BİR SƏSİN XATİRƏSİ

Habib_Zarbaliyev.jpg

professor Həbib Zərbəliyevin 65 illiyinə

Həbibi ilk dəfə 1968-ci ilin yayında Əlibayramlıda köhnə şəhərdən təzəyə gedən avtobusda görmüşəm. Lələmlə sənədlərimi pedaqoji məktəbə verməyə gedirdim. ZİS markalı, səhv etmirəmsə, avtobusun ortasında “Kazan” qarmonunu yanına qoyub durmuş ağköynək oğlanı görən kimi ürəyimə damdı ki, o da pedaqoji məktəbə qəbula gedir. Papaq kimi saçı, qırğı burnu, inamlı duruşu ilə nə qədər qeyri-adi görünsə də, onun pedaqoji məktəbə getdiyinə şübhə ola bilməzdi.

Qarmonla yayın bu qızmarında ayrı hara gedərdi?

Pedaqoji məktəbə qəbul imtahanlarından əvvəl musiqi qabiliyyətini yoxlamalıydılar. Məndə şübhə yox idi ki, Salyandan özüylə bir dəvə yükü olan “Qazan” qarmonunu gətirmiş abituriyent məktəbə şuppultu ilə girəcək. O ki qaldı özümə… Məni “danışmışdılar”. Həm də əlaçılıq şəhadətnaməm olduğuna görə imtahansız girirdim. Bircə qabiliyyət yoxlanışından keçməliydim. O da, dediyim kimi danışılmışdı… Ancaq yenə narahat oldum, mən əliboş, qırğı burunlu bu oğlan isə Salyandan bura “Kazan” götürüb gəlib…

İkimiz də girdik…

Həbiblə ayrı qruplarda oxumuşuq, ancaq dörd ilə yaxın vaxt ərzində məktəbin özfəaliyyət kollektivində iştirakımız bizi qrup yoldaşlığından da yaxın eləmişdi. Həbibin musiqi qabiliyyəti yoxlanış zamanı nəinki məktəb rəhbərliyini razı salmışdı. Həbib rəhbərliyi əməlli-başlı sarsıtmışdı. Özü də “Kazan” qarmonu ilə yox. “Kazan” qarmonuun səsindən ancaq fiziki sarsıntı keçirmək olar, baş ağrısına tutulmaq olar. Həbib isə qabiliyyət yoxlanışına şəxsən rəhbərlik edən mərhum Gülbala müəllimin qəlbini sarsıtmışdı. Yəni ürəyinin başını soymuşdu…

Öz səsiylə!

On beş yaşına təzə-təzə çatan Həbibin necə oxuduğunu təsəvvür etmək üçün əfsanəvi müğənnimiz Qədir Rüstəmovun səsini yadınıza salın. İnanılası çətin olsa da, Həbibdə Qədir Rüstəmovun möcüzəli səsi vardı. Bu səs Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının səhnəsindən ucalıb, Azərbaycan teleziyası ilə yayılıb, çoxlu festivallarda, respublikanın müxtəlif yerlərində dinlənilib. Onun səsini hətta cənubda sovet sərhədçiləri də alqışlayıblar. Çox təəssüf ki, Həbibin ifasına valeh olmuş musiqi avtoritetləri onun səsini studiyada yazdırmaq qayğısına qalmadılar, hələ 1969-cu ildə onu böyük Niyazi, gözəl müğənni İslam Rzayev də eşitmişdilər…

Həbib nəinki Əli Bayramlı pedaqoji məktəbinin, hətta bütün Əli Bayramlının sevimlisi idi. O vaxt şəhərdə tez-tez müxtəlif bədii təbbirlər keçirilirdi. Həmişə zal Həbibin çıxışını səbirsizliklə gözləyirdi. Əli Bayramlı pedaqoji məktəbində teatr da var idi, idmançılar da. Ancaq əsas vizit vərəqi Həbib Zərbəliyev idi. Təəssüf ki, bu “vizit vərəqi”ni hər yerdə, vaxtaşırı göstərmək istəyi istismara çevrildi. On altı-on yeddi yaşlarda Həbib oxumağa fasilə verməli idi, yəni bunu ona musiqi müəllimləri deməliydilər. Demədilər. Onlar üçün məktəbin bugünkü “şərəfi” bu nadir səsin gələcəyindən vacib oldu. Həbib səsini itirdi…

Ancaq Əli Bayramlıdan sonrakı on illərdə də Həbibin “səsi” ucadan səslənir. Çox şadam ki, Həbib Zərbəliyev indi Azərbaycanda dilçilik üzrə fövqəladə xidmətləri olan alim, çoxlu tələbələri tərəfindən sevilən pedaqoq, nufuzlu və yüksək ixtisaslı tərcüməçidir.

Həbib Leninqrad universitetində oxuyanda mən iki dəfə onun qonağı olmuşam. Moskvada da görüşlərimiz olub. Tələbə yoldaşlarının, müəllimlərinin onu elə Əli Bayramlıda olduğu kimi sevdiklərinin şahidiyəm. “Səsi”nə görə yox, Həbib daha oxumurdu. Səsini itirəndən sonra məlum oldu ki, onun sevilməyi təkcə səsinə görə deyilmiş.

Sonuncu dəfə Həibiblə 1984-cü ildə görüşmüşəm. Yəni çoxdan. Ancaq həmişə səsinni eşidirəm. Uğurlarına şadam. Bütün azərbaycanlılar kimi məndə də yerliçilik var. Ona görə də Həbib Zərbəliyev kimi bir alimin salyanlı olmağı mənim üçün fəxrdir.

