«BİOVULF» VƏ «KİTABİ-DƏDƏ QORQUD»: NADİR OXŞARLIQ ELEMENTİ

QORQUD.jpeg

Qədim ingilis dastanı “Biovulf”la (orijinal mətndə: Bíowulf) “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı arasında fəqqli cəhətləri görək oxşarlıq tapmaqdan daha asandır, Yalnız “Dəpəgöz” boyunda yaxınlıq elementləri müşahidə olunur.

Əvvəlcə demək lazımdır ki, “Biovulf”da qeyri-müəyyən ya da mifik mənşəli personajlar, Qrendel, onun anası, Əjdaha nitqsizdirlər, Qrendelin anası dastanda mühüm yer tutsa da, nəinki nitqsizdir, onun adı da yoxdur, mənşəyi qardaş qatili Qabillə bağlanır.

Yarııminsan Dəpəgöz isə nəinki danışır, onun dilindən deyilən şeirlərin bədii ifadəlilik və emosianal dolğunluq baxımından bərabəri yoxdur:

Qaçubanı Salaxana qayasına girəm, deyərdim.

 Ağır mancılaq daşla atam, deyərdim.

 Enüb daş başıma düşübən öləm , deyərdim.

 Ala gözdən ayırdın, yigit, məni!

Datlu candan  ayırsun Qadir səni!”

 

“Əlcügəzi qınalı qızcığazları çoq yemişəm.

 Qarışçuları tutdı ola, gözüm, səni?

Eylə kim çəkərəm mən göz bunını,

Heç yigidə verməsün

 Qadir Tarirı göz yükini!

 Gözüm, gözüm, ay gözüm! Yalnuz gözüm!»…

İndi yaxınlıqdan. Biofulla Qrendelin anası su altında vuruşurlar. Biofulun qədim qılıncı Hruntinq arvada batmır, arvad özü Biovulfa qılıncla hücum çəkir, zireh qəhrəmanı qoruyur. Birdən Biovulf mağarada çoxlu qiymətli şeylər arasında nəhəng ölçülü qılınc görür və bu qılıncla da arvadın boynunu vurur.

Basat da Dəpəgözü onun öz qılıncıyla öldürür. Gözünü itirəndən sonra depressiv-suisidal vəziyyətdə olan Dəpəgöz qılıncı Basata özü göstərir.

“Şol mağarayı gördünmi?” Basat aydır: “Gördüm” . Aydır: “Anda iki qılıc var; biri qınlu, biri  qınsuz,  qınsuz kəsər mənim başımı. Var, getür, mənim başum kəs!”

“Basat qaqıb  yerindən durı gəldi. Buğra kibi Dəpəgözi dizi üzərinə  çökürdi. Dəpəgözüfi kəndü qılıcıyla boynını urdı”.

Bu uzaq oxşarlıq, əlbəttə, istisnadır, onun mənşəyini isə qeyri-insani varlıqlara yalnız qeyri-adi vasitə və silahlarla ya qüvvə ilə batmağın mümükünlüyü ilə bağlı təsəvvürlərdə axtarmaq olar.

05.04.2018

Samara

Реклама

BEOVULF? BİOVULF!

Beowulf.firstpage

 

Yəqin ki, qədim ingilis dastanının və onun eyni adlı qəhrəmanının adı azərbaycanca «Biovulf” yazılmalıdır, çünki orijinal qədim mətndə ikinci hərf “í” – dir. Müasir ingiliscədə  “e” yazılsa da, bu hərf “i” kimi oxunur. Əslində rusca da bu ad «Биовульф» kimi yazılmalıydı, necə ki, mobil operatorun arıyla bağlı olan qeyri-rəsmi adı “Билайн» yazılr.

TÜRK ƏSGƏRİ AFRİNDƏ VƏ YA BİZ TÜRK DEYİLİK!

afrin 1.jpg

Türk əsgəri Afrindədir.

