SEYRAN SƏXAVƏTLƏ ƏDƏBİYYAT İNSTİTUTUNUN YATAQXANASINDA GÖRÜŞ

Ədəbiyyat institutunun demokratik, yetim qarnı doyduran yeməkxanasına Seyran Səxavət gedə bilərdi, çünki Moskvaya gələndə institutun yataxanasında, azərbaycanlı tələbələrin otağında qalırdı…

Səhv etmirəmsə, 1982-ci ilin lap əvvəlində Seyran Səxavət Moskvaya gəlmişdi və yataqxanada qalırdı. Mən onu tanıdığım azərbaycanlı tələbələrin otağında gördüm və hələ Azərbaycanda olan vaxtlar “Ulduz”a göndərdiyim bir hekayəmi oxuyub-oxumadığını soruşdum. Seyran Səxavət o vaxt jurnalda nəsr şöbəsinin müdiriydi, dedi ki, hekayəni görüb, hətta oxumağa başlayıb (göndərdiym vaxtdan az qala altı ay keçmişdi), qayıdandan sonra oxuyub qurtaracaq, mən burdan zəng vurub yazım barədə jurnalın qərarını öyrənərəm…

Sonra S.B. adlı tələbə mənə yaxınlaşıb dedi ki, Seyran müəllim bir qadınla təklənmək istəyir, sənin otağın lazımdır (aspirantlar tək qalırdılar). Mən də S.B.-ya acıqlandım ki, bu adam indi mənim yatağımda ağnamaq istəyir? S.B. dinc adam idi, məni sakit elədi, dedi ki, başqa yer tapar…

Bildim ki, hekayəmin qərarını özüm çıxardım..

Ancaq bir müddətdən sonra özümü saxlamayıb “Ulduz”a zəng vurdum. S. Səxavət dedi ki, hələ oxuyub qurtarmayıb (əslində hekayəni on dəqiqəyə oxumaq olardı). Bir-iki həftədən sonra yenə zəng elədim. Daha bir dəfə… Seyran Səxat mənə dedi ki, hekayənin yarısına çatmışdı, birdən əlyazması itdi…

Hekayənin surəti mən də də qalmayıb. Adı qalıb: “Rayon qəzetinin müxbiri”…

Реклама

YUSİF SƏMƏDOĞLU HARDA YEYİB-İÇİRDİ?

Daha bir lətifədə deyilir ki, guya Seyran Səxavətlə Yusif Səmədoğlu Qorki adına ədəbiyyat institutunun restoranında təsadüfən görüşüblər…

Ədəbiyyat institutunun, əlbəttə, restoranı yox idi və ola bilməzdi. İnstitutun yeməkxanası vardı ki, bura qarnı şişirdən, ancaq doyurmayan ucuz xörəklər verilirdi. Yusif Səmədoğlu isə ЦДЛ (Центральный дом литераторов – mərkəzi ədəbiyyatçılar evi) restorannda yeyib-içərdi. Tez-tez Bakıdan uçub bahalı mehmanxanada qalmağa, bahalı restoranda yeyib-içməyə, arvadbazlığa “Ulduz” jurnalı redaktorunun maaşı və yazıçı qonorarı, əlbəttə, çatmazdı. Səmədoğlu heç məhsuldar yazıçı da deyildi. Sovet vaxtı mən onun cəmi bir neçə yöndəmsiz hekayəsini görmüşdüm…Məlumatlı bir adamdan o vaxt eşitmişdim ki, Yusif Səmədoğlu Bakı sexçiləri ilə (цеховики) şərikdir və pul da ordandır…

YUSİF SƏMƏDOĞLU GÜLLƏ ATACAQDI? NİYƏ SOVET VAXTI HEÇ KƏLLƏ DƏ ATMIRDI?

“Xalq yazıçısı” Yusif Səmədoğlu haqqında lətifələr çap olunub. Birində deyilir ki, guya “xalq yazıçısı” Yazıçılar İttifaqının binasını Türkiyə səfirliyinə vermək istəyən baş nazir Pənah Hüseyni tüfənglə vurmaq istəyirmiş…

Bu hadisə 1992-93-cü illərdə ola bilərdi. O vaxta qədər Yusif Səmədoğlunun gözü qabağında xalqın başına min oyun açıblar, məsələn, yüz minlərlə azyaşlı azərbaycanlı balası ilin dörd-beş ayını dərs oxumaq əvəzinə pambıq, tütün, üzüm tarlalarında köləlik eləyib. Niyə onda Yusif Səmədoğlu bir adama, güllə olmasın, heç olmasa, bir kəllə atmırdı?

O ki qaldı Yazıçılar İttifaqına və onun əmlakına, burda, əlbəttə, yumşaq desək, şəxsi maraq vardı. Yusif Səmədoğluna və elə onun atasına da qərb burjuyları kimi dəbdəbə ilə yaşamaq imkanını dövlət himayəli ədəbiyyat, ideoloji ədəbiyyat və onun Nazirliyi – Yazıçılar İttifaqı yaratmışdı…

Dünya nəsr sənətinin böyük ustaları səviyyəsində Azərbaycanın bircə nasiri var: Cəlil Məmmədquluzadə. O öz şedevrlərini, məsələn, “Kişmiş oyununu” yazanda, heç bir yazıçılar ittifaqı yox idi…

С ДНЕМ РОЖДЕНИЯ, НИНЕЛЬ ЮРЬЕВНА!

