RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR: «GÖRƏSƏN NEFT DAŞLARINDA QAZIM, DOLUM NECƏDİR…»

RASUL_RZA

Rəsul Rza həyatını öyrənən insanlarda həsəd yarana bilər: Rəsul Rza təkcə xalq şairi olmayıb, həm də əməkdar turist olub, ilin çoxunu xarici ölkələrd. Həftənin yarısınl təyyarələrdə keçirib. Ancaq kim fikirləşir ki, Rəsul Rza bu səfərlərdə kef çəkib, böyük səhv edər. Rəsul Rza gecə-gündüz, Bakıda da, Moskvada da, Amerikada da, İndoneziyada da kef çəkməyib, özü dediyi kimi, “cılxa” dərd çəkib. Bunu “Fikrim çırpınır” şeirində yaxşı görmək olur.

Rəsul Rza oturub təyyarədə, okeanın üstündən uçur.Hindistan təyyarəsidir. Hər sərnişinə də bir fışdırıq veriblər ki, okeana düşsələr, fışdırıq çalıb köpəkbalıqlarını qovlasınlar… Başqa sərnişinlərin yatanı kim, viski, konyak vuranı kim, yanındakı xanımıarla dilxoşluq eləyəni kim. Ancaq bizim Rəsul Rzanı dərd alıb. Başqası, yəni ki, bizim kimi sadə insanlar, dərd çəksə də, öz dərdini çəkər, ailəsinin dərdini çəkər. Ancaq Rəsul Rza mütəfəkkirdir, sənətkardır, humanistdir, o, dünyanın dərdini çəkir.

“Görəsən Mildə, Muğanda novruzgülü açılıbmı indi?”

Məlumdur ki, İmişlidə, Jdanovda novruzgülü vaxtında açılmayanda millət çox qəmgin olurdu…

“Görəsən Neft daşlarında qazım, dolum necədir?”

“Qazım” – yəni quyu qazımı, ürəyinizə yəqin ayrı şey gəldi. Nahaq yerə, Rəsul Rza ayıb danışan deyil…

“Dolum” – qazma planıdır. Yəni qazma planı doldumu?

Vallah, çəkməli dərd deyil…

“Görəsən Havanada işlər necədir?”.

Bax, indi düzünü deyin: hansınız Havanadakı işlərlə maraqlanıb? Heç yadınıza düşmür!

“Görəsən üşümür ki, Bakıda Sahil bağında gəsən körpələr?”

Bakıda gəzən körpələr Rəsul Rzadan başqa kimi yadına düşürdü? Düşsə-düşsə, düşərdi Sülüyman Rüstəmin, Osman Sarıvəllinin, Nəbi Xəzrinin yadına…Ancaq çətin…

“Görəsən Bakıda Qurucular küçəsində

tikilib qurtardımı o geniş pəncərəli bina?”

Budur narahatlıq! İndi hansı xəbisə deyə bilər ki, yəqin Rəsul Rza o binada mənzil alacaqmış. Yalandır! Rəsul Rzanın mənzili olub! Oğluna? Oğluna? Oğlunun da olub! Rəsul Rza xalqın dərdini çəkir”

Burasını oxuyanda özümdən getdim, yarım saatdan sonra ayıldım:

“Görəsən bu il yenə aclıq üz verəcəkmi Hindistana?”

Bu fikirlə təyyarədə Rəsul Rzanın boğazınadan yemək keçərdimi, konyak keçərdimi? Mənim şübhəm yoxdur ki, hər il Rəsul Rza aclıq çəkən Hindistana kömək göndərirmiş.Bir kisə un, bir kəllə qənd, bir nəfər molla… Yox molla yox…

“Görəsən Kəlküttədə o qoca riqşa nəfəsini dərdimi, yazıq?”

Hı, dərdimi? Dərmədimi?

Yazıq azərbaycanlı kolxozçunun, sədrin, briqadirin qapazı altında mələyən kolxozçunun fikrini çəkməyə nə var. Hünərin var kəlküttəli riqşanın fikrini çək!

Şair bir də onun fikrini eləyir ki, təyyarədə radiosu yoxdur ki, Moskvadan son xəbərlərə qulaq asıb dünyanın dərdini doyunca çəkə bilsin…

Ağlamalı şeirdir, vallah!

Ancaq məni şeytan yoldan azdırdı, təsəvvür etdim ki, bu şeiri Nəsibə Zeynalova Fatmanisə qarının rolunda ifa edir.

“Dərdimi, hı, dərmədimi?”

Az qaldım gülməkdən öləm…

20.12. 2018

Samara

Реклама

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: «YAŞA, YAŞA CAN STALİN, EY BÖYÜK İNSAN STALİN!»

RASUL_RZA

Rəsul Rzanın ən gülməli şeirlərindən biri də “Stalin”dir. Yox, bu şeirdə yumor və satira yoxdur. Bu şeir bu gün oxuyan insan 1938-ci ili təsəvvür edir, 1938-ci ildə SSRİ-də, o cümlədən Azərbaycandan yaşamış insanları gözünün qabağına gətirir və onların necə xoşbəxt, yəni bəxtəvər yaşadıqlarını görüb sevincindən gülür. Bu xoşbəxtliyi sovet adamlarına verən, yəni bağışlayan kim idi? Stalin!

Gəlin, dostlar, qulaq asın,
Bu ellərin nəğməsinə,

Körpələrin şən səsinə,
Cavanların nəğməsinə,
Söyləyirlər bir ağızdan:

Yaşa-yaşa, can Stalin!

Dillərdə dastan Stalin!

Bununla Rəsul Rzanın ilhamı soyumur, sadalayır:

“Quş keçməyən sərhədlərdə,
Eldə, obada, hər yerdə,

Geniş, mavi dənizlərdə,

Keşik çəkən qızıl əsgər
Deyir, yaşa, can Stalin!

Ey böyük insan Stalin!”

Şeir elə oynaqdır ki, adam durub oynamaq istəyir. Böyük Azərbaycan dirijoru və bəstəkarı Niyazinin bu şeir elə sümüyünə düşüb ki, ona musiqi də yazıb. Hayıf ki, bu mahnı You Tube-da yoxdur. Yoxsa sünnət toylarında sifariş verib gözzəl xanəndələrimizə oxutdurmaq olardı.