Azərbaycanlıların axırıncı müharibəsi 2016-cı ilin aprelində olub. Bakıda hay-küy saldılar ki, 1(bir!) kənd (!) azad olunub, Cocuq Mərcanlı kəndi. Sonra məlum oldu ki, heç bu kənd ermənilərdə deyilmiş…

Yüzlərlə əsgər və zabit itkisi, ərazi qacancı – sıfır…

Azərbaycan əsgər və zabitlərindən meyitləri həftələrlə düşmən tərəfdə qalanlar oldu. Düşmən tərəfdə — yəni Azərbaycanın öz ərazisində. Azərbaycan ordusu öz əsgərinin ya zabitinin meyitini öz ərazisindən də götürə bilmirdi. Beynəlxalq təşkilatlar olmasaydı, o meyitlər indi də qayıtmamışdı…

Türk əsgəri Afrindədir.

Ağızlarını əyib dillərini türkə oxşadanlar, özlərinə türk deyənlər, türk təxəllüsü götürənlər, uşaqlarına osmalı adları qoyanlar – utanırsınız? Sizin haranız türkdür?

Siz heç vaxt türk olmamısınız! Osmanlılar Konstantinopolu alanda hardaydınız?

Babalarınıızın, ulu babalarınızın hərbi paltarda çəkilmiş şəkilləri varmı? Bizim evlərin tək-tükündə ulu baba, baba şəkilləri tapılar. İki yüz ilin, üç yüz ilin şəkilləri qalsaydı, görərdik ki, bizim babalarımız ya əsgər olmayıblar, olsalar da, İran ordusunda osmanlılarla vuruşublar, çar ordusunda iranlılarla və osmanlılarla vuruşublar, indiki nəslin ata-babası sovet əsgəri olub.

Sizin haranız türkdür?

Özünüzə türk deməklə türkün şanlı hərbi tarixinə şərik olmaq istəyirsiniz? Özgə malına? Çünki öz hərbi tarixinizi yaratmağa çoxunuzun qeyrəti çatmır, uşaqlarınıza şanlı osmanlı adları qoyursunuz, ancaq pul verib əsgərlikdən saxlayırsınız. Səngərlərdə özlərinə türk deməyən, Əhməd, Məhəmməd, Cəfər kimi müsəLman adları daşıyan kənd uşaqları ölürlər.

Sizin haranız türkdür?

Millətin dörddən biri özünə “rusdilli” deyir ki, biqeyrət olduğuna, millət  qeyrəti çəkmədiyinə haqq qazandırısın. Özlərinə türk deyənlər öz AZƏRBAYCANLI tarixlərini öz zəhmətləriylə, öz qan-tərləriylə, məhrumiyyətlərlə, qurbanlarla yaratmağa əzmi və qeyrəti olmayanlardır.

Türk əsgəri Afrindədir. Bəs siz hardasınız?

Deyirdiniz Ağdamacan getməyə sizi rus qoymur, Amerika qoymur. Niyə rus ya Amerika türk əsgərinin qabağını kəsə bilmədi?

Siz türk deyilsiniz!

Afrində dalğalanan türk bayraqlarına baxın. Baxdınız? Sizin bayraqlarınız harda dalğalanır? Bayraq meydanlarında?

İndi bildiniz ki, türk deyillsiniz?

29.03. 2018

Samara

 

QƏBRƏ İŞƏYƏNLƏR VƏ ŞALVAR İSLADANLAR

ANAR 1

Bu yaxınlarda Rəsul Rzanın vətəni Göyçayda yerli gənclər ikinci dünya müharibəsinin veteranının qəbrinə işədilər və işəməklərini videoya çəkib bütün dünyaya yaydılar. Gözləmək olardımı ki, Rəsul Rzanın oğlu gedər atasınıbn vətəninə, yığar camaatı, qəbrəişəyən gəncləri qınayar və öz əliylə murdarlanmış qəbri qaydaya salar? Yox, gözləmək olmazdı. Çünki son otuz ildə, əvvəlkilər bir yana qalsın, çox hoqqalar çıxır, çox yerlər murdarlanır, Qarabağda və onda qıraqda qəbirlərimiz murdarlanır, öz milli sərvətlərindən mərhum olan xalqın heç havası da çatmır. Anar bu otuz il ərzində ancaq öz vəzifəsinin, özünün, öz oğul-uşağının güzəranının hayındadır. Onun Yazıçılar birliyi adlı nazirliyə başçılıq eləməyinin Azərbaycan ədəbiyyatına heç dəxli yoxdur, bu birliyə Dostoyevski dirilib gəlib başçılıq eləsəydi də, bu, Azərbaycan ədəbiyyatına təsir eləməzdi.Keçəl çarə bilsə, öz başına elər – son otuz ildə Anar bir sətir keyfiyyətli bədii cümlə yazmayıb.

