlardır, mən onları yaxşı tanıyıram.

İndi Mirkazım Seyidovdan bir neçə kəlmə. Bu adamla Yaşa Paşayevin İnternetdəki biabırçı söyüşməsindən sonra mən İnternet səhifəmdə felyeton yazmışam. Yaşa Paşayev məqalədə göylərə qaldırılan bu adamı zorlamaqla hədələyir, Mirkazım Kazımov da akademik Fazil Qurbanovu onun “krışası”, “vor v zakone” adlandırır. Mən bəlkə də təsadüfən gördüyüm bu videoaya məhəl qoymazdım, ancaq bir ay qabaq heç vaxt üzünü görmədiyim Yaşa Paşayev İnternetdə məni oğurlatdırıb öldürməklə hədələmişdi. İndi İjevsk şəhər polis idarəsi onu axtarır.

Siz bu adamları ləyaqətli sayırsınız? Bunlar Azərbaycan milləti üçün fəlakətdir. Bunları tanıyan ruslar bizə hörmət edə bilərmi?

İndi Fizuli Məmmədov barədə. Mən heç kimin biznesi ilə və nə qədər pul qazanmağıyla heç vaxt maraqlanmımaşam. Ancaq hər hansı azərbaycanlı yerindən durub bütün diaspora başçılıq etmək iddiasına düşən kimi mən öz fikrimi bildirirəm. Çünki bilirəm, ki, bu cənab təşkilatı qeyddən keçirən kimi başlayacaq özünü dövlət başçısı kimi aparmağa, hamının adından bəyanat verməyə, bu gün Krımı alqışlayacaq, sabah Suriyanı və Krımla Suriya arasında Qarabağı qaytarmaqdan danışacaq…

Mən Qarabağ veteranlarından piar kimi istifadəni eşşəklik sayıram. Azərbaycan dövləti buna yol verməməlidir. Azərbaycan dövləti onsuzda büdcədən qidalanan “jurnalistlərə” ev verir, sayı 2 000-çatmış yazıçılar birliyinin vecsi üzvlərinə ev verir, niyə veteranlar Elkaponi kimi insanlara möhtac olmalıdırlar?

Siz istərdiniz ki, Elkaponi millətə rəhbərlik eləsin? Ümumiyyətlə, mən 40 ilə yaxındır ki, Rusiyada yaşayıram, heç bir rəhbərə ehtiyacım yoxdur, burda mənim azərbaycanlı rəhbərim Üzeyir Hacıbəyovdur, Bülbüldür, Cəlil Məmmədquluzadədir…

Sizə guya “mətbu marağı” ilə gəlib çıxan mətnin əsil müəllifini mən yaxşı tanıyıram: bu, Anar Həsənovdur. Mən gəncliyimdə müəllim olmuşam, xətti və üslubu ayrıd edə bilirəm, bir neçə gün bundan qabaq Anar Həsənov mənim haqqımda FB-da təhqirli post yazmışdı, bu “məqalə” onun davamıdır. Qoy yazsın, nəyə layiq olduğunu göstərir. Haqqında yazdığım yalançı polkovnik rus arvadlarını yeyirdi, Anar Həsənov da özünü “jurnalist” qələmə verib yemək yeri tapıb…

Sizə və sizinki kimi marginal mətbuat orqanlarına məndən ən fəal “donos” göndərən Elmar Rəsulovdur, indiyəcən yer üzündə yaşamış insanların ən rəzili. Ona abırlı adam əl verməz, o sizin üçün “etibarlı mənbədir”. Həyatının on ildən çoxunu məndən müxtəlif orqanlara, o cümlədən prezident adminstrasiyasına, MTN-ə “material” göndərməklə məşğuldur.

Siz “etibarlı mənbə”ni neynirsiniz? Bütün yazdıqlarım İnternetdə var. Mənim iki bloqumda, hamısı da öz adımla.

Kül sizin başınıza!

Yenə “mətbu marağı” barədə. Keçən il Bakıda Şekspirin sonetləri mənim tərcüməmdə çıxıb – paralel mətnlərlə. Niyə Azərbaycandakı yüzlərlə mətbuat orqanından biri bu barədə bircə sətir də yazmadı?

Keçən il “Ədəbiyyat” qəzetində Bodlerin şeirləri mənim orijinaldan tərcüməmlə çıxıb. Niyə mətbu marağı olmayıb?