Uzun ömür, can sağlığı arzulayiram, Həbib!

Xeyrulla Xəyal

23.09. 2018

Samara

Реклама

AZƏRBAYCAN ŞAİRLƏRİ YARADICILIQ EZAMİYYƏTİNDƏ: BUDAPEŞT, TEŞT, TEŞT..

Sovet vaxtı sovet yazıçı və şairlərinin qabaqcıllarını xarici ölkələrə “yaradıcılıq ezamiyyətinə” göndərirdilər. Kapitalist ölkələrinə gedənlər o olkələrdən tənqidi əsərlər, sosialist ölkələrinə gedənlər tərifli əsərlər yazırdılar. Mənim yadımdadır ki, tez-tez xarici səfərlərdə olan Bəxtiyar Vahabzadə qayıdandan sonra bir şələ şeir çıxarırdı. Məsələn, Bəxtiyar Vahabzadə Qərbi Berlindədir. Baxır yanına-yörəsinə, hər şey ürək açan, gözəl, abad, yemək-içmək bol, mağazalarda dünyanın ən yaxşı paltarları. Bəxtiyar müəllim də alıb çamadanlarını dolıdurub. Ancaq narahatdır. Tənqid eləməyə bir şey tapmır. Birdən görür ki, ölü aparırlar. Yekə ağ mərasim maşınında. Aha! Maşının yanında üzünü-gözünü cıran, özünü maşının altına atmaq istəyən qohum-əqraba yoxdur!

Tabut gedir ağ avtomobildə,
Tabut gedir, ardınca gedən yox…

Hayıf deyil bizim sovet Azərbaycanı, oğul cənazəni qucaqlayır, deyir, ata, qoymaram gedəsən, getsən, mən də özümü atacam sənin yanınfa qəbrə…

Qırışmal elə dünən deyirdi ki, “qurumsaq haçandan zarıyır, ölmür…”

Bu, ayrıı söhbətdir. Bəxtiyar müəllim bir şələ ezamiyyət şeir yazdı, qərb cəmiyətininin atasını yandırdı, jurnalda çap eləyib pul aldı, sonra kitabında çıxarıb pul aldı…

Yadınıza salım ki, Bəxtiyar müəllim Qərbi Berlinə də xəzinə hesabına getmişdi…

İndi danışaq sosialist ölkələrinə gedənlərdən…

Azərbaycan sovet şairləri Macarıstandan ötrü ölürdülər, ölkənin mağazaları SSRİ — yə baxanda firavan idi, gedənlər satlıq mal da gətirə bilirdilər. Həm də… Burası yaşı 18-dən çox olanlar üçündür: Macarıstan Avstriya ilə qonşudur, ona görə də burda Avstriya telekanalları yaxşı tutulurdu. Gecələr kanalların bəzilərində erotik filmlər göstərilirdi. İni təsəvvür edin ki, Azərbaycan şairi keçən əsrin 70-ci illərinin ortalarında Budapeşt mehmanxanasında ikiqat olub erotik filmə baxır… Qayıdandan sonra o adam özü kinoteatra dönürdü, baxdığı erotik flmmlərin məzmununu şair yoldaşlarını başına yığıb danışırdı…

Bu bizə aid deyil… Şair yaradıcılıq ezamiyyətindədir. Qayıdandan sonra gərək tərifli şeirlər yaza. Birinci gərək ölkənin paytaxtına tutarlı bir şeir həsr oluna. Budapeştə. Bu şəhərin də şoğarib adına Azərbaycan dilində bir qafiyə tapılmır. Bircə söz var, o da “teşt”.

Budapeşt, budapeşt, qızıl teşt, gümüş teşt…

(Yox, ləyən, bardağ…)

Bunu, ya təxmimən bunu, səhv etmirəmsə, Musa Yaqub yazmışdı…

Əlbəttə, mən iddia eləmirəm ki, Musa Yaqub da Budapeşt mehmanxanasında erotik filmlərə baxıb. Allah eləməsin! Ola bilsin ki, gecə yerinə girəndə Musa müəlılim üç dəfə televizorun ekranına tüpürüb, sonra Leninin tam külliyatınının 39-cu ya 47-ci cildini açıb oxuya-oxuya elə kitab qucağında şirin yuxuya gedib…

Və gələndən sonra sosialist Macarıstanına bir şələ şeir həsr edib “Azərbaycan” jurnalından bir ətək pul alıb. Sonra kitabanda çıxardıb yenə bir ətək pul alıb. Hamısı da büdcə pulu, sovet dövlətinin və sovet xalqının pulu.

Buna dövlət davam eləyərdi?

Vallah, mənə nə deyirsiniz deyin, sovet dövlətini Azərbaycan şairləri yıxdılar. Boyunlarına almırlar.