Ancaq şeirin tarixinə bir də diqqətlə baxanda adam bir az elə bil qarınağrısına bənzər bir şey duyur. 1938-ci il. Bu, Müşfiqin öldürüldüyü il deyil? Bəlkə Rəsul Rza Müşfiqin güllələnməyinə sevinib Stalinə belə tərif yazıb? Ancaq tez qarınağrısı dərmanı atıb bu rəzil fikri başından qovursan. Allah eləməsin! Rəsul Rza elə adam deyildi… Şeirdi də, yazıb… Əgər gənc şair görürsə ki, körpələrdən tutmuş mavi dənizlərdəki əsgərlərə qədər hamı “can Stalin” deyir, bunu niyə yazmayaydı? Aşıq gördüyünü çağırar…

Mən də həmçinin… Oxuduğumu yazıram…

18.12. 2018

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: “İNDİ YEKƏ KİŞİ OLMUSAN, HƏR GÜN ÜZÜNÜ QIRXIRSAN…”

3-cü dərəcəli Stalin mükafatı laureatrı Rəsul Rza təkcə Leninə və Stalinə yox, hən də öz ailə üzvlərinə çoxlu şeirlər həsr edib – bacılarına, arvadına, oğluna, qızlarına, nəvələrinə. Rəsul Rza tez-tez səfərlərdə və SSRİ kurortlarında istirahətdə olduğundan yaxınları üçün qəribsəyir, ürəyini şeirlə boşaldırmış. Oğluna 1962-ci ildə yazdığı şeirin orijinal adı var, “Oğul” adlanır. Deyim ki, o vaxt indiki Azərbaycanın ədəbiyyat marşalı Anarın iyirmi dörd yaşı olub.

Rəsul Rza yazır:

“Mən səni yeni ayaq açanda,

yeni dil açanda,

top kimi yumalanıb qaçanda görmüşəm”.

Rəsul Rza demək istəyir ki, oğlunu təsadüfən görüb, çünki evdə tapılmırmış – İndoneziya, Paris, Hindistan…

“İlk dəfə məktəbdən gələndə

bağrıma basmışam səni, qucaqlamışam…”

Özünü çatdırıb sentyabrın birinə, birbaşa Çindən uçub gəlib…

“sən böyümüsən hər gün…”

Stalin mükafatını mən yesəydim, mən hər saat böyüyərdim, bu boyda olmazdım…

“İndi yekə kişi olmusan, maşallah!

Gündə üzünü qırxırsan…”

Bunu gərək yazmamaydı, Anar bunu oxuyan kimi üzünü qırxmağı tərgidib saqqal saxlamışdı, çünki aralarında atalar-oğullar problemi vardı…

“İndi qadınlar sənə

Həsədlə, məhəbbətlə baxır…”

Burda, zənnimcə, səhv var. Qadınlar Anara həsədlə baxmazdılar, Anara həsədlə kişilər baxardılar. Qadınlar yəqin ki, Anara həsrətlə baxardılar, dərdindən ölərdilər…

“Uşaqlardan sənə dayı deyənlər var…”

Ay rəhmətlik Rəsul Rza, indi görəydin uşaqlar Anara nə deyirlər! Anarın ətrafındakı uşaqlar özləri çoxdan dayı olublar, Anara isə ustad deyirlər, boss deyirlər, rəis deyirlər, arxadağ deyirlər, dahi deyirlər…

O uşaqlar elə bir əcayib tayfaya çevriliblər ki, işlərinin düzəlməyi üçün eşşəyə də dayı deyərlər…

Deyəsən, burda eşşəyin xətrinə dəydim…

ANAR 1

Mən, nə gizlədim, özgə cibində pul sayanam, fikirləşirəm ki, görəsən Rəsul Rza ailə üzvlərinə yazdğı şeirlərdən nə qədər pul qazanıb… Doğrudan da o vaxt kommunizm imiş, sən arvadına, oğluna şeir yazırsan (sözləri alt-alta düzürsən), sövet hökuməti də camaatın boğazından kəsib sənin cibini doldurur…

Sovet hökuməti yıxılandan sonra bu müftə yemək qurtardı. Ona görə nəinki şairlər öz ailə üzvlərinə şeir yazmadılar, onların çoxu hem evlənmədi də. Hara evlənəsən ki, hökumət nəinki qonorar, hətta uşaq pulu da vermir…

Sovet hökumtini yıxanlar şeytanın lənətinə gəlsin!

23.12. 2018

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: GÖYÇAYIN NARKOTİK XASSƏLİ HEYVALARI…

Günlərin bir günü göyçaylı biq qoca Rəsul Rzaya məzəmmətlə deyir ki, niyə sən öz vətəninə şeir yazmırsan. Rəsul Rza da qələmə sarılıb “Göyçayın” adlı uzun bir şeir yazır.

“Göyçayda poema misraları tək,
Düzülüb yol boyu hündür çinarlar”.

Şeir 1969-cu ildə yazılıb. O vaxt artıq Rəsul Rzanın böyük hörməti olub, Hörməti böyük olmasaydı, bu şeirin elə əvvəlindən redaktorlar ilişərdilər. Deyərdilər necə yəni “hündür çinarlar”, çinar hündür olmasaydı, ona çinar deməzdilər, səksəul deyərdilər…

“Narının şöhrəti tutub hər yanı”.

Bu, düzdür. Hərçənd şeir misrası deyil.

“Payız vaxtı hər kəs bağına girsə,

heyva qoxusundan tez sərxoş olur.”

Bax, bu, heç düz də deyil. Çünki Salyan bağlarında da heyva çox olur, bəlkə Göyçay bağlarından da çox, həttə Salyan küçələrindən birinə Salyan xalqı “Heyvalıq” deyir. Ancaq indiyəcən bir salyanlı heyva iyindən sərxoş olmayıb. Heyva sərxoşluq gətirsəydi, salyanlılar anaşaya o qədər pul verməzdilər ki… Lənət şeytana… Bunu Salyan polisi oxusa…

Şeirin burası qocanın dilindəndir. Yəni Göyçayı qoca tərifləyir. Rəsul Rza deyir ki, şeir yazaram, ancaq siz gərək Potu kəndində Qantəmirə heykəl qoyasınız…

Vaxt yetişəndə Rəsul Rza gedib görür ki, Qafur-Qantəmirin heykəli hazırdır.