Bir neçə il əvvəl “Ocaq” səhifəsində Starçevskinin lüğəti haqqında ilk məlumatı mən vermişəm, 19-cu əsrin sonlarında çıxmış o lüğətdə bizim dilimiz “Azərbaycan dili” adlanır, kitab da məndə olub, sonra onu yaxşı bir azərbaycanlı linqvistə hədiyyə elədim. Mənim o məlumatım bloqdan 1400 dəfə paylaşılıb. Niyə sizə gəlib çıxmayıb?

Mən rus, ingilis, fransız dillərindən  30 min misradan çox şeir tərcümə eləmişəm – niyə buna “mətbu marağı” yoxdur?

Yenə o yazıya qayıdım. Müəllif mənim şəkillərimə baxıb məni psixoloji xəstə adlandırır. Bəlkə mətbu marağını bu yaradıb?

Ayıb deyil?

Bəli, mən özümü azad adam sayıram. Mən fikir, düşüncə əsarətinin düşməniyəm.

Sizə “etibarlı mənbə”nizin  demədiklərini də deyirəm:

  1. Nizamini fars şairi sayıram.
  2. “Sarı gəlini” erməni melodiyası sayıram.
  3. Əminəm ki, Stepanakert heç vaxt Azərbaycanın tərkibinə qayıtmayacaq və bütün səylər qıraqdakı ərazinin qaytarılmasına yönəlməlidir.
  4. Ən şok etiraf: hicabı da danıram!

Sonda məsləhət görərdim ki, hamıya, yaşından və sosial statusundan asılı olmayaraq, “siz” deyəsiniz. Azərbaycanlılar özlərinin və bir-birlərinin ləyaqətlərini qorumasalar və bu ləyaqəti ən vaciub dəyər saymasalar, hökumət də insanlarla gədə-güdə kimi davranacaq.

P.S. “Ocaq” qəzetinin nəşri 2016-cı ilin avqustundan dayandırılıb. İnternetdəki «Очаг» adlı səhifə  mənə məxsusdur, ordakı bütün yazılar mənimdir.

Xeyrulla Xəyal

20.09. 2019, Samara

 

NURƏDDİN XOCA! MƏN SİZİ ŞAİQ BƏŞİROVUN ÖLÜMÜNDƏ MÜQƏSSİR BİLİRƏM!

Nurəddin_Xoca.jpg

Bir həftə bundan qabağacan adını eşitmədiyim v, təbii ki, heç yerdə çəkmədiyim və yazmadığım Nurəddin İsmayılov (Xoca) məni öz saytında çox güman ki, Frenk Elkaponinin sifarişi ilə “başı xarab” və “şərəfsiz” adlandırıb. Üstəlik sonra mənə yazır ki, “sən Ərəseyə qaçanda mən vuruşurdum”.

Onu deyim ki, mən Rusiyaya 1981-ci ildə gəlmişəm. O vaxtlar Azərbaycan teleiziyası ilə həftədə iki dəfə erməni verilişi gedirdi və Heydər Əliyevin sevimli müğənnisi Nairi Allahverdiyanın konserti olurdu. Yəni həyat gözəl idi. Nə qaçmaq? Süleyman Rüstəm cənnət görmək istəyənləri Azərbaycana çağırırdı…

İndi Nurəddin İsmayılovun qürrələndiy “meydan inqilabı” və müharibə haqqında mülahizələrim.

Məndə çoxdandır ki, “Meydan hərəkatı”na xeyli sual yaranıb. Yüz minlərlə adamın bir neçə il ərzində Meydana yığılıb durmağına ehtiyac vardımı? Bir göz qırpımında vətənpərvərə, millətçiyə dönmüş dünənki lotu-potuya etibar eləmək olardını? Sabir Rüstəmxanlıya etibar etmək olardımı? Vətənpərvər olsa da, ipinin üstünə odun yığmalı olmayan Xəlil Rzaya necə? Uzun illər araq xəstəsi olmuş ortabab dilçi və ondan da aşağı ədəbiyyatçı  Aydın Məmmədova necə? Bəs arxaik üslublu, arxaik düşüncəli Əbülfəz Əliyevə (Elçibəy)? Hələ mən Nemət Pənahov kimi tamamilə odioz şəxsiyyətləri demirəm. Читать далее

KREMATORİ

Tək adamın sonu

Tək insan, əgər xəstəlik ya qəza sarsıtmayıbsa, özgə yardımı olmadan keçinə bilər. Tək adamın ən ciddi problemi, əgər bütün ömrü boyu yatağa düşməyibsə də, öləndə, daha dəqiq deyilsə, ölən kimi yaranır. Yəni tək adam çox şey ya hər şey edə bilər, bir şeydən başqa: tək adam öz-özünü dəfn edə bilməz…