Budapeşt, teşt…

Allah abrınızı tökəydi…

Mirzə Əlil

12.09. 2018

Samara

26-LARLA ÜZBƏÜZ. VAQİF CƏBRAYILZADƏ

Vidadi Məmmədoun özündən yox, başqalarından eşitmişəm ki, Vaqif Cəbrayəlzadənin sərgərdanlıqdan qirtarıb adam içinə çıxmağına və ən yaxşı ədəbiyyat vəzifələrindən birini tutmağında onun ciddi rolu olub. Təhsilsiz olsa da, Vidadi Məmmədovda ədəbi istedadları tanımaq məsələsində əsil ovçu instinktinin olduğunu deyirdilər. Vaqif Cəbrayılzadədə isə ədəbi istedad şübhəsiz ki, vardı. Səhv etmirəmsə, 1978-ci ildə onun “Ulduz” jurnalında çıxmış şeirlərindən mən özüm də çox təsirlənmişdim. Ancaq mənim yerimə yaradıcılıqvə yaradıcı insan  məsələlərində daha bilikli, daha həssas, daha uzaqgörən adam Vaqif Cəbrayılzadədə tezliklə başlanacaq deqradasiyanı da görməliydi. Bəlkə artıq deqradasiya başlanmışdı. “Ulduz”dakı şeirlər bəlkə də çoxdan yazılmışdı. 1979-80-cı illərdə Əkrəm Əylisli Vaqif Cəbrayılzadənin şeirlərini şələ-şələ çap eləyəndə məlum oldu ki, o, mahir xalturaçıdır, bunu özü də gözəl başa düşür, başqalarının hay-küy salmamağı üçün hay-küyü özü salır, hamıya həmlə edir, özü də aqressiv formada. Mən onun adamlarla təhqirli rəftarının özüm şahidi olmuşam və təhqir olunanların buna niyə dözdükləri məni çox təəccübləndirirdi. Çoxlarının onun xeyirxahı saydığı Vidadi Məmmədovu Vaqif  az qala qulağı eşidə-eşidə çox ayıb bir ləqəblə çağırırdı. Mənə məlum olmayan səbəblərdən uzun illərin heçkimliyindən, mərhumiyyətlərindən çıxan Vaqif despota çevrilmişdi və yəqin ki, öz yaşadığı alçalmaların intiqamını dişinə fənd insanlardan çıxırdı. Əlbəttə, yalnız dişinə fəndlərdən. Əkrəm Əylislinin adını o da hamı kimi riqqətlə çəkir, onu “ustad” adlandırırdı. Anar kimi, Elçin kimi yükək statusluların yanında o, əlbəttə, öz yerini bilirdi…

Mən “deqradasiya” sözünü işlətdim və bunu Vaqif Cəbtrayılzadəni gözdən salmaq üçün eləmədim. Bu, sözün onun yaradıcılığının gerçık xarakteristikasıdır, diaqnozdur.

Hər iki dünya üçün də
                                daha tez ayılar qadınlar,

hamını hər an sevgiyə,

gözəlliyə yönəldən Tanrını da onlar

çox anlar kişilərdən daha tez duyar, anlar,

elə ona görə də Tanrı

onu daha çox duyduqları anlarda

qat-qat, çin-çin gözəllik yaradar qadınlarda,

o Tanrı gözəlliyi anları

Bu, poeziyadırmı? Yox, poeziya deyil! Elə bil, Qoqolun dediyi kimi, incə alətlərdən deyil, yalnız balta ağzından çıxmış “misralar” hansı dildənsə sətri tərcüməni xatırladır, həm də elə bil ki, tərceməçi dili elə də yaxşı bilmir, özü də hər iki dili – orijinalın da dilini, öz dilin də… Və deqradasiyanı görmək üçün 1978-ci ildə çao olunan bir şeirə baxın, səhv etmirəmsə, “bu dünyada kimlər yeyim”lə başlanır. Orda ən azı səmimilik var. Bu parça və onun götürüldüyü şeirin hamısı başdan-ayağa yalandır, yəni qadın, Tanrı haqqında burda dediklərinə, əlbəttə, Vaqif bircə saniyəliyə də olsun inanmır. Və necə bərbad dildir! “Qat-qat, çın-çin gözəllik” – bu necə olur? Hansı qadınlarda? Qadınlar hamısı gözəl yaransaydı, gözəl qadın söhbəti ümumiyyətlə olmazdı….

Əslində mən nahaq yerə baş ağrıdıram və öz başımı da ağrıdıram. Yüz milyonlarla insan inanır ki, doğrudan da Maleviçin “Kvadrat”ı şedevrdir və o qaralıqda bizim görmədiyimiz nəsə var. Onları “Qara kvadrat”ın yalnız və yalnız qara rəng çəkilmiş kvadrat kətan olduğuna inandırmağa dəyərmi? Axı bu, mümkün də deyil. “Qara kvadrat”çılar aqressiv sektadır, yaxşı olar ki, başını soxmayasan…

Eləcə də Vaqif Cəbrayılzadə (Bayatlı, pardon…). Qırx ildən çoxdur ki, fasiləsiz yerüzü, göyüzü öpülür, şair diz üstdə, əlləri ya Tanrıya uzanıb, yaxud şərab badəsinə…

Yeri gəlmişkən, bir dəfə mənimlə bir yerdə Vaqif Cəbrayılzadı “şırab bədəssi” içib, dəli dərdinə düşüb “…Azərbaycanın …lap….”