Сегодня день рождения замечательного человека, ученого и педагога из Петербурга Нинели Юрьевны Егоровой. Она с немалой симпатией и с некоторым любопытством относится к нам, азербайджанцам, многие годы живо интересуется с нашей жизнью в Самаре, где она однажды успела побывать. Любопытство Нинели Юрьевны счастливо выразилось в ее интересе к азербайджанскому языку. Будучи хорошим литератором и стихотворцем, она даже решила заняться переводами. А потренироваться совершенно правильно решила не на классиках, а на моих заслуженно непризнанных и никуда не годных стихах. Вот один из переводов Нинели Юрьевны, в котором она безуспешно пыталась хоть немножко улучшить то, что улучшить в принципе невозможно.

С днем рождения, дорогая Нинель Юрьевна!

 

нинель.jpg

ON İLDƏN SONRA
Ötər neçə fəsil, ötər neçə il,

Həsrət qəlbimizi incidər, yorar.

Yaxşı bilirəm ki, sağalan deyil,

İndi ayrılığın vurduğu yara

“On ildən sonra.”

 

Tale yelkənimiz bizi, əzizim,

Kim bilir atacaq hansı sulara.

Ayrılıq ağardar saçlarımızı,

Nə xurmayı qalar, nə də ki qara,

“On ildən sonra.”

 

İndi nə biləsən… Bəlkə də həyat,

Bizi dəyişdirər, başqalaşdırar.

Bizə bu günlərdən qalar quru ad,

Biz də can atarıq dövlətə, vara,

“On ildən sonra.”

 

Vəzifə arzusu, şöhrət həvəsi,

Salar qəlbimizi bəlkə də tora.

Xırda qayğıların ağır nəfəsi,

Söz-söhbət, qalmaqal, günümüz qara,

“On ildən sonra.”

 

İndi nə biləsən… Qəfil bir görüş,

Bəlkə bir də bizi qarşılaşdırar.

Dəyişmə, gözəlim, ya da az dəyiş,

Deməyim o hara, indiki hara,

“On ildən sonra…”

 

ЧЕРЕЗ ДЕСЯТЬ ЛЕТ

 

Многократно сменятся сезоны,

Зарастет травой твой милый след,

Но сердцам все так же будет больно

От разлуки – через десять лет…

“Через десять лет

 

Время вдруг нас сделает иными?..

Неизвестен жизненный сюжет —

Может, станем алчными и злыми,

Обольстит обоих звон монет..

“Через десять лет”…

 

Оба предадим карьеры ради

И забудем в суете сует,

В повседневном сумраке и смраде

Наших дней минувших нежный свет?..

“Через десять лет”…

 

На вопросы эти не отвечу,

Твой храню, красавица, портрет…

Может, нам судьба подарит встречу —

Не меняйся, дорогая, нет!

“Через десять лет”…

****************************

 

> Вариант перевода второго пятистишия:

> Паруса судьбы нас, дорогая,

> Принесут куда – пока секрет,

> Может, будешь ты уже седая,

> Может, буду я уж не брюнет…

> “Через десять лет”

 

Перевод: Нинель Егорова

 

«БЕОВУЛЬФ». НУЖНО ЛИ ЗНАТЬ ЯЗЫК ОРИГИНАЛА?

Beowulf.firstpage.jpeg

 

Единственный перевод древнеанглийской поэмы «Беовульф» на русский язык выполнен ныне покойным Владимиром Тихомировым и издан в 1975 году в «Библиотеке Всемирной Литературы». Перевод считается подстрочным, так считает и автор перевода, который в то же время признается, что древнеанглийским не владеет и перевод осуществил по переводам поэмы на современный английский. В своем обширном интервью он настоятельно подчеркивает, что язык оригинала знать не только не важно, но даже…не нужно. Он, кстати, не зная языка, переводил исландцев, персов, румын…

Но вот если внимательно читать переводы древнеанглийской поэмы на современный английский, в том числе очень точные подстрочники, можно обнаружить несоответствия в русском переводе. Вот тут оригинал и подстрочник:

 

—nó hé þone gifstól      grétan móste,   —by no means he the gift-throne      was compelled to approach respectfully,
     

 

 

máþðum for metode,      né his myne wisse—   the treasure, by the Maker,      nor did he feel love for it—

 Грендель занял дворец, бесчинствует, относясь совершенно неуважительно священному трону. И никакой любви к нему не испытывает…

В русском переводе совсем другое:

светлый Хеорот

      стал пристанищем

полночной нечисти —

       только места высокого,

освященного Богом,

      не касался поганый,

не смел осквернять…

Одним словом, в русском переводе чудовище стало богобоязненным…

Нет, языком оригинала все же не стоит пренебрегать…

 

   İTİRİLMİŞ VƏTƏN. «GƏL SƏƏ BİR QƏƏBƏ VERİM…»

«GƏL SƏƏ BİR “QƏƏBƏ VERİM…”

“Cənub bölgəsinin ən tanınmış şairlərindən biriydi Şəkər Aslan. Qələmə aldığı bütün şeirlər bədii-ictimai siqləti, poetik predmetə yanaşma məharəti baxımından seçilir”.