Anar – klinik haldır. Bu barədə bəlkə də çox danışmağa dəyməz. Ancaq son həftələr ərzində “yaradıcı zoyalıların” uzun növbəyə düzülüb Anara mədh yazmağı ciddi məsələdir. Adam nəinki bu “yaradıcı ziyalıları”, hətta bu “yaradıcı ziyalıları” törətmiş xalqın şilləllənməyini arzulayır. Mən bu qədər yaltağı, əqidəsizi, qeyrətsizi olan xalqımın şillələnməyini istəyirəm. Yəni istəyirəm Allah özü mənim xalqımı şillələsin, indi necə şillələr, özü bilər…

Və bu həftələr ərzində cavanlı-qocalı “yaradıcı ziyalılar” Anar yağlı təriflər tapmaq üçün o qədər gücəniblər ki, bir neçə yerdən qrıja alanlar olub, babasilləri dağılanlar olub, Anar yaşda olanlar isə şalvarlarını isladıblar. Ramiz Rövşən bir neçə şalvar isladıb, bütün qarderob ipdən asılıb günə verilib, ancaq axırda bu zalım oğlu elə tumançaq kompütür dalında otura-otura yaxşı tərif tapıb, yazıb ki, Anarın həm öz yubileyidir, həm adının…

Ay bunun adına…

İndi Ramiz Rövşənin şalvarları quruyub, geyib gəzir şəhəri, yazdığı ayıbdan da utanıb-eləmir…

Guya Ramiz Rövşən əvvəl yazmaq istəyirmiş ki, “Anar kişi adamdır”. Arvadı qapazı vurub başına, deyib zalım oğlu, evimizi yıxmaq istəyirsən, ölkədə kişi bir olar!

Belə-belə işlər…

İlham Əiyev də deyir ki, “Yerevana gedirəm…”

A kişi, otur yerində…

14.03.18

Samara

AZƏRBAYCAN DEYİLƏNDƏ AYAĞA DUR… TƏKQIÇLI…

ARAZ MƏMMƏD

Mənə elə gəlir ki, Azərbaycanda Azərbaycan haqqında şeir yazmağı qadağan eləmək lazımdır. Əvvəl yazılanlardan  bir-ikisini saxlamaq olar. Məsələn, Cəfər Cabbarlının “Ölkəm” şeirini. Çünki Azərbaycanda yaşayıb Azərbaycana tərifli şeirlər yazan adamın şairliyi də, vətənpərvərliyi də şübhəlidir.

Azərbaycan şairi həmişə zarıyır ki, “ay vətən, ölsəm, torpağın olum”. Özü də öz kəndinin torpağına çevrilmək istəmir, Fəxri Xiyabanı istəyir…

Məmməd Araz qayada mamır olmaq istəyirdi. O da yəqin Fəxri Xiyabandadır. Yəqin kürəkəni Aqil Abbası da onun yanına qoyacaqlar. Üzürlü səbəbi var. Vətənini ermənilər alıblar, özü oturub məclisdə, vətən fikrini çəkməkdən başı soğan bitirib…

Qayıdaq Məmməd Araza. Onun “Azərbaycan” şeirinə.

Bu şeirdə Azərbaycan – həm qayada bitən çiçəkdir (əslində mamır olmalıdır, çünki Məmməd Araz özü qayada mamır olmaq istəyirdi), həm çiçəklər arasında qayadır…

Bu bənzətmələrdə Azərbaycan haqqında nəsə var? Bu, tamada çıxışıdır ya şeir?

“Oğulları Kür gəzdirər biləklərində…”

Kürü biləkdə necə gəzdirmək olar? Biləyin Kür gəzdirməyi onun hansı keyfiyyətini açır?

“Oğulların göz atəşi gözəl əridir…”

Bəlkə bişirir? O nə gözəldir ki, oğlanın baxmağıyla “əriyir”? Oğlan nə qədər və hansı bucaq altından baxmalıdır ki, qız ərisin? Birdən qardaşı çıxdı tindən? Özü də Kür biləkli…

«İllər olub – kürələrdə dəmir olmuşuq…»

Haçan? Pambıq, tütün, üzüm olmuşuq – bunu bilirik. Haçan dəmir olmuşuq?