“Qocanın vədəsi həqiqət oldu.

Bəs şairin vədi? Söz verin ona!”

Rəsul Rza Göyçaydan şeir yazmaq istəyəndə qarşısında Vətən torpağı canlanır. Rəsul Rza görür ki, ayrı-seçkilik eləyə bilməz, yəni Göyçayı Gəncədən, Naxçıvandan, Qarabağdan ayıra bilməz…

Düz deyir kişi!

Ancaq Rəsul Rza Hindistanın, İndoneziyanın, İrağın, Yaponoyanın hər şəhərinə, hər şəhərin hər küçəsinə ayrı-ayrı şeirlər yazır… Görünür, xarici şəhərlərə yazılan şeirlərə hökumət çox pul verirmiş…

 Rəsul Rza candərdi də olsa, Göyçayı tərənnüm edir, yzaır ki, “mən ordan gedəndən Göyçay böyük bir şəhərə çevrilib”.

Yəni nə böyüklükdə olub? Bakı boyda?

Burası yaxşıdır:

“Geniş küçələrin hər iki yanı

mərtəbə-mərtəbə evlərnən dolub”.

Yaxşı ki, hər iki yanı. Yoxsa eybəcər görünərdi…

“Qırmızı qalstuk məktəbliləri

hər yanda görürəm hey dəstə-dəstə”.

Əslində “qalstuklu” olmalıdır, heca misraya sığmayıb. Bu şoğərib hecalara görə Rəsul Rza sərbəst yazıb. Bu şeiri göyçaylıların xətrinə heca vəznində qoşub…

Bir yanda kosmosdan söhbat açırlar,

Bir yanda yüksəlir kəsmə şikəstə”.

Gözümün qabağına gətirdim, gülməkdən öldüm. Küçənin bir yanında göyçaylılar arvadlı-kişili kosmosdan danışırlar. Küçənin o yanında isə bir arvad əlini qulağının dibinə qoyub “Kəsmə şikəstə” oxuyur, yəqin Fatma Mehraliyeva konsertdən qabaq məşq edirmiş… Kosmosdan danışanların bir deyir: “Ay, xanın, get ayrı yerdə oxu, get Kürdəmirə, biz burda kosmosdan danışırıq…”

Rəsul Rza sonra yazır ki, “meyxoş narın” (nar da meyxoş imiş…), çinarların şöhrəti dünyaya yayılsa da, buranıb ən “böyük şanı” insandır!

Atan rəhmətlik! Bunu yaxşı demisən!

Sonra Rəsul Rza yazır ki, burda Füzuli dünyaya gəlib. Bunu oxuyanda xəcalət çəkdim. Füzulinin göyçaylı olduğunu bilmirdim. Bəlkə bu, ayrı Füzulidir… Füzuli çoxdur. Salyanda neçəsi var…

Sonra Rəsul Rza Həsən bəy Zərdabini də Göyçay qeydiyyatından keçirir…

Sözün düzü, dalı maraqı deyil. Çevir tatı, vur tatı. Rəsul Rza özü də başa düşür ki, qələmi boş-boşuna nala-mıxa vurur. Deyir ki, ömür vəfa eləsə, yenə Göyçaydan yazacaq…

Nə gizlədim, məni bu şeirdə maraqlandıran anca heyva oldu. Bəlkə doğrudan da Göyçayda eə heyva nözü var ki, insanı kefləndirir? Görəsən, o, ayrı yerdə, məsələn, Salyanda bitərmi? Bununla hökmən maraqlanmaq lazımdır…

Nə sirrdisə, elə bu heyvadan oxuya-oxuya elə bil heyvalandım, yəni havalandım. Məni gic gülmək tutdu. Özümü saxlaya bilmirəm… Şeytana min lənət…

21.12. 2018

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. ƏSİL ŞAİR NAZİM HİKMƏT VƏ RƏSUL RZA XALTURASI

Rəsul Rza dənizə çoxlu şeirlər yazıb, şeir deyəndə ki, sözləri düzüb alt-alta, hər şeirin uzunluğu kilometr…

“Ləpələr elə bil dəvə karvanıdır…”

Başa düşdük…

“Hər dalğa bir dəvədir”

Bu, təkrardır. Bir misra əvvəl deyilmişdi. Başqa şeirində də dalğa “nərə” oxşadılmışdı…

“Dəvələr dənizin üstündə döşlərini qabardıb gəzir…”

Bu, ağ olmadı?

Şairin zənnincə, ağ olmayıb. Ağ qabaqdadır:

“Böyükləri sanki şahdır, kiçikləri vəzir…”

Yazıq oxucu… Bunu yazan misra hesabı pulunu alıb qoyub cibinə, oxucuya qarınağrısı qalır…

Sonra:

“Sanki hər damla bir insandır…”
Dalğa — dəvədir, damla – insan…

“Damla sahilə düşsə,

qumlarda pünhan olur…”

Bunu lap Əliağa Vahid kimi yazıb: “Pünhan olur…” Burda bir əğyar çatışmır…

Və axıracan bu cür cəfəngiyyat…

Qəriblikdə, xüsusən birinci on-on beş il, gah mahnı xatırlayırsan, gah haçansa əzbərlədiyin ya eşitdiyin şeir. Mən hərdən Həsən Əblucun səsiylə dəniz haqqında bir şeirin bəzi misralarını xatırlayıb kövrəlirdim. Elə bilirdim şeir Rəsul Rzanındır.Tək elə bu şeir görə Rəsul Rzanı sevir, onu qüdrətli sayırdım. Sonra İnternetin zamanı gəldi, həmin şeir axtardım, tapdım….

Şeir Nazim Hikmətindir…

Bu iki şeirin müqayisəsi kifayətdir ki, Nazim Hikmətin əsil şair, Rəsul Rzanın isə xalturaçı olduğunu açıq görəsən…

NAZİM HİKMET

HASRET

Denize dönmek istiyorum!
Mavi aynasında suların:
boy verip görünmek istiyorum!
Denize dönmek istiyorum!