Mən tək adamam və haçansa məni cansız, daha nəinki başqalarına, heç özümə də lazım olmayan bədənimin kimin üçünsə başaağrısı yaradacağını düşünəndə pərt oluram. Əlbəttə, mən vətənə aparılıb basdırılmaq, qəbrimin göz titəsinə çevrilməyini istəmirəm. Elə burda… Yerli qəbiristanlıqların müsəlmanlar basdırılan hissəsinin ucqarında, hasar dibində… Nişansız…Belə qəbir Rusiyanın iqlim şəraitində bir neçə aya da itə bilər…

Son vaxtlar krematori haqqında çox fikirləşirdim. Bir burum tüstü, bir ovuc kül…Külü bir yer tapıb sovursunlar… Və heç kim də sənin günahkar bədəninin torpaqda çürüdüyünü düşünməsin… Elə bil bu dünyaya gəlməmisən…

Ancaq indi İnternetdə baxıb görürtəm ki, Samarada krematori yoxdur! Yandırılacaq meyitləri Moskvaya aparırlar! Buna da bir ətək pul lazımdır… Yəni başa düşdüm ki, krematori mənlik deyil. Çünki Samarada krematorinin tikilməyi də planlaşdırılmır…

Ancaq yaxşı olardı…Bir ovuc kül…Sonra da verələr yelə…

Düzü, mən az qala əlli il ərzində bütün yazdıqlarımı da yandırmaq istərdim. Yazdıqlarımın çoxunun əlyazması da yoxdur. Kompütürdə, İnternetdə. Kompüteri şifrələmək, İnternetdə olanları silmək, kiminsə bəlkə yığıb saxladıqlarından istifadəyə isə vəsiyyət yazıb qadağa qoymaq. Sağkən bir qara qəpik qiymət verilməyən işlərin birdən «irsə», «mərhumun irsinə» çevriləcəyi perspektivi məni açmır… Mən haqqımda “mərhum belə yazıb, mərhum belə tərcümə edib” yazacaq həmvətənimi gözümün qabağına gətirirəm və qadın ya kişiliyindən asılı olmayaraq gözünün içinə tüpürürəm. Çünki bu həmvətən üçün vacib ədəbiyyat, sənət deyil, bu adam üçün vacib mənim ölməyimdir. Azərbaycan tənqidi və ədəbiyyatşünaslığında saxtakarlıqdan, əqidəsizlikdən,  qarınotaranlıqdan, peşə səviyyəsizliyindən başqa, nekrofillik, ölüsevərlik də var, ki, bu da qarğa-quzğunun leşə sevgisi kimidir.

Mən həmvətənlərimin mənim ölümə sevgisini sağkən rədd edirəm və məndən “mərhum filankəs” kimi yazacaq hər kəsin gözünün içinə tüpürürəm…

Kim bilir, mənim indi permanent maliyyə böhranında olan samaralı  tanışlarımın vəziyyəti birdən yaxşılşar və mənim ölümü Moskvaya yandırmağa apararlar. Bir Samara müəssisəsi reklamında Moskvaya yaxşı səyahət vəd edir: 14 yerlik rahat maşın və s. Ye, iç, danış, gül… Hər mövzuda. Kəlməbaşı da mənə müraciət lazım olmayacaq: “Ağsaqqal  bizi bağışlasın…”

05. 06. 2019

Samara

ЕЩЕ РАЗ О РУСТАМЕ ИБРАГИМБЕКОВЕ: КОГДА ЧЕЛОВЕК ГОВОРИТ НЕ ПОЛНУЮ ПРАВДУ, ТО НЕИЗМЕННО ЛЖЕТ…

рустам ибрагимбеков

В начале и в конце своего интервью «Эху Москву» Рустам Ибрагимбеков рассказывает о Баку. По его словам, «в его время» сами азербайджанцы составляли примерно 60 процентов населения столицы.

В первом томе Энциклопедии Азербайджанской ССР, который вышел в начале семидесятых, в статье о Баку, есть сведение о национальном составе Баку. Если верить этому серьезному изданию, азербайджанцы тогда составляли всего 44 процента. Ибрагимбеков говорит, что с 1968 года (почему 1968? Это как-то связано с революционными событиями во Франции) начался мощный наплыв в Баку деревенского населения.