Bunu “Ədəbiyyat” qəzetində oxudum. Təsəvvür edirsiniz, “bütün şeirlər”! Hətta Şekspirin, Bayronun, Tyütçevin, Bodlerin, Vaqifin bütün şeirləri bir səviyyədə deyil, hamısının yaradıcılığında çoxlu cəfəngiyyat tapmaq olar. Şəkər Aslanın isə “bütün şeirləri” “məharət baxımından” seçilir…

Məsələn, bu:

“Nə vaxt stəkana dəyir dodağım, —

Elə bil öpürəm əllərinizi”.

Çayçı arvadlara həsr olunub. Stəkan dodağa dəyən kimi şair onların əllərini öpür. Bu, bir az şübhə doğurur. Mərhum Şəkər Aslan Lənkəranda böyük adam idi, qəzet redaktoru raykomun plenum üzvü olurdu. Və yəqin ki, Şəkər müəllim yaxşı hind, Seylon çayları içirmiş…Azərbaycanda içilən çayın çoxu o vaxt da gətirilmə idi, indi də. Ancaq ticarət dövlət xəttiylə olduğundan hind çayları doğrudan da hind çayları idi… Yəqin şair hind, Seyıon arvadlarının da əllərini öpürmüş. Xəyalən, əlbəttə. Hərçənd çay plantasiyalarında təkcə arvadlar çalışmırlar…

Soruşmayın ki, niyə məqalə müəllifi belə cəfəng, əslində neç nəyə, heç kimə konkret aid olmayan cümləni niyə yazır. Soruşmayın ki, niyə mübtədanı cümlənin axırına keçirir. Soruşmayın. Bu adam məqalə yazmır, limçay düzəldir. Bir əliylə haçansa kiminsə kim haqqındasa yazdığı məqalədən bir abzas götürür, o biri əliylə mərhim şairin bir beytini ya bəndini calayır həmin abzasa…

Bu adamın çörəyi üzülməz…

Ancaq məqalə müəllifi və mərhum Şəkər Aslan mənim yazımın mövzusu deyil. Bu məqalə mənə bir vaxtlar Salyanda çıxan “Qələbə” qəzetini xatırlatdı. “Qələbə” qəzetindəki məqalələrin doxsan faizi belə başlanırdı: “Mən tarlaya çatanda əmək bulaq kimi qaynayırdı”…

Kürün sağ sahilində yerləşən, Sovet vaxtı rəsmən Komsomol adı daşıyan, indi əvvəlki Ərəbqardaşbəyli adı qaytarılan kəndin Əlihüseyn adlı poçtalyonu vardı. Familiyası Manafov idi rəhmətliyin. Dilində şirinlik vardı. Bəzi səsləri, o cümlədən “l”-nı “yeyirdi. “Qələbə” yox, “Qəəbə” deyirdi və bu da ikimənalı çıxırdı. Kənd poçtalyonları o vaxt günortaya qədər Salyan şəhərindən poçtu götürür, günortadan sonra paylayırdılar. Nədənsə, həmişə qəzetlərdən artıq qalanı olurdu. Bizim qonşu Əlyar da oçtalyon işləyəndə qəzetlərdən artıq qalırdı. Mən uşaq vaxtı ona qəzetləri ayırmağa köçək edirdim. Köməyimə görə Əlyar, Allah ona rəhmət eləsin, mənə qəzet bağışlardı. Bəzən payıma “İdman” da düşürdü. Mərhum Əlihüseyn kişi də artıq qəzetlərdən kənd uşaqlarına pay verirmiş. Çağırıb deyirmiş: “A bala, gəl səə bir “Qəəbə” verim…”