“Sərhədlərdə dayanmışıq küləkdən ayıq”.

Haçan? Hansı sərhədlərdə? Bu şeir yazılan vaxtlar azərbaycanlılar Çin sərhəddində sovet sərhədini qoruyurdular. Azərbaycanın sərhədfi yox idi. Əslində Azərbaycan da müstəqil dövlət kimi yox idi…

“Od gölündə, buz çölündə gəmi olmuşuq”…

“Buz çölündə gəmi…”

“Biz Bakının ilk səadət caqrçılarıyıq”…

Biz – kim? Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi? Axı bu şeir yazılanda səadət carçısı bu orqan idi. Birinci katib də Heydər Əliyev.

Yadınızdadırsa, bəndin əvvəlində sərhəddən danışılırdı, şair sərhəddə durmuşdu, Çitada ya Xabarovsk vilayətində. İndi Bakının səadət carçısıdır. Bəndin daxilindəki misralar arasında təxmini də əlaqə yoxdur. Ya da varsa, bu, cəfəngin cəfənglə təbii yaxınlığıdır…

“Min illərlə zülmətlərə yollar açıqdı…”

Hansı zülmətlərə? Zülmətə açıq yol –  bu necə olur? Yol açıqsa da, fikir qaranlıqdır…

“Dalğalandı Sabirlərin ümman dünyası….”

Sabirlər…Dahi cəm halda…. Məmməd Arazlar ola bilər və var da. Ancaq Sabirlər… “Sabirin ümman dünyası” – bu nədir? Deyək ki, özümüzü gücə salıb bir şey təsəvvür elədik. Bəs dalğalanmağını?

Sonra şair təntənəli şəkildə məlumat verir ki, “qoca şərqin duman dünyası dağılıb” və “Azərbaycan qatarı da yollara çıxıb…”.

Niyə çıxmasın, əgər “zülmətə gedən yollar açıqsa…”

“Azərbaycan deyiləndə ayağa dur ki…”

Mənə elə gəlir ki, şair burda sözünü tam deməyib. Yəni deməliydi ki, ayağa dur, özü də təkqıçlı. Bir yarım saat. Bəlkə də çox. Azərbaycan qatarı zülmət yollarından qayıdanacan…

Vay bizim uşaqlarımızın halına…

06.03.2018

Samara

ANAR HAQQINDA:  REPUTASİYALAR VƏ EPİTAFİYALAR

ANAR 1.jpg

1981-ci il dekabrın 19-da Ədəbiyyat institunun müəllimi Yuri Tomaşevski III kurs tələbələriylə seminar keçirdiyi kiçik auditoriyaya girib salamlaşır və əlindəki “Litaraturnaya qəzeti”ni” qeyzlə masanın üstünə atıb deyir: “Lap abır-həyanı itiriblər!” Literaturkanın birinci səhifəsində Brejnevin portreti və onun beşinci qızıl ulduzla təltif olunduğu barədə fərman var – bu gün Baş katibin yetmiş beş yaşı tamam olur. “Aleksandr İsayeviç burda olanda yenə bir az özlərini yığışdırırdılar, onun təkcə ölkədə olmağı xeyli adamı məcbur edirdi ki, özlərini ləyaqətlə aparsınlar…”- deyə Tomaşevski qəzeti qaldırıb yenə masanın üstünə atır. O öz-özüylə danışır, içərisində azərbaycanlılar da olan üçüncü kurs tələbələri, dərsə çox vaxt gəlməyən bir neçə nəfər moskvalı istisna olmaqla, siyasətdən kənardılar. Azərbaycanlılar, əslinə qalsa, elə ədəbiyyatdan da kənardılar – ancaq bu, ayrı söhbətdir… Tomaşevskinin kimi konkret qınadığını demək çətindi – Brejnevə ulduz verənləri? Yazıçı qəzeti olan Literaturkanı? Bütün yazıçıları? Aleksandr İsayeviçsə, əlbəttə, Soljenitsın idi – Brejnevçiliyin siyasi və estetik antipodu. Onun yanında, əlbəttə, özünü yığışdırarsan… Qonaq kimi gəldiyim seminarın onsuz da iflic olmuş işindən yayınıb bir vaxt Bakıda gördüyüm bir səhnəni xatırladım. 1980-ci ilin günəşli yanvar günlərinin birində o vaxt uğurlu sayılan bir xeyli yazıçı İttifaqın qabağında yığışıb qeybət qırır. Birdən hamı susub özünü yığışdırır və indiyəcən şəkillərdən və televizordan tanıdığım Anarın adamlara baxmadan, verilən salamları demək olar ki, cavabsız qoyaraq keçib getdiyini görürəm… Читать далее