Gemiler gider aydın ufuklara gemiler gider!
Gergin beyaz yelkenleri doldurmaz keder.
Elbet ömrüm gemilerde bir gün olsun nöbete yeter.

Ve madem ki bir gün ölüm mukadder;
Ben sularda batan bir ışık gibi
sularda sönmek istiyorum!
Denize dönmek istiyorum!
Denize dönmek istiyorum!

29.12. 2018

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: HEKTARDAN 143 SENTNER PAMBIQ…

Rəsul Rza 1962-ci ildə “Qəhrəmanın ölümü” adlı şeir yazıb. Şeur İki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Bəsti Bağırovanın ölümünə həsr olunub. Bəsti Bağırovz fevralın 27-də ölüb. Şeir Martın 2-də, Perellkinoda, yazıçıların Podmoskovyedəki yaradıcılıq evində yazıb. Peredelkino qışda cənnərt olurdu, sovet ədəbiyyatının canlı klassiklərinin bir hissəsinin burda evi vardı, bir hissəsi isə, Rəsul Rza kimi, ilin bir neçə ayını burda keçirirdi. Bunları ona görə yazıram ki, Rəsul Rza Bəsti Bağırovanın dəfnində olmayıb, yəqin istirahətini kəsib qəhrəmanın yasına uçmayıb. Bu, əlbəttə, onun öz işi idi, ancaq şeir elə yazılıb ki, guya Rəsul Rza Bəsti Bağırovanı nəinki yas iştirakçısı, o hətta meyidi pataloqoanatom kimi görüb, çünki onun əlini-ayağını çox ətraflı təsvir edir…

“İndi uzanıb sakit,
Nə qaşlarında düyün,
Nə dodaqlarında iztirab qırışığı…”

Əslində bu yazı şeir-zad deyil, biz buna şerti olaraq şeir deyirik, çünki Rəsul Rza özü buna şeir deyib və Azərbaycanda imdiyə kimi bunu şeir kimi çap edirlər. Bu yazının şeirliyi ancaq cümlələrini qırıq-qırıq edilib alt-alta düzülməyidir.

Rəsul Rza yazır ki, qəhrəmanın masasının siyirmələrində qalaq-qalaq məktublar qalıb. Çünki SSRİ-nun hər yerindən qəhrəmana məkublar gəlirmiş. O da gecələr yatmayıb (gündüzlər işləyirmiş axı!) bu məktublara cavab verirmiş. Rəsul Rza burda şah misra işlədir:
“Bu işi də var qəhrəmanlığın!”

Demək lazmdır ki, sonralar Rəsul Rza özü də qəhrəman oldu…

Vikipediyada Bəsti Bağırova haqqındakı məqalədə deyilir ki, “4 oktyabr 1936-cı ildə Bəsti Bağırova rekord miqdarda – 463 kq pambıq (bir gündə! – X.X.) yığdığı haqqında məlumat verib.

Bir adamın bu qədər pambığı yığmağı mümkün deyil, sadəcə ona görə ki, bu mümkün deyil! Bu qədər pambığı, özü də məhsulun ən bol vaxtında, ən yaxşı halda yeddi-səkkiz adam yığar. Mən öz kəndimizdən 50-ci və 60-cı illərdə qızların 120-130 kq pambıq yığdığını eşitmişəm. 463 kq – ağ yalandır. Sovet İttifaqında “staxanovçular hərəkatı” yarananda hər sahədə və hər respublikada belə staxanovçular qondarır, onların adına rekordlar yığırdılar. Rəsul Rza özü pambıqçılıq raynundandır. Bunu gözəl bilməliydi.

Hələ bu hamısı deyil.

1937-ci ildə “staxanovçu” Bəsti bir hektardan 142, 9 sentner pambıq alır!

Bu, əlbəttə, dünya rekordudur. Ancaq yalan üzrə! Qasım İsmayılov (xalq arasında – Kasıb İsmayılov…) kimi yerdə hektardan ən yaxşı halda 15-20 sentner pambıq alınardı. Bəlkə də 142, 9 sentner olub, ancaq bir hektardan yox, on hektardan! Qalan doqquz hektarı arvadlar ayaqyalın-başaçıq bir qarın çörəyə becəriblər, bəlkə hələ kolxoza debitor borcları qalıb!

Belə əldəqayırma qəhrəmanlar hər yerdə vardı. Yazçılardan da, şairlərdən də qəhrəman qayırırdılar…Süleyman Rəhimov, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza…

Məqalədə göstərilir ki, Bəsti əmək fəaliyyətinə 1930-cu ildə başlayıb. Yəni 24 yaşında. O vaxtacan neyləyirmiş?

Bəsti Bağırovaya iki dəfə, 1947-ci və 1950-ci ildə, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilir. SSRİ Ali Sovetinin (!) deputatı olur. Parlament iclasları, xarici səfərlər… Sədr olduğu kolxoz da rekord vurmaqda davam edir…

Belə kolxozlardan hər rayonda yaradılırdı. Yəni bütün dövlət resursları cəmləşdirilirdi bir-iki təsərrüfatda, kolxozun sədri qəhrəman, işçiləri qəhrəman, kənd abad… Nümunə üçün. Beləcə qazma briqadaları, istismar quyuları, sexlər…

Bütün rekordlar əslində qondarma idi. Qəhrəmanlar – qondarma…

Və bunu Rəsul Rza gözəl bilirdi. Azərbaycanlı sənərkar şeirini qondarma qəhrəmana yox, ayaqyalın-başaçıq bir qarın çörəyə çöllərdə dırnaqlarıyla yer eşən, sədrlərin, briqadirlərin zülmünü görən arvadlarımıza, qızlarımıza həsr eləməliydi. O arvadların çoxu dul idi, çünki ərləri müharibədən qayıtmamışdı…

Ancaq Rəsul Rza Peredelkinoda oturub rus arağından vura-vura “xalqın qəhrəman qızı” üçün göz yaşları tökür…

Bütün bunlar, əlbəttə, ağlamalıdır. Ancaq bu 143 sentner məsələsi yada düşdükcə adamı gülmək tutur. Kasıb İsmayılovda hektardan 143 sentner pambıq!

Belə şey olmaz! Şirəli babanın, Şirəli Müslümovun qondarma 169 yaşına and olsun!