Allah, keç günahımızdan…

“QƏLƏBƏLİK  İLLƏRİ

Salyanın “Qələbə” qəzetinin redaksiyasıyla tanışlığım 1973-cü ildə olub. Ancaq ondan çox-çox əvvəl, məktəbli vaxtı, bir neçə məktubum bu qəzetdə çap olunub. İlk dəfı, səhv etmirəmsə, 1965-ci  ildə. Ancaq 1973-cü ildə qəzetin nəzdindəki “Kürün töhfəsi” ədəbi birliyinə qoşulduğuma görə redaksiya işçilərilə də tanış oldum. Qabaqcan deyim ki, o illərdə qəzetdə işlləmiş adamlardan yalnız Ziyafət Babayevi rəğbətlə xatırlayıram. Onu yaxından tanımırdım, keçmiş ədəbiyyat müəllimiydi, gülərüz adamdı. Mənim fikrimcə, belə bir “qəəbə” yerdə işləməyinə baxmayaraq, Ziyafət müəlllim adamlığını saxlaya bilmişdi. Orda işləyə-işləyə “qəəbə”ləşməmək çətin idi. Bu redaksiyada Boyatlı (ya da Ballıcallı) ədəbiyyat müəllimi, ədəbi birlik rəhbəri Soltan Abbas da bir ilə qədər işlədi, sonra “qəəbə”ləşməkdən qorxub qayıtdı Boyata (bəlkə də Ballıcallı). Yaxın illərdə eşitmişdim ki, Boyatda (Ballıcallıda?) icra başçısı olub. Mənə qarşı həmişə hörmətli idi, məndə gələcək görürdü – kimin səhvi olmur ki?..

                MAHMUD AĞALAROV, SƏFƏR SƏFƏROV…

Qəzetin redaktoru Mahmud Ağalarov idi. Dodaqlarının arasında həmişə siqaret tüstülənirdi və elə arıq idi ki, deyərdin elə siqaretlə qidalanır. Yaxşı geyinirdi, kostyumu həmişə təmiz və ütülü olurdu. Nazik sağanaqlı eynəyi və qalstuku da bura əlavə etsək, intelligent surəti yaranar.

Redaktorun müavini də vardı Həmin illərdə bu vəzifəni Səfər Səfərov tuturdu. Bu, boyu ortadan aşağı, ancaq iri bədənli kişi idi – onun yoğun boynu, ətli buxağını yaxşı xatırlayıram. Maşını da vardı. Kolxozlara, sovxozlara öz maşınıyla getmək rayon qəzetinin redaktor müavini üçün çox sərfəli idi – ya sədr özü, ya da briqadirlər hökmən maşının yük yerinə bütöv qoyun da olmasa, bir-iki bud qoyurdular. Yaradıcılıq ezamiyyətinin nəticəsinə növbəti məqalə yaranırdı: “Mən tarlaya çatanda əmək bulaq kimi qaynayırdı…”

Səfər Səfərov görkəmiylə mənə qoçu Səmidi xatırladırdı. Səmid kişi Salyanın ən məşhur qoçularından olub. Səhv etmirəmsə, 60-cı illərin sonlarında hələ bazarın yanındakı çörək dükanını işlədirdi. Danışırdılar ki, qoçu Səmid əlində bıçaq dalını verib dükana, on çeş ya iyirmi adam ona yaxın düşə bilməyib… Məlumdur ki, qoçu Səmid cəsurluğu ilə ad qazanmışdı, ancaq Səfər Səfərov hansı bacarığına və biliyinə görə jurnalist və hətta redaktor müavini olmuşdu, deyə bilmərəm. Ancaq zahirən arıq Ağalarov və kök Səfərov bir-birlərini tamamlayırdılar…

20 MANATLIQ RÜŞVƏT

1975-ci ilin yayında yerlim və dörd il Əlibayramlı pedaqoji məktəbində bir yerdə oxuduğum H. Bakıda imtahan verib Leninqrad universitetinin şərq fakultəsinə girdi. (Yeniyetməlik dostum indi tanınmış adam olduğundan onun adını fərdi bıloq kimi ləyaqətsiz yerdə bütöv çəkmək istəmirəm…) Bunu eşidən kimi “Qəəbə”də işləyən F. – nə dedim ki, yerlimizin uğurundan yazmaq istəyirəm. Valideynləri ermənistanlı olan F. şirin ləhcəsiylə dedi: “Qardaş, çox yaxşı olar, hökmən yaz”.

Yazıdm və Leninqraddan gələcək şərqşünasın şəklini də aldım. F. məqaləni götürüb dedi ki, uzağı bir həftəyə çıxar. Bir həftə keçdi, iki həftə keçdi… “Qəəbə” həftədə üç dəfə çıxırdı. Mən də tez-tez Salyanda olur, F. ilə görüşürdüm. Məni görən kimi pərtliklə gülümsəyir, deyirdi: “Qardaş, darıxma, məqalə çıxacaq…” Mən bir dəfə təklif etdim ki, girim Ağalarovun yanına, özüm soruşum. Salyanlı gənclər Leninqrad universitetinin şərq fakultəsinə hər il girmirlər… Məqaləni saxlayan nədir? F. mənə and-aman elədi ki, redaktoun yanına getmək lazım deyil, çap olunacaq…

Məqalə iki aydan sonra çap olundu. Şəkilsiz…

Uzun illərdən sonra Salyanda təsadüfən Eldar Əliyevə rast gəldim. Əslən kolanı olan Eldar təhsilinə görə kitabxanaçı idi, bir az mərkəzi kitabxanada işləyib redaksiyaya müxbir düzəlmişdi, səhv eləmirəmnsə, rüşvətlə. Eldarla keçmişi xatırladıq. Onun da tanıdığı H.-i yada saldıq. Burdən Eldar mənə dedi: “Bilirsən məqalə niyə getmirdi? Səfər pul istəyirdi. F. isə sənə deməyə utanırdı. Axırda çarəsizlikdən öz cibindən 20 manat verdi Səfərə… F. pul məsələlərində nəinki səliqəli, hətta bərk idi. 20 manatı öz rəisinə, özü də mənim yerimə rüşvət vermək yəqin onun üçün çox çətin olmuşdu. Ancaq xasiyyətimi bildiyimdən, qalmaqal qaldıracağımdam çəkinib mənə deməmişdi…