MƏMMƏD ARAZIN TİPİK MİLLİ ARZUSU — MAMIR OLMAQ…

ARAZ MƏMMƏD

Nəinki nəşriyyatların və dövrü mətbuatın, hətta ədəbi prosesin də tamamilə dövlət əlində və nəzarətində ollduğu ölkələrdə ədəbiyyat adlarının tanınmağı da dövlətdən asılıdır. Ona görə də “Azərbaycan sovet ədəbiyyarı” deyiləndə yalnız birinci ilk söz öz həqiqi mənalarına uyğundur. Ancaq ədəbiyyat həmişə ədəbiyyat deyil.

Müəyyən əlamətdar günlərlə bağlı İnternetdə tanınmış Azərbaycan şairləri haqqında məqalələr görürəm və bəzən şeirlərini də oxuyuram. Və ilk peşəm müəllimlik olduğundan fikirləşirəm ki, bu şeiri şagirdlərə necə oxuyardım, necə izah edərdim, uşaqlar hansı suallar verərdilər və s. Əlbəttə, tez-tez onu da fikirləşirəm ki, niyə bu şeir rəsmi status alır, dərsliklərə düşür, imtahanlara salınır və s. Məsələn, Məmməd Arazın bu şeiri: “Buyruqlara sığışmayan inaddım…”

Bu şeirə ifadə formasına görə lirik monoloq demək olar. Manifest də, özünütərif də. Hərçənd şeir bütövlükdə cəfəngiyatdır.

Birinci bəndə diqqət edin: inadı buyruqlara sığışmayıb; qanadı qanadlar yorub; ulduzlara barmaq eləyib və daş atıb. Ulduzlara niyə daş atdığını başa düşmək çətindir, bəlkə içkili olub; ancaq başa düşürük nə demək istəyir –şəxsyyətin miqyası böyükdür. (Dmitri Karamazob demişkən, çox böyükdür, mən bir az kiçildərdim…) Sual çıxır: kimdir bu şəxsiyyət? Prometey? Yuri Qaqarin? Bill Qeyts ya İlon Mask? Azərbaycanda 1970-ci ildə hansı hünər göstərmək olardı?

“Nizamlara baş əyməzdi nizamım”.

1970-ci ildə? Hansı nizama? Kommunist partiyasının nizamına? Kommunist partiyasının nizamına baş əyməyənlər o vaxt Permdə, Komidə dustaqlıq çəkirdilər, Məmməd Araz kimi Pitsundada, Brejnevlə qonşuluqda dincəlmirdilər…

Sonra:

“Qayaları haçalardı, duludları parçalardı, şimşəkləri qıçalardı…”

“Qüdrətim…

Bənddə beş misra olsaydı, hökmən “paçalardım” gələcəkdi. Buna qafiyəbazlıq deyilir. Bu misralarda heç bir məna yoxdur. Son misra isə sayıqlamadır: “Yorulanda nur mizrablı ozanım”.

Nur mizrablı?

Ozan kimdir?

Sonra:

“Yalanmış, çalanmış, qalanmış…”

Yadınızdadır şeir necə başlanmışdı? Şimşək qıçalamaqdan, inaddan, nizam pozmaqdan. İndi kövrək xatirələr qalanıb… Prometey və kövrək xatirələr…
Sonra:

“Vətən mənə oğul desə nə dərdim…”

Bu necə olur?  Biz bilirik ki, partiya və hökumət xalq şairi adı verirdi, indi də prezident. Yəqin xalqın kiməsə oğul deməsi üçün həmin kimsə fövqəladə bir  ya iki iş görməlidir. Əlbəttə, şimşəkləri paçalamaqdan başqa. Məmməd Araz işi oğul adı alandan sonra görəcək.

“Mamır olub qayasında bitərdim”.