22.12.2018

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «PAHO… BUNUN ƏLLƏRİ YOXDUR…»

Parisdəki küçə iğtişaşlarına televizorda baxanda elə bilirəm ki, orda xalq şairimiz Rəsul Rzanın yeri görünür. Böyük sənətkar həftə səkkiz, mən doqquz Parisdəymiş, bir dəfə Göyçaya gedəndə iki dəfə Parisə gedirmiş. Bir az yubanın kimi parislilər bir-birindən soruşurlarmış: “Bu müsyö Rəsul Rza niyə görünmür? Bəlkə biz ona pis baxmışıq, bəlkə bizdən inciyib və indi Londona gedir?”

Əlbəttə, Rəsul Rza Londona da gedirmiş, ancaq Parisdən inciməyib. Ancaq “Lenin”poeması üzərində işləyəndə daha çox Londona gedirmiş, çünki Vladimir İliç uzun müddət Londonda yaşayıb.

Təbiidir ki, Rəsul Rza Parisə xeyli şeir həsr edib. Və bundan da artıq təbiidir ki, Rəsul Rza Luvrun yanından keçə bilməzdi. Düzdür, əvvəllər elə yanından keçib gedib. Günlərin bir günü öz-özünə deyib ki, balam, girim bu Luvra baxım, görüm by Luvr nə Luvrdur. Başıma nə gələ-gələ.

Bilet alıb girir. Ora baxır, bura baxır, birdən gözünə qız heykəli sataşır. Bəlkə heykəl paltarlı olsaydı, Rəsul Rza onu heç görməzdi də. Ancaq bu qız, yəni heykəl qız anadangəlmə lüt idi. Tamamilə! Və indi azərbaycanlı ola, lüt qızın yanından baxmayıb keçə — mümkün deyil. O azərbaycanlının ən azı nənələrindən biri azərbaycanlı deyil! Rəsul Rza xalis azərbaycanlı olduğundan lüt qızı dərhal görür və əlini atır şalvarına… Yəni şalvarının cibinə, ordan qələm-kağız çıxarıb ayaqüstü şeir yazır.

“Luvrda bir qız var

Gözəllər gözəli!

Amma hayıf ki, daşdır.

Nə həmsöhbət, nə həmsevgi, nə işdaşdır”.

Demək lazımdır ki, bu şeir bir məruzə kimi yazılıb. Elə bil ki, Rəsul Rza KQB-yə səfəri haqqında məruzə eləyir. Çünki hər bir sovet şairi xaricə səfəri haqqında KQB-yə məruzə eləməliydi.

Yuxarıdakı parçada iki maraqlı söz var. Biri “işdaş”dır, yəqin “həmkar”. “Həmsevgi” isə, mənim fikrimcə, “canan”dır. Yəni ki, heyf, bu daş qızdan canan olmaz…

“Baxırsan heyrətdə qoyur səni,

çılpaq qadın vücudunun kamil cizgiləri”.

İkinci misraya fikir verin: bu, misra deyil, elmi dissertasiya cümləsidir! Rəsul Rzaya bu cümləyə görə sənətşünaslıq doktoru adı vermək lazım idi”

Şair adını geri almaq şərti ilə!

Birdən Rəsul Rza diksinir:

“Paho…

Bunun əlləri yoxdur”.

A kişi qorxma, heykəldir də, canlı deyil ki…

Rəsul Rza bilmirmiş ki, Miloslu Veneranın qolları yoxdur! SSRİ-dən səfərə çıxanda KQB yaxşı təlimat verməyib. Az qalmışdı şairimizin ürəyi gedə…

Rəsul Rzada didaktika çox güclü olub, bu didaktikanın köməyi ilə bu nəticəyə gəlir ki, bu heykəlin haçansa əlləri olub. Nəinki əlləri, hətta telləri də olub (əlləri, telləri…)

Rəsul Rza heykəlin, türkün məsəli, dalına-qabağına baxır… Hamımız azərbaycanlıyıq, başa düşürük məsələ nə yerdədir…Və, zad demişkən, şey demişkən.. elə oyanıqlanır ki, hansı aşığınsa şeiri yadına düşür: ”Məmələr tər yerpənək…”

Burda uşaqların üzünü o yana tutun… Yəni ki, bu şeirdə xeyli erotka var… Dalı lap… O söz… Mən özüm xeyli sarslıntı keçirdim oxuyanda, halbuki bu yaşımda özümdə çoxdan bəri heç bir sarsıntı gözləmirdim…

Sonra Rəsul Rza xanımlıa əl-ələ verib ayrılmaq istəyir. Yadına düşür ki, xanımın əli yoxdur…

Burda çox kəskin süjet dönüşü var. Oxucunun başı gicəllənir. Rəsul Rza yenə didaktika yolu ilə bu nəticəyə gəlir ki, yaxşı ki, xanımın əlləri yoxdur.

“Heç olmazsa, Parisin küçələrində əl açıb dilənməzsən…”

Başa düşdünüz?

Şeir yazılan vaxt, yəni 1950—ci illərin sonunda əlləri olan bütün parisli qızlar küçələrdə dilənirmişlər!

Görün Paris nə gündəymiş! Fransızlar acından qırılırmış!

Bakıda isə o vaxtlar… Nə o vaxtlar, nə bu vaxtlar? Bakıda haçan dilənçi olub? Hansı azərbaycanlı arvad ya kişi indiyəcə küçəərdə əl açıb dilənib?

Azərbaycan kimi firavan ölkədə dilənənin gərək ağlı başında yox, ayrı yerdə ola…

Belə adamları gözümün qabağına gətirdim, uğunub getdim…

Allah rəhmət eləsin sənə, ay Rəsul Rza!