Bu, Moskvada olub. Hər ikimizi restorana indi ləzgi rəhbəri olan Arif Kərimov aparmışdı…

(ardı var)

26-LARLA ÜZBƏÜZ. KAMİL VƏLİYEVİN TOYU

Toy və toyun müzakirəsi öz-özlüyündə ədəbiyyat mövzusu deyil, və, Kamil Vəliyev dilçi olsa da, dilçilik mövzusu da deyil. Mən Kamil Vəliyevi cəmi bir dəfə görmüşəm. Bir dəfə bizim qrupun morfologiyadan seminar gəlməmişdi, onun əvəzinə Kamil Vəliyevi göndərmişdilər. Geyiminə və ədabazlığına görə pijon təsiri yaradan və özünü əzilib-büzülməyindən özünü Azərbaycan gözəli saydığı bilinən dosent Kamil  Vəliyev sinifdə (sessiya 225 nömrəli məktəbdə keçirilirdi) iki ya üç dəqiqə oldu. İçəri girən kimi soruşdu: Kimi deyər “tema” nədir, “rema” nədir? Heç kim dinmədi. “Heş nə bilmirsiz!” – Kamil Vəliyev hökmünü oxudu və sinifdən çıxıb getdi kefinin dalınca…

Səhv etmirəmsə, Kamil Vəliyev də 80-ci illərin sonlarında milli hərəkatın tribunlarından olub. Tribunada kimlər olmayıb: Leninə poema yazanlar, komsomol mükafatı almaq üçün dəridən-qabıqdan çıxıb alanlar ya almayanlar, Azərbaycan sovet mətbuatının avanqard işçiləri, Sabir Rüstəmxanlı kimi yüksək rütbəli mətbuat və nəşriyyat məmurları… 20 yanvarda bunların birinin burnu qanamayıb. Qanaya da bilməzdi, çünki isti mənzillərində müqəddəs ata və ər borclarını yerinə yetirirdilər…

Kamil Vəliyevin toyundan ən çox danışılan kimin nə qədər pul atdığı idi. Bəlkə gərək mən eşitdikcə xəlvətdə siyahı tutaydım. Maraqlı sənəd olardı… Ancaq bu da ədəbiyyat mövzusu deyil. Bu, mənəviyyat məsələsidir. Azərbaycan ədəbiyattında mənəvi məsələ axırıncı dəfə haçan mövzu olub? Mənəviyyat mühüm dərəcədə həqiqət axtarışıdır – öz içində və cəmiyyətdə. Həqiqətin cinayət maddəsi olduğu ölkədə hansı dəli bu axtarışa baş qoşar?…

Bu toyda ədəbiyyata az-çox dəxli olan orda Ramiz Rövşənlə Vaqif Cəbrayılzadənin iştirakıdır. Məlum olurdu ki, məclisdə ciddi gərginlik varmış, çünki Əkrəm Əylislinin bol-bol çap eləməyə başladığı və qəfil şöhrətdən, həm də aldığı quduz pullardan havalanmış Vaqif Cəbrayılzadə gizlətmədən, hətta aqressiv şəkildə, o cümlədən şizofreniya tutmalarını silah edərək ölkənin birinci şairi, yəni məliküşşüara adına iddia edirdi. Danışılanlara görə, Ramiz Rövşən bu həmlələrə dözməyib məliküşşüəranın məhz Vaqif Cəbrayılzadə olduğunu etiraf etmişdi, yəni sağlıq deyəndə onun bir şeirini oxumuşdu. Yenə deyilənlərə görə, Ramiz Rövşən şeiri ancaq yarıyacan deyə bilmişdi, yarıdan o yanası yadından çıxmışdı, bu da bir az onun etirafının səmimiliyini şübhə altına alır. Hər halda etiraf olmuşdu, bəlkə də bunu özünü Vaqifin şərindən qurtarmaq üçün eləmişdi, çünki Cəbrayılzadə sözün birbaşa, fiziki mənasında gedənin-gələnin üstünə atılırdı. Şahidiyəm… Ancaq hamının yox. Mərhum Vidadi Məmmədov Vaqifn yazıçı Elçinlə necə həqiranə, hətta yaltaqlıqla danışdığını görmüşdü. Mərhum Vidadi Məmmədov hər şeyi görürdü…

Mən Vidadi Məmmədovun ölməyini yaxın illərdə bildim. Yadımdan çıxıb kimdən. Həmişə yadıma düşürdü ki, onun arvadı, deyilənlərə görə, erməniydi, fikirləşirdim ki, qanlı illərdə yazığın başına görəsən nə gəlib. Dedilər yox, öldürməyiblər, qəzada ölüb, maşın altında qalıb… Çox darıxdım. Sağ olsaydı, indi də mənim yazımı plana salırdı… Mən də, ağsaqqal kişi, səbirlə gözləyərdim…

Yuxarıda yazmışdım ki, tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin müdiri Vidadi Məmmədovun ali təhsili yox idi və onun tənqidi yazılarını görən olmamışdı. “Ulduz”un şeir şöbəsinə təzə müdir təyin olunmuş Vqif Cəbrayılzadə qiyabi inşaaat institutunu bitirmişdi, mənə bir dəfə kəndə yazdığı məkdubda xeyli orfoqraik səhv var idi. Bəlkə də bu səhvləri lotuluqdan, pijonluqdan eləmişdi, bilmirəm. Rusca başa düşsə də, çətinliklə danışırdı, mən onunla iki dəfə Moskvada görüşmüşəm…

(ardı var)

 

XATİRƏLƏR: İYİRMİALTILARLA ÜZBƏÜZ

Səhv etmirəmsə, 1978-ci  ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı özünün yaratdığı “Gənc tənqidçilər birliyi”nə üzvlüyə müsabiqə elan etdi. Yazıçı Elçinin tövsiyəsi ilə mən də yazılarımı müsabiqəyə göndərdim, bir müddət sonra xəbər gəldi ki, mən Birliyə qəbul olunmuşam, məşğələlər haqqında əlavə məlumat veriləcək.

Sonra Birliyin adını tutan olmadı, bircə məşğələsi də keçirilmədi. Ancaq İttifaqın katibi Elçin mənə yazdı ki, “Ulduz” jurnalında işləyən Vidadi Məmmədovla görüşüm, o mənə məqalə sifariş verəcək.