Vətən buna oğul deyir, bu da cavabında mamır olub qayasında bitir… Nə Prometey, nə Sergey Korolyov, nə Bill Qeyts. Mamır ol, bir, beləcə min il, vətənə xeyrini yığıb-yığışdırmaq olmaz…

Sonra:

“Asan, qazan, yazan…”

“Ürəyimsiz kəlmə yazan deyiləm…”

Yəni “ürəksiz yazn deyiləm”. “Ürəyimsiz” yazmaq başqadır, bu, anatomik məsələdir, başa düşürük ki, misranı doldurmaq üçündür. Ancaq bu bəndə nə olduğunu və yuxarıdakı bəndlərlə necə bağlandığını başa düşmək mümkün deyil…

Mən bu şeiri təkrar-təkrar oxuduqca onu şagirdlərə tədris edən müəllimləri düşünürəm. Bu cəfəngiyatın şeir olduğunu sübut etməyə çalışan adam ya gərək idiot ola, ya da yalançı…

Və təsəvvür edirəm ki, “Azərbaycan deyiləndə…” şeiri keçiləndə bütün şagirdlər ayağa dururlar. Özü də təkqıçlı…

Bu şeir barədə sonra….

03.03.2018

Samara

«ANA VƏ POÇTALYON»: «ŞEDEVR» STATUSLU «MƏHLƏ» ŞEİRİ

Süleyman_Rüstəm.jpg

Bu şeiri nə şagird kimi öyrənmək, nə də müəllim kimi tədris eləməq mənə qismət olub, ancaq bilirəm ki, onilliklər ərzində bu şeirdən yüz minlərlə inşa yazılıb, buraxılış və qəbul imtahanları verilib. “Azərbaycan sovet (!) poeziyasının klassik əsərlərindən sayılır. Ona görə bu şeirə daha bir baxış faydasız olmaz.

Hələ başqalarının ağzından du şeiri eşidən vaxtlar ilk misra məndə sual doğururdu: Necə yəni “başqa dərdi yoxdu”? Müharibə, aclıq,qonşulara ölüm xəbəri gəlir (“xəbər gəlir öləndən”), yəni dərd bir deyil, mindir. Əlbəttə, ana üçün öz oğlundan böyük qayğı ola bilməz. Ancaq başqa dərdinin olmamamğı mümkün deyil…

Mənim bu yazım Süleyman Rüstəmə xas olan üslub pintiliyi və sağlıqlarında klassik statusu (dövlət və partiyanın qərarı ilə) qazanmış yazanların öz işlərində tamamilə məsuliyyətsiz olmalarındandır. Buna rusca “xaltura” da demək olar, azərbaycanca “basməmmədi” də…

Başqa bir sual: ananın əri hardadır? Yəni əsgərin atası. Oğlan ananın ilkidirsə, ata cavan olmalıdır. Ölüb? O da cəbhədədir? Bəs niyə arvadı onun da dərdini çəkmir?

Bu, şəhər şeiridir. Ana “məhlə”də yaşayır. Yəni köhnə Bakı həyəti, həyətdə də xeyli mənzil, xeyli adam. Bu adamların hamısının məktubunu bir poçtalyon gətirir. Ana da ona ultimatum elan edir: ““Məktub olmasa, bir də sən bu həyətə gəlmə!”

Poçtalyonu elə bil “dağ başında ildırım vurur” (niyə dağ başında? İldırım düzəndə vura bilmir? Dağ başında ildırım ayrı cür vurur?). Və həyətdən ayağını kəsir…

Belə şey mümkündürmü? Müharibədir, poçtalyon hərbi vəzifəli adam kimidir, həyətdə onlarla ailə yaşayır, bəs onların məktu necə olur? Poçtalyon aparıb tökür küllüyə? Sobada yandırır?

Poçtaoyin yoxa çıxır… Müharibədəki adamlarından məktub almayan qonşular gərək NKVD-yə şikayət eləyəydilər, bir sözlə, poçtalyonu yerin deşiyindən çıxaraydılar. Ancaq heç kimi dinmir…

Belə şey mümkündürmü? Yox mümkün deyil!

Şeirdən belə çıxır ki, ana gecə-gündüz evdədir, elə işi-peşəsi qapını güdməkdir. Ancaq bu da mümkün deyil. Bakıda müharibə vaxtı cavan arvadı çətin ki, evdə asudə oturmağa qoyardılar.