16.12. 2018

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. QARABAĞ, QARA BAX… ALA, QARA BAX…

 

Əlbəttə. indi “Qarabağ” deyəndə hər bir azərbaycanlı dəsmal götürüb ağlayır, dəsmalı olmayan gözündən sel kimi axan yaşı köynəyinin qoluyla ya ətəyiylə silir. Ancaq Qarabağ indi bizi ağladır. Qarabağın bizi güldürən vaxtları da çox olub. Bizim xalq şairlərimiz Qarabağdan çoxlu gülməli şeirlər yazıblar. Neçəsini xalq şairi Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Rəsul Rza yazıb. Birini oxudum, uğunub getdim. Şeirin adı “Sənin adın”dır. Yəni sizin adınız yox, Qarabağın adı. Burda şair elmlə poeziyanı sintez edib Qarabağın adının mənasını axtarır. Birinci versiya budur ki, Qarabağın adı heç Qarabağ deyil, “Qara bax”dır.  Görüblər dağlarındakı qarı, deyiblər “qara bax”. Yəni iki nəfər gedirmiş, ola bilsin səyyah ya inturist, biri başını qaldırıb bağır dağın başına, yanındakını dümsükləyir, deyir oyan xabi-qəflətdən, qara bax… O vaxta qədər Qarabağın adı yox imiş, bu adamlar qarabağlılara deyirlər ki, daha bu gündən buranın adı oldu “Qara bax”…

(Deyirəm o iki nəfər salyanlı olaydı, özü də nəşəli…»Ala, ala, qara bax… ala, mən uydum…”

Sonra xalq şairi ikinci versiyasını açır. Guya bir yolçu, yəni inturist, burdan keçəndə çox susayır. Dodağı cadar-cadar olur. Dağın başındakı qara baxır, həsrətlə deyir: “Qara bax…”

Düzdür, burda bir neçə sual yaranır. Qarabağın hər qarışı bulaqdır. Yolçunun dodaqları niyə cadar-cadar olmalıydı. İkinci sual. Bu yolçu, əgər su tapmırdısa, yəqin inturist olub, yəni əcnəbi. Əcnəbi olubsa, niyə o bizm dilimizdə danışıb, halbuki indinin özündə çox azərbaycanlı öz dilində danışmaq istəmir?

Çox gülməlidir…

Hə, o yolçunun deməyi ilə Qarabağın adı qalıb Qarabağ… Ermənilər bu şeiri oxusalar deyəcəklər ki, onların dediyi düz imiş, o yolçu qurumsaqdan qabaq Qarabağ erməni adı daşıyırmış…

Rəsul Rzanın şeiri erməniləri də güldürəcək…

Sonrası maraqlıdır:

“Qarabağ,

Adın qəlbimdir,
Xalqımın mübarizə tarixi kimi…”

Yəni Qarabağ da Rəsul Rzanıın qəlbidir, “xalqımın mübarizə tarixi” də…

Xalqımın mübarizə tarixinin olduğunu bilmirdim… Az-maz eşitmişdim, inanmırdım…

Və guya əsrlər boyu istismara məruz qalan, inciyən nəsillər günlərin bir günü deyirlər:
“Silinsin tarixdən,
Nəsillərin qara baxtı!”

Özü də nida işarəsi ilə. Silinsin!

Necə silinsin qara baxt?

“Babamın çirməkli qolları

Səndə olub”.

Bunu başa düşmədim. Bəs qalan yerləri?

“Qəlbimdəsən, gözümdəsən
hara gedim, hara baxım, 
Mənim doğma Qarabağım! 
Qarabağım!”

Bunu oxudum, Rəsul Rzanın İndoneziyada yazdığı yağış şeiri yadıma düşdü. Xalq şairimiz oturub Cakartada oteldə, yağış da ara vermir. “Necə yağır, necə yağır…”

Mənim fikrimə gəldi ki, yaxşı ki, Rəsul Rza İndoneziyada deməyib “Yağışa bax!”

Desəydi, İndoneziyanın adını dəyişib qoyacaqdılar Yağışabax!

Fövqəladə Hallar Nazirliyinə and olsun!

09.12. 2018

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: “BU İLDƏMİ DOLMAYACAQ PAMBIQ?”

Rəsul Rzanın gülməli şeirlərindən biri də “Nigaranlıq”dır. Əslində gərək nigaranlıq gülüş doğurmaya. Nigaranlıq gərək…nigaranlıq doğura. Ancaq Rəsul Rza nigaranlığıyla da oxucunu güldürə bilir.

Bu şeirdə də yağış yağır. (Necə yağır, necə yağır…). Ancaq bu dəfə söhbət Bakı yağışından gedir. Nəhayət xalq şairimiz xarici səfərlərini müvəqqəti başa vurub qayıdıb Bakıya, öz mənzilində dincəlir.

“Çöldə yağış yağır”.

Çöldə. – yəni bayırda. Yəni çöl də bayır kimidir…

“Mən onu görmürəm,
ancaq duyuram,
maşınların təkər səsindən…”

Şairi duyğu elə alıb ki, qalxıb pərdəni də aralamaq istəmir…

Şair dərin düşüncələr dalıb. Çox dərin.

“Düşünürəm:

indi asfalt küçələrdən su axır,

tökülür dəmir qapaqlı su yollarına”.

Kimin ağlına gələrdi ki, su “su yollarına” tökülür?

Yaxşı ki, Rəsul Rza bu dahiyanə misraları yazanda qalxıb öz-özünə deməyib: “Ay da Puşkin, Ay da sukin sın!” Yəni afərin, Rəsul Rza!

Biz deyirik: Afərin, Rəsul Rza!

Rəsul Rza düşünməkdə davam edir. Düşünür ki, görəsən indi bu yağışdan onların kəndinə yağırmı?

“Kim bilir, yağış yağırmı

şumu kəltən-kəltən,

yolları tozlu,

əkinləri qızdırmalı dodaqlar kimi

cadar-cadar kəndimizə?”.

Və əgər bu yağışdan onların kəndinə yağmırsa:

“bu ildəmi traktorların sükanına,

alaqların tikanına,

kətmənlərin sapına,

hədər yerə töküləcək

neçə insan alnından axan tər?!”

Vallah, faciədir…Necə qan ağlamasın daş… Yəni Rəsul Rza necə nigaran olmasın?

“Rahat qoymayır məni nigaranlıq…”
Hardan qoyar…

“Bu ildəmi

Dolmayacaq pambıq?!”

Bəli, budur məsələ! Olum ya dolum!

Bu yerdə mən həyəcanımdan az qaldım ağlayam. Ancaq duydum ki, burda nə isə yerində deyil. Necə yəni “dolmayacaq pambıq”? Bəlkə “pambıq planı dolmayacaq”?