Mən qiyabi oxuyurdum, hərdənbir Bakıya gəlirdim, gələn dəfə şəhərdə olanda “Ulduz” a gəlib Vidadi Məmmədovu tapdım.

Jurnalda tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin müdiri işləyən V. Məmmədovun oturduğu otaq birinci mərtəbədəydi, pəncərəsi 26-lar bağına açılırdı. Təxminən 20 kv m-lik otaqda iki köhnə, üstü örtüksüz stol var idi ki, onlar rayon çayxanalarının mebelinə oxşayırdılar. Stolların üstündə heç nə, hətta kağız-qələm də yox idi, mən ora gəlib-gedən vaxtlar nə vidadi Məmmədovun, nə şeir şöbəsinin təzə mdiri Vaqif Cəbrayılzadənin oturub nə isə yazdıqlarını bir dəfə görməmişdim. Stolların yeşikləri vardı, çəkilirdi, sonra bağlanmaq istəmirdi. Bir dəfə Vidadi Məmmədov elə ayaq üstə (onun oturduğunu da görməmişdim)  yeşiyi çəkib ordan bir qalın əlyazma bağlaması çıxarıdı və avazla oxumaöa başladı: “İyirminci əsrin böyük şairi Səməd Vurğun…” Və dayanııb başladı deyinməyə: “İyirminci əsrin! Bəs indi hansı əsrdir? Mən mən olmaram bunu çap eləsəm!”  — deyib əlyazmanı təzədən yeşiyə soxdu və geri basdı. Yeşik isə geri çəkilmək istəmirdi, pərçim olub qalmışdı yarıda, ancaq Vidadi Məmmədov bütün hidətini və gücünü yığıb elə yumruq vurdu ki, yeşik şaqqıltı ilə girdi yuvasına…

Deməliyəm ki, Vidadi Məmmədov alçaq boylu olsa da, əzələli qolları vardı, yeriyəndə də Azərbaycan güləşçiləri kimi çiyinlərini qövs şəklinə salırdı. Yəqin boy məsələsiylə qayğılandığından dikdaban çəkmə geyirdi…

O ki qaldı əlyazmaya, bu, mərhum İmamverdi Əbilovun idi. Məqalənin çap olunduğuna şübhəm yoxdur. Səməd Vurğun haqqında məqalə Yusif Səmədoğlunun redaktor olduğu jurnalda necə getməyə bilər? Vidadi Məmmədov elə mənim yanmda kişilənirdi…

Vidadi Məmmədov tənqidçi-zad deyildi, niyə o, tənqid və ədəbiyyatçılıq şöbəsinin müdiri olmuşdu, bu mənim üçün əvvəlcə qaranlıq idi. Ancaq az sonra daha bir neçə “görkəmli” yazanla tanış oldum və məlumatım sürətlə artdı. Ədəbiyyatçılar mühitində ikinci adamla tanış olan kimi birinci haqqında istədiyin məlumatı alırsan, ücüncü ilə tanışlıqdan sonra məlumatların həndəsi proqressiya ilə artır, hamı bir-birindən danışır. Özü də təmənnasız, gözləmirlər ki, sən də nəsə danışasan. Mən heç kim haqqında heç nə bilmirdim…

Vidadi Məmmədov haqqında az vaxtda öyrəndiklərim: 1. Elçin müəllimin qohumudur. 2. Ali təhsili yoxdur. 2. Arvadı ermənidir, iki uşaqğı var…

Deyirdilər ki, haçansa bir neçə hekayə yazıb. Haçan yazmışdı, nə yazmışdı, bilən yox idi. Ancaq “Ulduz” jurnalında iki müsahibəsini mən özüm görmüşdüm. Biri Niyazi ilə, biri də Müslüm Maqomayev ilə. Müslim Maqomayev ilə müsahibə sonradan ruscaya çevrilib ümumittifaq “Yunost” jurnalında da çap edilmişdi ki, bununla Vidadi Məmmədov fövqəladə fəxr ediridi. Şübhəm yoxdur ki, Moskva nəşri yazıçı Elçinin xidməti idi…

İlk görüşümüzdən Vidadi Məmmədov mənə çox mehribanlıq göstərdi, məndən hansı mövzuda yazmaq istədiyimi soruşdu, bilmirəm hansı mövzunu seçdik, mən də məqaləni yazıb gətirdim. Vidadi Məmmədov məni əmin elədi ki, yaxın nömrələrdə yazım gedəcək…

Yay sessiyası bir ay çəkirdi. Vidadi Məmmədov deyirdi ki, boş vaxtın olan kimi gəl, söhbət edək. Mən də gəlirdim və ikilikdə 26-lar bağında gəzirdik. Bəzən deyirdi: “Sabah hökmən gəl. 6-cı nömrə plıanlaşdırılacaq”. Mən başa düşmürdüm ki, mən küçədə gəzə-gəzə jurnalın təzə nömrəsinin planlaşdırımasına necə təsir edə bilərəm. Ancaq bunu öz-özümə fikirləşirdim, Vidadi Məmmədova demirdim, Bir müddət keçirdi, deyirdi ki, sabah hökmən gəl, 7-ci nömrə planlaşdırılacaq, sənin də yazın salınacaq…

Beləcə təxminən il yarım. Mən Moskvaya gedənə qədər. Məqalə çap olunmadı. Mən bir dəfə də yazı barəsində soruşmadım. Mənə mehribanlığına hörmətlə onu çaşqın sala biləcək sual vermək istəmirdim. Həm də məni hamıya göstərib deyirdi: “Çox istedadlı oğlandır, Salyanın ən istedadlı adamıdır…”