Это – мягко говоря, не правда. Никакого наплыва, даже обыкновенного, тогда не было и не могло быть. Стать бакинцем провинциалу было чрезвычайно сложно. Надо было создать семью с коренным бакинцем или купить прописку, которую чиновники продавали очень дорого. Прописка в Баку стоила примерно столько же, сколько и машина…

Ибрагимбеков любит тот Баку – интернациональный и уникальный. Но хотелось бы у него спросить: был ли это азербайджанский город? Конечно, многонациональность хорошо. Но столица страны должна быть носителем, хранителем языка, культуры. Баку не был ни хранителем, ни носителем. В Баку бакинцы на азербайджанском языке почти не разговаривали. Азербайджанских школ оставалось совсем немного. Существовала откровенная дискриминация людей, не владеющих русским языком. Их унижали в госучреждениях, им порою не отвечали в магазинах и аптеках. Не знание или слабое знание русского ставило крест на карьерном продвижении. День, когда по азербайджанскому телевидению показывался фильм на азербайджанском языке, в провинции считался праздничным. Только после прихода к власти Гейдара Алиева такие фильмы стали показывать регулярно. Раз в неделю, по пятницам…

Что-то тогда заботило Рустама Ибрагимбекова? Не сомневаюсь, что он был уверен, что дни азербайджанского языка сочтены. Как может заботиться о языке писатель, который сам им владеет только на бытовом уровне? И как можно назвать человека азербайджанским писателем, чьи произведения соплеменникам доступны только в переводах с русского?

Рустам Ибрагимбеков жалуется на низкий культурный уровень тех, кто в результате оккупации значительной части азербайджанской территории армянами перебрался в Баку. Хочется спросить: а кто заботился о культурном уровне сельского населения? Он сам лично хоть один раз был в каком-то районе со своими фильмами? Может, он где-нибудь клуб, библиотеки открывал? Уверен, что Рустам Ибрагимбеков даже названия азербайджанских сельских районов не знает…

Он часто говорит: «в мои годы…» Напомню, что в его годы, когда у него было счастливое детство и была не менее счастливая молодость, в селе его ровесники по несколько месяцев проводили не в школе, а на полях – собирали хлопок, виноград, табак. О каком качестве образования в таком случае могла идти речь? Детский труд нещадно эксплуатировался до недавнего времени, об этом прекрасно знал, конечно, Рустам Ибрагимбеков, но он никогда не был на стороне обиженных, угнетаемых, его народ – это русскоязычные бакинцы, которые сами себя воспринимали скорее всего не азербайджанцами, а отдельным субэтносом…

Сравните Отара Иоселиани и Рустама Ибрагимбекова. Иоселиани один из глубоких интеллектуалов нашего времени. Тем не менее он сын грузинского народа. Сравните его «Пастораль» и фильмы Рустама Ибрагимбекова.  И любой заметит, что ничего азербайджанского в фильмах Ибрагимбекова нет. Он с ловкостью искусного ремесленника мог сочинить монгольские, русские, азербайджанские сценарии. Фильм «День рождения» снят по его московскому рассказу. Русские стали азербайджанцами, из-за этого много несуразицы. Такие же несуразицы есть в повести его покойного брата Максуда Ибрагимбекова «И не было лучше брата», которую он называет «выдающейся» и ставит имя брата с рядом с Солженицыным… Смех и грех…Перевод этой повести, если не ошибаюсь, вышел в 1978 году. Ее ругали не за идеологию, какая там идеология… Повесть ругали за порнографию, которую нашли в описании брачной ночи…

Рустам Ибрагимбеков, как и другие писатели его поколения в Азербайджане, никогда не говорили полную правду. А когда не говоришь полную правду, неизменно лжешь. Он всегда был конъюнктурщиком. Он с восхищением говорит о двадцатилетней дружбе с Никитой Михалковым. Но чтобы понять, что за человек Михалков, думаю, и двух часов хватило бы. Кстати, он с Михалковым рассорился не из-за взглядов, как он сам говорит, а из-за имущества. Дом кино, кажется, Михалков отнял у Ибрагимбекова, используя свою дружбу с кремлевским руководством….

На следующий день после интервью Ибрагимбеков в одном из ресторанов Баку отмечал свой восьмидесятилетие. Судя по списку приглашенных можно с уверенностью сказать, что он ничуть не изменился. Ему бы упасть на колени где-то в центре Баку и смиренно сказать: прости меня, мой народ, я заблудился…

20. 02. 2019

Самара