“Evlərini bilsəydim, bir baş çəkərdim ona…”

Əgər şəhər Bakıdırsa, poçtalynun başına nə gəldiyini öyrənməkdən asan herç nə yoxdur, get poçt şöbəsinə, soruş…

Bu şeir başdan ayağa qondarmadır, inandırıcı heç nə yoxdur. Əlbəttə, müharibə vaxtı yazılan şeirdir, arxa cəbhədəki insanların çəkdiyi qəlb iztirablarını göstərməyə yönəlib. Ancaq müəllifin idiasında olduğu dramatizm farsa çevrilir, çünki yaradılan kolliziya qondarmadır.

Məlum məsələdir ki, poçtalyon gec-tez gəlib çıxmalıydı. Ancaq gərək qonşular onun şalvarını çıxaraydılar: “Ay filan-filan olasan, hanı bizim məktublar…”

Yxşı, deyək ki, müharibə vaxtı tələsik yazıılb, belə şeirlərə ehtiyac olub. Ancaq niyə bunu indiyəcən yüksək poeziya kimi uşaqdan böyüyə qədər millətə sırıyırıq?

Məsələ burasındadır ki, şeirin bəlası təkcə süjet quruculuğunda deyil. Sənətkarlıq da çox aşağı səviyyədədir. On dörd hecalı ölçü seçildiyindən çoxlu artıq, parazit sözlər var.

“Qartal ov tutub gəlir” – ovu tutarlar?

“Bir gün küçə qapısı açıldı çox sürətlə(!)…

“Aldılar bir qırpımda poçtalyonu dövrəyə” (bir qırpımda?)
“Poçtalyon qanad taxdı öz şirin sözlərinə….”

İş elə gətirib ki, mən bu şeiri məktəbdə oxuyanda keçməmişəm. İndi fikirləşirəm ki, orta məktəbdəki ədəbiyyat müəllimlərində bu şeir suallar doğurub ya doğurmayıb. Doğurmayıbsa… Yəqin ki, doğurmayıb. Azərbaycan məktəblərindəki ədəbiyyat müəllimlərinin əksəriyətinin səviyyəsi sirr deyil…

 

01.03.2018

Samara

QARMAGEDDON!

snowmageddon_big

İngilis qəzetləri məqalə başlıqlarında söz oynatmağı sevirlər.  “Daily Mail” qəzetində Britaniyada və qərbi Avropanın başqa ölkələrindəki fözqəladə qar yağıntısına həsr olunmuş məqalənin başlığında neologozm işlədilib: Snowmageddon! Əlbəttə, bu, qar sözünün Armageddon sözüylə hibrididir. Və qəzetə də məxsus deyil. Bunu bloger Greq Svan 2007-ci ilin aprelində işlədib.

Belə yaradılan sözlərə ngiliscə “portmanteau word” deyilir.

Orijinaldır, ancaq yaxşı səslənmir, söz oynamır. Ancaq azərbaycanca variantını elə bil Tanrı özü yaradıb: Qarmageddon!

 

«SƏHV DÜŞƏNDƏ YERİMİZ” ŞEİRİNDƏ KOMMUNİST MƏNƏVİYYATI MƏSƏLƏSİ

Qabil_İmamverdiyev.JPG

Azərbaycanlı məclisində tamada və xanəndə tez-tez məclis sahibinin, məclisdə yaxşı pul xərcləyənlərin adını çəkməlidir. Ya da xanəndə özü pul xərclətdirmək istədiyi adamın adını Vahidin qəzəlinə soxuşdurur.

Avtoritar və totalitar siyasi rejimlərdə hakimiyyətlə bu hakimiyyətə yaxın gedən yaradıcı adamların münasibəti də təxminən belə olur. Rejim tərəfindən yiyələnmək istəyən hər yazan, oxuyan gərək vaxtaşırı bu rejimi təbliğ və təşviq edə. Rusiyada rejimlə çaşqa-loşqalıq eləmək istəməyənlər özlərini ondan qaçırıblar, dalandar, ocaqçı işləyiblər, geoloji ekspedisiyalara gediblər. Rejimlə açıq konfrontasiyaya girənlər dissident adlanıblar, onların da tutulanları və qərbə gedənləri olub.