Bəlkə də Vidadi Məmmədov mənim məqaləmi çap etmək istərdi, həm də məni Elçin tövsiyə etmişdi, ancaq Elçin özünə görə bir kişi və bir kişinin, yəni İlyas Əfəndiyevin oğlu idisə, Yusif Səmədoğlu da başqa bir kişinin oğlu idi, şübhə olmasın deyə, “kişi”nin adınıı təxəllüs götürmüşdü və “kişi” kimi bığ buraxmışdı…

Düzdür, eyni zamanda güman edirəm ki, Vidadi Məmmədov məqaləmi heç jurnala təqdim eləməyib. İmamverdi Əbilovun məqaləsini təqdim edib, mənimkini yox…

Vidadi Məmmmədovla və onun ətrafında olan adamlarla ilk tanışlıq vaxtı cavan yazıb-pozanların əsas mövzusu Kamil Vəliyevin toyu idi. Toy yaxınlarda olmuşdu və mən bir neçə dəfə “Qızılgül” çayxanasında bu toyun müzakirəsini eşitmişəm…

(davamı var)

 

MÖVLUD SÜLEYMANLI: «SƏN DOSTOYEVSKİSƏN?»

               (MƏTNİN DAVAMI)

Bir qədər keçəndən sonra özüm Bakıya gəldim və redaksiyaya gedib nəsr şöbəsinə girdim. Mövlud yerindəydi. Əlbəttə, Azərbaycan sovet dövlətinə məxsus jurnalın ixtiyarı gündən qapqara yanmış kolxoz suçusuna oxşayan belə adamda ola bilərdi… Nədənsə mənə elə gəlirdi ki, o corabını həftə ilə dəyişmir…

Məni görüb yazımı tapıb stolun üstünə atıb dedi ki, zəifdir. Dedim ki, nəyi. Közövə oxşayan barmağını yazının başlanğıcına bası dedi ki. Burda “strategiya sözü var, strategiya Azərbaycan sözü deyil, nəsr sözü deyil”.

Yadıma Dostoyevski düşdü.  Dedim Dostoyevski “Antropofagiya” sözünü çox işlədir, “antropofagiya” da rus sözü və nəsr sözü deyil…

“Sən Dostoyevskisən?” – Mövlud sözümü kəsdi…

Mənim şübhəm yox idi ki, o, əlli bir səhifəlik yazının bir səhifəsini də oxumayıb, elə girişdə “strategiya” sözünü görüb, bilib ki, məni rədd eləməyə ayrı bəhanə axtarmaq, baş ağrıtmaq lazım deyil…

Mən o vaxtacan Azərbaycandan bir dəfə çıxmışdım, Leninqrada, məktəb yoldaşımın yanına getmişdim. Əsgərlik də görməmişdim. Bilmirdim ki, ölkədən necə çıxıb getmək olar. Mən kölə təbiətli adamam, həyatımı, zülm içində yaşasam da, dəyişmək üçün nəinki addım atmaq, yerində tərpənmək də mənim üçün çətindir. Ancaq Mövludla, qoyun iti kimi redaksiyaya bağlanmış bu vəhşi ilə üzləşəndən sonra Azərbaycanda qalmaq mənə türmə müddətinin uzanması kimi gəlirdi. Bax, sən ədəbiyyatçısan. Peşəkar ədəbiyyatçı. Təhsilin var, səriştən var. Ədəbiyyatçı gərək çap oluna. Azərbaycanda bir yarım ədəbi jurnal var. Bir – “Azərbaycan”, yarım  — Ulduz”.  “Azərbaycan”ın qapısına qoyun iti bağlanıb, “Ulduz” isə… “Ulduz” ayrı söhbətdir.. Hara gedəsən?

Və o vaxt Azərbaycandan getmək fikri başıma düşdü ki, bu da mənim üçün kosmos arzusu kimi bir şey idi. Sonra bu məsələ öz-özünə həll olundu…

Bir dəfə, o yazıdan xeyli qabaq, yazıçılar ittifaqının qabağında təsadüfən Mövludun söhbətini eşitmişdim. Çömbəlib oturmuşdu Xaqani 25-də küçə qapısının ağzında, bir neçə də yazan yanında. Bir az suçuya oxşayır, bir az da Xudayar bəyə. Deyirdi ki, “Azərbaycanfilm”də bir ssenari yazdım, kino-zad çəkilmədi, elə də qaldı, ancaq altı min verdilər. O pula bir maşın aldım…

Yeri gəlmişkən, qonşu qapıda,”Ulduz”da təzə-qəzə şöbə müdiri işləyən Vaqif Cəbrayılzadə həmin vaxtlar hər gələnə kəllə atır, hamıdan tələb edirdi ki, onun Azərbaycanın birinci şairi olduğunu səsləri çatınca bəyan edib qılıncının altından keçsinlər. Əlbəttə, Vaqinfin əlində qılınc yox idi, ancaq gözlərində açıq şizofreniya əlamətləri vardı…

Bu adamlara sovet xəzinəsindən ayda bir ətəklik maaş verirdilər ki, istedadlı müəllifləri tapıb jurnalları keyfiyyətli yazılarla təmin etsinlər. Ancaq bunlara istedadlı adam qaranlıq vaxt  bir dalanda rast gəlsəydi, tutub boğardılar…