İndi Salyanda mətbuat tarixini yazanlar, şərəf lövhəsi yaradıb şəkillərlə bəzəyənlər bu tarixi və şəkildəkilərin bioqrafiyasını yaxşı öyrənməlidirər. Çox vaxt bu tarixdə rüsvayçılıqdan başqa ayrı şey tapılmaz…

Belə çıxır ki, haçansa mən rüşvətlə çap olunmuşam…

Görünür, Səfər Səfərov ən azı 25 manat istəyirmiş. 20 manat aldığına görə məqaləni şəkilsiz vermişdi…

Ancaq yaxşı şəkil idi. Dostumun saçı nəyə desən dəyərdi. Fellainin saçından da zəngin idi…İndi şəklinə baxıram, tökülüb gedib…

Səfər Səfərov isə çoxdan ölüb…

AKİF BAYRAMOĞLU

70-ci illərin ortalarında Qələbə bağında boyu ortdan uca, arıq, düz qamətli, həmişə səliqəli geyinən bir kişinin gəzdiyini görürdüm. Üzünün rəngindən və bir qolunun hərəkətsizliyindən və əlinin birinə daim nazik dərili əlcək geydiyindən insult keçirdiyi bilinirdi. Bir dəfə Yuxarıxalaclı ədəbiyyat müəllimi Nizami Orucovla (Nizami Oruc) bağdan keçəndə həmin kişi qabağımıza çıxdı və Nizami müəllimi görən kimi onunla əl-ələ görüşüb dayandı və hal-əhval da tutdu. Mən çəkilb aralı dayanmışdım. Nizami müəllim kişidən ayrilan kimi onun kim olduğunu soruşdum. Nizami Oruc qəribə bir əhvalat danışdı…

Qələbə bağının yanında və içində o vaxtlar xeyli çayxana və bir pivəxana vardı. O kişi xəstəlikdən qabaq pivəxana işlədirmiş və Nizami müəllim pivə həvəskarı olduğundan aralarında tanışlıq yaranıbmış. Bir gün kişi Mizami müəllimə yaxnlaşıb deyir ki, ona işi düşüb.”Qələbə”də işləyən Akif Bayramoğlu vaxtaşırı pivəxanaya gəlir, müdirə oxucuların şikayət məktublarını göstərib haqq istəyirmiş. Yəqin Akif Bayramoğlun pivəxanaya gəlişi tezləşdiyindən və məzənnənin artıdığından məsələni birdəfəlik həll etmək istəyib. O, Nizami müəllimin redaksiya işçiləriylə yaxın tanışlığını bilib ondan kömək istəyib. “Sən allah, dostuna de, məndən əl çək…”

Nizami müəllim deyirdi ki, Akif Bayramoğlu doğrudan da pivəsatandan əl çəkdi. O kişi isə hər dəfə Nizami müəllimə minnətdarlığını bildirməyi özünə borc bilirmiş…

Akif Bayramoğlu və “oxucu məktubları” ayrı mövzudur…

(əvvəli)

SƏMƏD VURĞUNUN «AZƏRBAYCAN»I: CƏFƏNGİYYATLA YALANIN QARIŞIĞI

 

Müəllimliyimin çoxu aşağı siniflərdə keçib. Bu siniflərdə isə “Azərbaycan” şeiri ixtisarla salınırdı. Bu şeiri mən sevmirdim. Ancaq o, geri, zəif şagirdlərin də dadına çatırdı – şeir onlar da pis-yaxşı əzbərləyirdilər. Və deyəndə sevindiklərindən elə həyəcanlanıb coşurdular ki, ən azı bir yerdə çaşırdılar:

“Sən bir uşaq, mən bir ana…”

 

Ədəbiyyatda qulağa xoş gələn çox az cəfəngiyyat “Azərbaycan” şeiri ilə rəqabətə girə bilər. Ondan başlayaq ki, bu şeirdə Azərbaycan sözü, Azərbaycana aud toponimlər dönə-dönə xatırlansa da, Azərbaycanı tanımaq mümkün deyil, müqayisə üçün deyim ki, Cəfər Cabbarlının “Ölkəm” şeirində Azərbaycanın adı çəkilməsə də, şeirin ruhundan, dilindən Azərbaycan tanınır.

 Səməd Vurğunun şeir böyük mistifikasiya, gözübağlıcafır ki, çox adam indiyəcən onun əsarətindən çıxa bilmir. Şeir isə əvvəldən axıra qədər cəfəngiyyat və xeyli yalanın qarışığıdır.