Elə deyil?

Bəlkə elədir? Nigaranam…

Ancaq şeirn tarixinə baxanda məni gülmək tutdu: 27 yanvar 1962.

Ay müsəlmanlar, ağalar, xanımlar, qondarma bəylər! Yanvarda yağan yağışın pambığa nə dəxli? Pambıq hələ iki aydan sonra əkiləcək…

1962-ci il kimin yadındadır? Pambığın kilosunu beş ya on qəpiyə yığdırırdılar bizə… Millət qan ağlayırdı…

Rəsul Rza bu şeirinə görə yəqin bir ton pambığın pulunu alıb.

Bəlkə çox alıb…

Bəlkə az…

Douybmu? Dolubmu?

Nigaranam…

15.12. 2018

Samara

 

 

GƏNC RƏSUL RZA SİYASİ İRTİCA FİTVAÇISI KİMİ: “DÜŞMƏNLİK OLMAMAQÇIN, QIZIŞMALI DÜŞMƏNLİK…”

1928-ci ildə yoldaş Stalin sosializm inkişaf etdikcə sinfi mübarizənin kəskinləşməsi barədə tezislə çıxış edib. Deyib ki, məsələn, biz qolçomaqlardan torpağı alırıq, sahibkarları, alverçiləri var-yoxda çıxarırıq. Onlar, Stalinin fikrincə, sakit oturmayacaqlar, sovet hakimiyyətini yıxmağa çalışacaqlar. Ona görə də ayıq olmaq lazımdır, sosializm dü.mənlərini vaxtında aşkara çıxarıb ifşa və sonra məhv etmək lazımdır. Proletar yazıçısı Maksim Qorki bunu bədii şəkildə belə ifadə edib: “Düşmən təslim olmasa, onu məhv edərlər”.

Azərbaycan yazıçıları da, o cümlədən Cəfər Cabbarlı, Süleyman Rüstəm, Səməd Vurğun və başqaları Stalinin səsinə səs veriblər, düşmənləri öz şeirlərində ifşa ediblər, onların yerini NKVD-yə deyiblər.

Stalin bu çıxışı edəndə Rəsul Rza on yeddi yaşında imiş, yəni burnu fırtıqlı uşaq olub. Burnunu fırtığı quruyan kimi, 1931-ci ildə yoldaş Stalinin çağırışına cavab olaraq “ Bolşevik yazı” şeirini yazıb.

Oxuyub məəttələ qalırsan: iyirmi yaşında gəncdə fərasətə bax! Mən fiikirləşirəm ki, bunun sirri burundadır. Baxın rəhmətliyin şəklinə, görün necə iri burnu var. Belə burunla necə iy bilməyəsən! Oğlunun da burnu elədir, ona görə yaxş iy də bilir, küləyin hardan əsdiyini də…

Hə, qayıdaq “Bolşevik yazı” şeirinə.

Rəsul Rza bir səs eşidir, bu səs deyir:

“Rəsul Rza, durma yaz,
Qırçın tarla, faraş qoza,

Bol pambıqlı yaza yaz!”

(Əslində pambıq payızda yetişir. Yazda nə qoza? Pambıq indi-indi əkilir…)

Rəsul Rza deyir ki, kəndin dərdindən çoxları yazıb, ancaq kəndin dərdini başa düşməyiblər, kəndin dərdi kolxoz dərdi imiş, yəni kənd kolxo olmaq istəyirmiş (Rəsul Rza çox mürəkkəb yazıb, Stalindən də mürəkkəb, təxminən belə başa düşmək olar). Kolxoz da nədir? Pambıq!

“Pambıq ver zərbəçi dəzgahlara

Qoyma ölkənin sərvətini yadlar apara”.

Ölkənin sərvətini aparmaq istəyən yadlar kimdir, bilinmir. Görünür, Rəsul Rza şəxsən onları tanıyırmış və hamısını NKVD-yə təhvil verib…

Rəsul Rza daha sonra yazır ki, kəndin dərdini ancaq proletar şəhəri sağalda bilər.

“Rəsul Rza, durma, yaz,
Bolşevik templi, pambıqlı yaza yaz!”

“Bolşevik templi” – yəqin “bolşevik sürətli” deməkdir. Rəzul Rza bun xarici dildə yazıb…

Sonra Rəsul Rza kəndin xırda dərdlərindən yazır.

“Kənd susuzdur, kəndə su!”

Aha, kənd susuzmuş!

“Axmasın qoy gendə su!”

Aha, su gendə axırmış!

“Sənə pambıq çöllərinin tələbi vardır bu yaz” (bunu Rəsul Rza suya deyir. Rəsul Rza iyirmi yaşında itin…pardon, suyun dilini bilirmiş…)

“Çağır çıxsın yarışa Kür!”

Yəni Araz Kürlə sosializm yarışına çıxmalıdır… Oyunumuz var…

Sonra Rəsul Rza Kürün tərifini verir:

“Bəzən əmlik quzu kimi,
Qaçıb-qaçıb yorulan Kür…

Dalğasında gümüş ayı nazlı-nazlı yellədən Kür…”

Bu kimi cəgfıngiyat. Yoldaş Stalinin qoyduğu məsələdən uzaqlaşıb, Gəncdir, siyasi-əxlaqi sabitliyi yoxdur…

Ancaq Rəsur Rza vaxtında valı dəyişir, siyasi xəttə qayıdır. Kürə bolşevik qınağı yağdırır:

“Nəyə lazım gözəlliyin,
Göy tarlalar saralırsa”.

Məsələyə əsil bolşevik münasibəti! Birbaşa, açıq!

“Əyilib keçmə, Kürüm!

Yetər əyildin keçdin, qoca tarıx boyunca!”

Bolşeviklərdən qabaq Kürü də əyirmişlər! Vay sizin…

“Sənə xor baxanlar qoy,

İndi əyilsin, Kürüm!”

Kürə xor baxıblar? Basın hamısını Sibirə!

“Sənə bu gün tələb verir bu sosialist vətənim!”

Görünür, sosialist vətəni Rəsul Rzanı müvəkkil tutub…

“Bu, tələbdir, yaxşı bil”
Yəqin Rəsul Rzanın belində naqan da olub, yoxsa belə ötkülü danışmazdı.