Azərbaycana nədənsə dissident toxumu düşməyib, yəni partiya və hökumətin verdiyi yemdən imtina eləməyib. İstedadlı olduqları şübhə doğurmayan ədəbiyyatçılarımız da həmişə loyal olublar, nəşriyyatlarda, qəzet və jurnallarda vızifə tutublar, ev alıblar, pul mükafatı alıblar.

Hətta Əliağa Vahid də partiya və hökumət şeirləri yazıb:

“Yaşasın qırmızı bayraqlı sovet qanunumuz…”

Bu o deməkdir ki, indiki nəslin mənəvi oriyentirləri yoxdur. Hansı hörmətli ədəbiyyatçının arxivini eşirsən, “Lenin” poeması çıxır…

Partiyadan və onun ideologiyasından maksimal uzaq olmağa çalışanların da yaradıcılığında da kommenost partiyasının ana xəttinin müddəaları ən gözlənilməz yerdə və şəkildə üzə çıxır.

Qabilin cəmi iki şeirini bəyənirəm: “Səhv düşəndə yerimiz” və “Çağırsan gələrəm…”. Qabilin bütün başqa şeirlərində sənət baxımından maraqlı heç nə yoxdur, hərçənd peşəkarlıqla yazılıb.

“Səhv düşındə yerimiz” ümumilikdə gözəl miniatürdür, ancaq onu bir az da qısaltmaq olardı. Məsələn, “Küt bıçaq parıldayıb…” bəndi zəifdir  və artıqdır. Bu bənddə həm də müqayisələr yerində deyil. Yəni ki, bu bəndin dalından asanlıqla dəymək olar. Ancaq bu şeirdə başqa məsələ maraqlıdır. Qabil bir an belə unutmur ki, kimin çörəyini yeyir (əlbəttə, partiyanın!) və buna görə partiyanın mənəvi-sosial sahədə siyasətini öz şeirində əks etdirməlidir!

 

Ağ biləklər gül əllər
Tarlada qabar.
Bir qeyrətsiz yekəpər
Qızıl gül satar.
Qeyrətsiz oluruq biz,
Səhv düşəndə yerimiz…

Şeirin yazıldığı 1969-cu ildə də, ondan sonra və əvvəl də bu məsələ partiya plenumlarının mövzusu olub. O vaxt dörd aydan artıq işləməyənlər cinayət məsuliyyətinə cəlb olunurdular və alverçilərə, o cümlədən gülsatanlara qarşı sovet cəmiyyətində amansız mübarizə gedirdi. Bu məsələni öz şeirinə soxuşduran Qabil başa düşürdü ki, bu bəndlə onun şeirinə bir qurumsaq güldən ağır söz deyə bilməz. Jurnal isə hər misraya iki manat (iki kilo qəndin pulu) verəcək…

Yəni bu bənddə gülsatan biqeyrət kişi ilə zəhmətkeş qadınlar qarşı-qarşıya qoyulur. Bu, partiya xıəttidir, plenumların yazıçılar qarşısında qoyduğu məsələdir.

Məsələ burasındadır ki, kişilər hamısı qızılgül satmırdı və qızılgül satmaq heç də biqeyrətlik deyildi və mənim şübhəm yoxdur ki, Qabilin yaxın adamları arasında gülsatanlar da olub. Və qadınların da hamısı əliqabarlı deildi. Sürü-sürü ənlikli-kirşanlı raykom, prokuror, müdir katibələri vardı. “Azərbaycan”, “Turist” və başqa mehmanxanalarda fahişəlik edən qadınlar vardı…Yəni bu, mürəkkəb məsələdir. Ancaq partiya hər şeyi yumurta qabığı kimi səthi edirdi və səthilik də çox problemlər yaradırdı…

Bir sözlə, Qabil yaxşı şeirini ideologiyaya xidmət səyi ilə korlayıb…

Yuxarıda yazdıqlarım onu göstərir ki, sənəti həyatının mənası sayan adam hakimiyyətdən ən azı top atəşi məsafəsində aralı olmalıdır. Hakimiyyətə loyallıq ifadə etmək arzusu Əli Kərimin “İki sevgi” kimi gözəl və Azərbaycan poeziyasında yeni söz olan şeirini də korlayır.

Bu barədə ayrıca…

23.02. 2018, Samara

P.S. Yəqin indi «talış» əvəzinə Qabil «cənub bölgəsi»  yazmalıydı…