“Çox keçmişəm bu dağlardan…”.

Buna elə iradım yoxdur. Ancaq əslində dağlardan keçmirlər, dağları aşırlar, dağlara qalxırlar…

“Durna gözlü bulaqlardan…”

Bulaqlardan keçmək – bu nədir? Читать далее

«CEYRAN» ŞEİRİ. SORUŞMAĞA UTANIRAM: SÜRÜDƏKİLƏR DƏ CEYRANDIR?

Səməd Vurğun şübhəsiz ədəbiyyat istedadlı adam olub, ancaq bu istedadla otuz ildən artıq yaradıcılıq əsasən mövcud siyasi rejimə xidmətə, konyukturaya uyğunlaşmağa və yazdıqlarını maksimum kapitallaşdırmağa sərf olunduğundan nəticədə Vaqifin, Sabirin şeirləri ilə bir yüksəklikdə duara biləcək bir şeir də yoxdur. Ancaq Səməd Vurğunun şeirlərində ideologiyaya və konyukturaya xidmətlə bağlı olmayan qüsurlar da çoxdur ki, bunun səbəbi ayrıdır. Səməd Vurğun çox erkən, az qala bələkdən çıxandan dövlət şairi olub. Bu, azdır. O, dövlətin birinci şairi olub. Yəni qlıncının dalı da, qabağı da kəsib. Yəni ona tənqidçi, redaktor kimi çox vacib institutlar heç bir təsir göstərə bilməzdilər. O ki qaldı “daxili redaktora” ki, bu da zövqlə, tərbiyə ilə, təhsillə bağlıdır, onu Səməd Vurğunun içində axtarmağa dəyməz – fikri-zikri sifarişi gözləməyib onu havadan duyan (iybilmə!) və vaxtından, deyilməmişdən qabaq yerinə yetirib mükafat gözləyən və alan adamın içində nə ola bilər? Şura hökuməti möhkəmlənəndən və uzun müddətə, bəlkə də həmişəlik gəldiyi bilinəndən Səməd Vurğun və onu kimi adamların tormozu itmişdi…

Yəni redaktor nəyə lazımdır? Sadə misal.

“Ağcaqum çölündə qatar düz gedir…”

Redaktor Səməd Vurğundan çəkinməsəydi, deyərdi ki, qağa, qatar düz geməyib, bəs necə gedəcək? Relslə gedir, maşın deyil ki, burcuda ora-bura…

“Çox keçmişəəm bu dağlardan,

Durna gözlü bulaqlardan…”

Yaxşı, dağlardan keçdin, bu mümkündür, bəs bulaqlardan necə keçdin, bu necə olur? – Bunu redaktor deməliydi. Ancaq iki dəfə Stalin mükafatı laureatına necə deyəydi? (“Azərbaycan” şeirindən ayrıca yazmaq istəyirəm).

Yetmişinci illlərdə (əlbəttə, ötən əsr!) Səməd Vurğunun kitablarını ələk-vələk eləmişəm və mənə Qurbaninin, Füzulinin, Vaqifin, Nəsiminin şeirləri kimi təsir edib həyəcanlandıra biləcək bir şeirini də tapmamışam. Yalnız “Ceyran” şeirində müəyyən ləyaqətlər görürdüm. Deməliyəm ki, bu şeiri hələ yazıb-oxumaq bilməyən vaxtlardan eşitmişdim. Kəndimizdə işıq olmasa da evimizdə radio vardı və Əlyar Əmirovun ifasında “Ceyran” mahnısını tez-tez verirdilər… Əlyar Əmirovun yumşaq, bir az yapışıqsız səsi indi də qulağımdadır..

Keçək şeirin mətninə…

“Yenə öz sürünü nizama düzüb,

Baş alıb gedirsən hayana ceyran?”

Şeir ceyrana həsr olunub, ancaq şeirdə kinematoqrafik plan var: çıl, ceyran, yürüş edən, köç edən sürü…

Sual çıxır: bəs sürüdəkilər nədir? Onlar da ceyrandır ya qoyun? Ceyran sürüsüdürsə, şair niyə birinə müraciət edir?

“O ellər qızını ayırma bizdən…”

Şeirdəki ceyrana bununla qadın, qız atributikası verilir. Ancaq məlumdur ki, ceyran sürüsünün başında yürüş, köç vaxtı erkək durur! Erkək!

“Kolları-kosları yıxıb-uçurur…”

Burda Səməd Vurğun ceyranı filə çevirir…Şirvan qorunğunu görənlər, yaxınlıqda yaşayanlar bilirlər ki, orda yıxılıb-uçurulmalı kol-kos da yoxdur…

 

“On addım kənarda yatmayır təkə…”

Təkə!