Onlar gündüz-günorta çağı da boğurdular…

Onlar on yeddi yaşlarında Bakıya gəlmiş, yarıac-yarıtox yataqxanalar gəzmiş kənd uşaqlarıydılar. Əlləri vəzifəyə, heç bir zəhmət tələb eləməyən sovet maaşına, müftə qonorarlara çatan kimi qudurmuşdular…

Mövludla görüşümün bir xeyri oldu. Sonralar, Rusiyada fəhlələik illərində, günüm qara olanda, bu oğ…-ın sifətini yadıma salırdım, o dəqiqə işlədiyim alət sexi də, metro da, kərpic zavodu da mənim üçün sanatoriyaya dönürdü…

Mövludu tez-tez xatırlamıram, heç xatırlamazdım da. Ancaq görürəm ki, Azərbaycanda, təəssüf ki, heç nə dəyişməyib, bəlkə daha pisləşib. O vaxt hələ Əylislinin abırlı vaxtıydı və Əli Kərimin ölümündən heç on beş il də keçməmişdi…

X.X.

01-02.08. 2018

Samara, RF

MÖVLUD SÜLEYMANLI: «Tİ MENA UTOMLAYEŞ…»

1980-ci ilin avqustunda “Təzə ev tikilirdi” adlı povesti bitirib özümü ciddi nasir saydım və yazını Salyan poçtundan “Azərbaycan” jurnalına “s uvedomleniyem” göndərdim. Bir neçə gündən sonra poçtdan kağız gəldi ki, əmanətim jurnala çatdırılıb. Ancaq nə qədər gözlədimsə, jurnalın özündən bir xəbər olmadı. Bilmirəm hansı ayda Bakıya gəlib redaksiyaya getdim. Nəsr şöbəsinə girib yazımı soruşdum. Şöbə müdiri Mövlud Süleymanlı dedi ki, mən adlı adamdan heç bir yazı alınmayıb. Redaktor Əkrəm Əylislinin yanına girib dedim ki, yazım jurnalda alınıb, poçtun sənədi var. Əylisli Mövlud Süleymanlı çağırdı, o yenə dedi ki, mən adlı adamdan yazı gəlməyib və bunu deyəndə Əylisliyə məzəmmətlə baxırdı, yəni ki, a kişi, sən mənə inanırsan, ya bu salyanlıya və ya sən buna niyə baş qoşursan, qov getsin… Əylisli məndən ikinci nüsxənin olub-olmadığını soruşdu, dedim var. Dedi göndər ikinci nüsxəni…

Göndərdim. Bir müddətdən sonra zəng vurdum. Mözlud Süleymanlı dedi oxumayıb, gələn həftə zəng vur. Vurdum. Dedi gələn həftə. Beləcə bir neçə dəfə. Sonra dedi ki, yazımı bəyənmir. Dedim nəyini. Dedi “necə nəyini, bəyənmirəm”. Yenə təkid elədim ki, konkret iradını desin. Mövlud Süleymanlı dedi: “Ti mena utamlayeş!”

Dərhal başa düşmədim. Ancaq bildim ki, bu dəfə Mözlud Süleymanlının həbəş dodaqlarının arasından çıxan rus sözləridir. Sonra başa düşdüm nə deyir…

Ах ты подлец! Ах ты подонок! Я его утомляю!

Ay sənin… Mən bunu yoruram…

Mən Salyan rabitə şöbəsindən boğazımdan kəsdiyim pulla zəng vururam, bu da oturub Bakının düz mərkəzində, pəncərəni açıb dənizə, yəqin iy verən ayaqlarını qoyub stolun üstünə, katibəyə ya makinaçıya söz ata-ata mənə soğan satan səviyyəsində bildiyi rus dilində deyir: “Tı mena utomlayeş!”

Nəzərə alın ki, bu dam-daş dövlətindir, bu adam da dözlət qulluğundadır, bir ətək maaş alır, hələ qonorarı demirəm, gördüyü iş də mənim kimi müəllifləri həbəş dodaqları ilə po-russki çox uzaqlara göndərməkdir.

Nəzərə alın ki, bu “Azərbaycan” jurnalını Mövlud Sülüymünlının nə özü, nə ata-babası yaradıb, Əkrəm Əylisli də yaratmayıb, ancaq bunlar özlərini dədə-babalarının mülkündəki kimi aparırdılar.

Əkrəm müəllim indi özünün redaktoruğunu tərifləməyi sevir, guya çox hünərlər göstərib. Ay rəhmətliyin oğlu, nə hünər, sənin redaktorluğundan hansı böyük ədəbiyyatçı çıxıb? Porfessor Vaqif Yusifli? Əkrəm Əylislinin kadrlarından olan bu insan indiyəcən toy sağlıqlarına oxşayan tərifli məqalələr yazır və onun üçün fərqi yoxdur, istər Şekspir dramı olsun, istər yeni noutbukkun reklam mətni. Eyni sözlərlə eyni resenziyanı yazar…

Ay Əkrəm müəllim, ay rəhmətliyin oğlu, Mözvlud Süleymanılını çoban iti kimi nəsr şöbəsinin qapısına siz bağlamamışdınızmı? Onun “seçib” çap etdiyi “əsər”lərdən  hansı Azərbaycan nəsrini zənginləşdirib? O “əsər”lər necə seçilirdi?