Sonra:

“O çöllər qızını ayırmna bizdən…”

Bəlkə də şeirin ümumi sənətkarlıq səviyyəsindən danışmaq artıqdir – primitiv qafiyələr (çöllərə, ellərə, dillərə…; ceyran, heyran…). Səməd Vurğunda belə primitivlik norma kimidir və bunu nisbi axıcılıq, rəvanlıqla pərdələyir. Burda məqsəd açıq-aşkaq uyğunsuzluqlara diqqət yetiririk. Məsələn:

“Dişlərin oxşayır mərcana ceyran…”

Yəni ceyranın dişləri qırmızıdır? Gül rəngindədir? Qaradır?

“Əzəldən meylini salıb çöllərə,

Bəxtini tapşırdın bizim elllərə…”

Burdan belə çıxa bilər ki, ceyran yalnız “bizim ellərdə” yaşayır. Ya da bizim ellər yalnız çöllükdür…

Yəni bu şeirdə surət konkretliyinin olmamağından başqa, kompozisiya dağınıqlığı, ifadə vasitələrinin primitivliyi və qeyri-dəqiqliyi var. Biz isə az qala yüz ildir ki, bu şeirlə uşaqları bəsləyirik…

Və şeirin sonu:
“Ovçu, insaf elə, keçmə bu düzdən…”

Mərhum doktor Şarovanın oğlu, 90-cı ilin əvvəllərində Salyan bazarında döyə-döyə öldürülmüş müəllim yoldaşım Sabir Talışinski Səməd Vurğunun müharibədən sonrakı illərdə Salyana ceyran ovuna gəlməyini yaxşı xatırlayırdı. Deyirdi ki, şair açıq maşında gəlirdi, maşının dal oturacağında isə iki yekə ov idi…

Ovçu insaf elə…

 

15.12.2017

 

“BƏNZƏRƏM MƏN UCA BİR DAĞA Kİ, DƏRYADA DURAR…”

Bəzən klassiklərə düzəliş eləmək tamahı yaranır…

“Durmuş idim kuçədə, bir də gördüm haman,

Ağrısını aldığım Feyzi gəlir lap piyan”.

Mən müəllim işləyəndə ikinci misranə uşaqlara belə oxuyurdum:

“Ağrısını aldığım Feyzi gəlir lül piyan”.

“Lap piyan” – dəftərxana ifadəsidir, protokol ifadəsidir. ( Ruslar demirlər «oçen pyan», «slişkom pyan», onlar deyirlər «vdrebezqi pyan», «v stelku pyan» və s.) Bəlkə Sabirdə əvvəldən belə olmayıb, sovet redaktorları dəyişiblər. Ancaq “lül piyan” daha təbii səslənir. (“Lül”ün nə olduğunu bilmirəm…)

 

Sabirin daha bir misrası:

“Bənzərəm bir qocaman dağa ki, dəryada durar”.

Dağın nə cavanı, nə qocası… Dağ dağdan ucalığıyla fərqlənər.

“Bənzərəm mən uca bir dağa ki, dəryada durar…”

Belə yaxşı deyilmi…

Əlbəttə, klassiklərə dəymək olmaz. Yanlışı görmək ancaq onlara olan fövqəladə diqqətimizi göstərir…

13.12.2017

Samara

 

66-CI SONET. TƏLƏT ƏYYUBOV VƏ MƏMMƏD ARAZ ƏLİBAYRAMLIDA

 

 

Bu günlərdə Şekspirin 66-cı sonetini tərcümə edərkən bu şeiri ilk dəfə azərbaycancaya çevirmiş mərhum Tələt Əyyubovun bir vaxt tələbəsi olduğum Əlibayramlı pedaqoji məktəbinə gəlişini xatırladım.

Bu gəliş yəqin 1969-cu ildə olub. Ay yadımda deyil Pəlkə də payız idi. Pedaqoji məktəbə hərdən tanınmış adamlar dəvət olunurdular. Tələt Əyyubov Məmməd Arazla gəlmişdi. Cavan şair Məmməd İbrahim “Araz” təxəllüsünü təzə-təzə götürmüşdü. Bu barədə ona sual verdilər. Dedi ki, onu Məmməd Rahimlə dəyişik salırdılar. “O da pərt olurdu, mən də”,  — bu sözlər dəqiq yadımdadır. Sonra Məmməd Araz şeirlərindən oxudu. Nobel mükafatı haqqında şeir ruh yüksəkliyi ilə qarşılandı. Şairin fikrincə, bu mükafat Azərbaycan neftinin, Azərbaycan millətinin qanı-təri bahasına yaranmışdır… Deməliyəm ki, Əlibayramlı pedaqoji məktəbinin tələbələri ucdantutma cahil idilər. Mən özümorda oxuduğum dörd il ərzində oxumağı tamam yadırğadım və yarımvəhşiyə çevrildim… Demək istəyirəm ki, Nobel mükafatı barədə təsəvvürümüz yox idi. Şairlər gedəndən sonra hacıqabullu pedaqogika müəllimi, keçmiş raykkom katibi Əli müəllim dedi ki, Nobel mükafatının Azərbaycan neftinə dəxli yoxdur, yəni bu Nobel o Nobeldən deyil…

Sonralar, kitaba, təhsilə qayıdandan sonra Məmməd Arazın da şeirlərini oxudum və gördüm ki, bu bu şair ədəbiyyatımızda ən çox süni şəkildə şişirdilmiş adlardan biridir. Onun bircə şeirini də bəyənmirəm. Sözlər var, qafiyələr var, şeir yoxdur… Qalacaq, qalacıq… Lər, lər, pəncərələr…(Bunu mən deməmişəm…)

İndi Tələt Əyyubov haqqında.

Səkkizincini qurtarana qədər kənd kitabxanasında nə vardısa, oxumuşdum, o cümlədən çoxlu pis kitabı. Kitabxanada Şekspir də vardı. Yekə, pıncırı boyda kitab, xeyli pyes, iki poema, səhv etmirəmsə, bütün sonetlər. Sonetlərin tərcüməçiləri yadımda deyil. Ancaq 66-cı soneti Tələt Əyyubovun çevirdiyini bilirdim. Və indi tərcüməçini şəxsən dörd-beş adddımlaqdan görməyim məni çox həyəcanlandırırdı… Tələt Əyyubov bir neçə şeirini oxuyandan sonra tərcümələrə keçdi və 66-cı soneti oxudu. Səsi indi də yadımdadır…

Və indiyəcən 66-cı sonetin ilk misraları Tələt Əyyubivun səsi ilə qulağımda səslənir… Sonralar bildim ki, Tələt Əyyubovun tərcüməsinin Şekspirə az dəxli var, çünki Tələt Əyyubov əslində dilini bilmədiyi  Şekspiri yox Samuil Marşakı ruscadan çevirib…

Şekspir sonetlərinin ölçüsü yambik pentametrdir. Hər misrada 10 heca var. Bu hecalar ikiliklər təşkil edir – vurğusuz və vurğulu hecanın cütü. Cəmi beş ikilik olduğundan pentametr deyilir. Bu ölçüyə bizdə ən yaxın onbirhecalı şeir yaxındır. Uzun ölçü – ondördhecalı – götürməklə tərcüməçi, əlbəttə, öz işini asanlaşdırır. Məsələn, Süleyman Rüstəm “Sirlər xəzinəsini” belə çevirib və ona görə misralarda çoxlu artıq sözlər var.

Şam şəhərində xeyli qoca bir kişi vardı,

Pəri kimi, cin kimi camaatdan qaçardı…

İndi artıq sözləri ataq:

Bir qoca yaşardı Şam şəhərində

Cin tək insanlardan o çəkinərdi…

Yəni təxminən belə. Dilimiz ingilis dili kimi zəngin və işlənmiş deyil, ancaq elə aciz saymaq da olmaz. Çalışanda fövqəladə nəticələr alınır…

Mən də əvvəllər elə gümün edirdim ki, Şekspir qısa ölçü ilə dilimizdə alınmaz, çoxlu itki olar. 8-9 soneti əruzla çevirmişdim. 66-cı soneti axıra saxlamaq fikrindəydim. Yaşımı nəzərə alıb özümü tələsdirdim və bu günlərdə soneti heca ilə, onbirliklə çevirdim. Alındı, dilimizlə fəxr elədim!

Qayıdaq Tələt Əyyubiva. Şekspir sonetlərində misraların sayı 14-dür (üç sonetdən başqa). Çarpaz qafiyəli üç dprdlük və yekun beyt. Tələt Əyyubov soneti məsnəvi kimi tərcümə edir. Bu, əlbəttə, sonet deyil. Həm də orijinalı bilməməyi də əlavə qüsurlar yaradır. Onun tərcüməsində şeir belə bitir:

Hər tərəfdə rəzalət baş qaldırır, yüksəlir,

Ancaq səni atmağa, əziz dost, heyfim gəlir.

Orujinal belədir:

Tired with all these, from these would I be gone,
Save that, to die, I leave my love alone.

Mənim tərcüməm:

Üzülüb bunlardan gedərdim, nə qəm,

 Sevdiyim tək qalar fəqət mən ölsəm. 

Yəni təkrar edirəm ki, Tələt Əyyubov Şekspiri yox, Marşakı tərcümə edir. Marşakda yekun beyt belədir:

Все мерзостно, что вижу вокруг…
Но как тебя покинуть, милый друг!

Bütün bunlara baxmayaraq, Tələt Əyyubovun tərcüməsinin xeyli şübhəsiz ləyaqəti də var. Sonetin ruhu hiss olunur, ingilis drama monoloquna xas pafos da var. Mən İnternetdə Tələt Əyyubiv haqqında heç bir məlumat tapmayıb çox məyus oldum…

Allah sənə rəhmət eləsin, Tələt müəllim!

Mən bu qeydlərimlə bağlı İnternetdə 66-cı sonetin Azərbaycan dilinə başqa tərcüməlrini axtardım.Tapdığınm iki tərcümə, biri türkcədən, ürəyimə yatmadı…

Dünyanın axırı deyl. Şekspirin də sonu yoxdur. Həmişə qüvvəni, bacarığını sınamaq olar…Şekspir meydanında…

12-13.12.2017

Samara