Deməliyəm ki, ona qədər, 1979-cu ildə, “Azərbaycan” jurnalında bir resenziyam çap olunub, Sabir Əhmədovun “Yaşıl teatr” romanı haqqında. Ancaq yazını keyfiyətinə görə çap eləməyiblər, çünki kənardan gələn adamın, necə yazmağından asılı olmayaraq, çap olunmağı mümkün deyildi. Mənim də resenziyam yazıçı Eçinin proteksiyası ilə çap olunmuşdu… Əlbəttə, Əylisli şəxsən bəyəndiyi adamları gen-bol çap edirdi, ancaq siz jurnalın  onun redaktor olduğu illərdə çıxan çoxlu nömrələrdəki nəsrə, poeziyaya baxın, və bu sizdə Əylislinin iş üsulu, bədii zövqü barədə təsəvvür yaradar. Düzdür, Əkrəm Əylisli özü istedadlı yazıçılar doğa bilməzdi, yəni olan o idi.

Ancaq olan o idimi? Axı Mövlud po-russki rədd elədiyi təkcə mən deyiləm…

Bir qədər keçəndən sonra özüm Bakıya gəldim və redaksiyaya gedib nəsr şöbəsinə girdim…

(davamı var)

İT GƏZDİRƏN YOX, İTİYLƏ GƏZƏN…

dama

Çexovun “Dama s sobaçkoy” hekayəsinin adını “İt gəzdirən xanım kimi” tərcümə ediblər. Bu, düz deyil. Sübut eləmək üçün əks tərcümə etmək lazımdır. Belə alınır: “Dama, vıqulivayuşaya sobaku”. “Vıqulivat sobaku” – it gəzdirmək şəhər evlərində it saxlayanlar üçün prosedurdur, iti gündə iki-üç dəfə çıxarıb gəzdirmək lazımdır – fizioloji ehtiyaclarını ödəsin və qırc olmasın deyə.

Çexovda dama iti gəzdirmir, özü sahildə gəzir, İtini özü ilə gətirddiyinə görə it də onunladır.

Qadın it gəzdirmir. Dama itiylə gəzir.

Tərcümə belə olmalıdır: “İyilə gəzən xanim”…

24.07. 2018

Samara

«BİOVULF» VƏ «KİTABİ-DƏDƏ QORQUD»: NADİR OXŞARLIQ ELEMENTİ

QORQUD.jpeg

Qədim ingilis dastanı “Biovulf”la (orijinal mətndə: Bíowulf) “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı arasında fəqqli cəhətləri görək oxşarlıq tapmaqdan daha asandır, Yalnız “Dəpəgöz” boyunda yaxınlıq elementləri müşahidə olunur.

Əvvəlcə demək lazımdır ki, “Biovulf”da qeyri-müəyyən ya da mifik mənşəli personajlar, Qrendel, onun anası, Əjdaha nitqsizdirlər, Qrendelin anası dastanda mühüm yer tutsa da, nəinki nitqsizdir, onun adı da yoxdur, mənşəyi qardaş qatili Qabillə bağlanır.

Yarııminsan Dəpəgöz isə nəinki danışır, onun dilindən deyilən şeirlərin bədii ifadəlilik və emosianal dolğunluq baxımından bərabəri yoxdur:

Qaçubanı Salaxana qayasına girəm, deyərdim.

 Ağır mancılaq daşla atam, deyərdim.

 Enüb daş başıma düşübən öləm , deyərdim.

 Ala gözdən ayırdın, yigit, məni!

Datlu candan  ayırsun Qadir səni!”

 

“Əlcügəzi qınalı qızcığazları çoq yemişəm.

 Qarışçuları tutdı ola, gözüm, səni?

Eylə kim çəkərəm mən göz bunını,

Heç yigidə verməsün

 Qadir Tarirı göz yükini!

 Gözüm, gözüm, ay gözüm! Yalnuz gözüm!»…

İndi yaxınlıqdan. Biofulla Qrendelin anası su altında vuruşurlar. Biofulun qədim qılıncı Hruntinq arvada batmır, arvad özü Biovulfa qılıncla hücum çəkir, zireh qəhrəmanı qoruyur. Birdən Biovulf mağarada çoxlu qiymətli şeylər arasında nəhəng ölçülü qılınc görür və bu qılıncla da arvadın boynunu vurur.

Basat da Dəpəgözü onun öz qılıncıyla öldürür. Gözünü itirəndən sonra depressiv-suisidal vəziyyətdə olan Dəpəgöz qılıncı Basata özü göstərir.

“Şol mağarayı gördünmi?” Basat aydır: “Gördüm” . Aydır: “Anda iki qılıc var; biri qınlu, biri  qınsuz,  qınsuz kəsər mənim başımı. Var, getür, mənim başum kəs!”

“Basat qaqıb  yerindən durı gəldi. Buğra kibi Dəpəgözi dizi üzərinə  çökürdi. Dəpəgözüfi kəndü qılıcıyla boynını urdı”.

Bu uzaq oxşarlıq, əlbəttə, istisnadır, onun mənşəyini isə qeyri-insani varlıqlara yalnız qeyri-adi vasitə və silahlarla ya qüvvə ilə batmağın mümükünlüyü ilə bağlı təsəvvürlərdə axtarmaq olar.

05.04.2018

Samara

BEOVULF? BİOVULF!

Beowulf.firstpage

 

Yəqin ki, qədim ingilis dastanının və onun eyni adlı qəhrəmanının adı azərbaycanca «Biovulf” yazılmalıdır, çünki orijinal qədim mətndə ikinci hərf “í” – dir. Müasir ingiliscədə  “e” yazılsa da, bu hərf “i” kimi oxunur. Əslində rusca da bu ad «Биовульф» kimi yazılmalıydı, necə ki, mobil operatorun arıyla bağlı olan qeyri-rəsmi adı “Билайн» yazılr.