Rəsul Rza təkidlə qeyd edir ki, bu yaz adi yaz deyil.

“Bu yaz pambıq yazıdır”.

Və burda isə məsələ açılır:

“Bu pambıqlı yeni il

Mübarizə yazıdır!”

Mabarizə yazı! Heyvan vaqonları hazırlanıb? Rəsul Rza milləti basıb göndəriəcək Sibirə, Qazaxstana…

Pambığın:

“Hər açılan qozası düşmənə bir kəfənlik!”

Düzdür, bir qozadan bir kəfən çıxmaz, ancaq sovet hakimiyyətinin düşmənlərini, “xalq düşmənlərini” bolşeviklər kəfənsiz basdırıblar. Basdırıblar deyəndə ki, çalaya atıb üstünü torpaqlayıblar…

İndi isə Stalinin tezisi Rzanın ifasında:
“Düşmənlik olmamaqçın, qızışmalı düşmənlik…”

İndi kim deyə bilər ki, 30-cu illərin repressiyasında Rəsul Rzanın günahı yoxdur?

Rəzul Rza dayanmır, ağzı qızıb:

“Bu yaz, sınaq yazıdır mübarizə yollarında.

Mübarizə bu gün də var yarın da.

Mən də onun ən ön sıralarında…”

Haçan bu insan öz xalqından, onun zülmə məruz qalmış övladlarının xatirəsindən üzr istəmişdir?

Ya oğlu, indiki Azərbaycanın dövlət ədəbiyyatının komandanı Anar atasının yerinə üzr istəyib?

12.12. 2018

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «BAŞINI DİK TUTDU QƏLƏM…»

Rəsul Rza Səməd Vurğun kimi akademik olmasa da, onun şeirləri Silikon vadisini xatırladır, yəni elmi kəşflərlə, ixtiralarla, səmərələşdirici təkliflərlə doludur.

Rəsul Rzaya qədər heç kimin ağlına gəlməyib ki, qələm başını dik tutanda yazmaz.

“Başını dik tutdu qələm, 
dayandı məğrur. 
Nə bir kəlmə söz düşdü kağıza, 
nə bir cümlə yarandı, 
nə doğdu bir fikir”. 
Bu, şübhəsiz ki, Arximed səviyyəsində kəşfdir. Ancaq Rəsul Rza Arximeddən irəli gedir, yaranmış problemin həllini tapır.

Birdən:

“Ağ kağıza düzüldü kəlmələr. 
Nələr yarandı, nələr”. 
(Nələr yarandığını Rəsul Rzanın başqa şeirlərindən və “Lenin” poemasından bilirik…)

Oxucu az qalır təəccübdən özünü cırsın. Humanist şair Rəsul Rza oxucunu xarakiri törətməyə qoymur, sirri açır:

“Baxdım,

Qələm başını əymişdi…”

(Nəzərinizə çatdırım ki, «baxdım» ayrıca bbir misradı, Rəsul Rza kimi şairlər bu misraya görə bir kilo mal ətinin pulunu alırdılar…)

Bunu oxuyanda istədim ki, uçub gedəm Bakıya, Rəsul Rzanın məzarıına baş çəkim, böyük mütəfəkkir şairin xatirəsinə elə o qələm kimi baş əyim…

Təəssüf ki, getməyə, Qoqolun bir qəhrəmanı demişkən (Mikayıl Rzaquluzadənin tərcüməsində), «mümkünatım» yoxdur…

11.12. 18

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. “MEŞƏDƏN AYRILIB BİLDİR, YAŞ AXIDIR GİLDİR-GİLDİR…”

Rəsul Rzanın şeirlərinin altında tarixlərə baxırsan, gülmək tutur. 1960-cı illərin əvvəllərində, canının sulu vaxtı, Rəsul Rza dünyanın çoxlu ölkəsində səfərlərdə olub. 60-cı illərin əvvəllərində SSrİ-də vəziyyət yaxşı deyildi. Əlbəttə, vəziyyəti yaxşı olanlar da vardı, ancaq xalq dediyimiz çoxluq əziyyət çəkirdi, ölkədə çörək qıtlığı yaranmışdı, kəndlərdə adabaşına un satırdılar, şəhərlərdə çörək növbəsində adamlar bir-birinin başını yarırdılar…
Qabaqcıl sovet şairləri isə, o cümlədən Rəsul Rza dünyanı ölkə-ölkə gəzir, yoldaş Xruşşovu rəhbərliyi ilə sovet xalqının qazandığı nailiyyətlərdən danışırdılar. Əlbəttə, bu səfərlərə böyük pullar gedirdi və bu pullar sovet adamlarının boğazından kəsilirdi… Çox gülməlidir…
Ola bilsin ki, baqşa şairlər bu səfərlərdə kef çəkiblər, hətta bəlkə, ayıb olmasın, arvadbazlıq da ediblər. O ki qaldı bizim Rısul Rzaya, o, xarici ölkələrdə bir qram kef çəkməyib ancaq xiffət eləyib.
Götürək Bali səfərini. Dünya şöhrətli kurort. Ürəyində deyirsən, ay kişi, gəlib çıxmısan bura, kef elə, doyunca çim, quma uzan, özünü günə ver, xanımlara bax… Yox, Rəsul Rzanın fikri qalıb Azərbaycanda. Buranın suyu ürəyinə yatmır. Çünki duzunda
“Xəzərin şirinliyi yoxdur!”
Gərək gələndə bir çəllək Xəzər suyu götürəydi…
“Eh…
Burnumun ucu göynəyir
Bakı üçün,
onsuz da…”
A kişi, yadından çıxar getsin Bakını, Bakıda indi çörək növbəsindən başqa nə var ki…
Onu deyim ki, bircə bu “Eh” misrası üçün Rəsul Rza ən azı iki manat qonorar alıb yəqin. Bir kisə çörəyin puludur…
Ancaq Rəsul Rzaya, etalon vətən sevgili insana bunu demək olardımı…
1961-ci ildə Rəsul Rza Ranqunda olub. Ranqun indi Yanqon adlanır, o vaxt indi Myanma adlanan Birmanın paytaxtı olub. Maraqlı şəhərdir. Birma Oruelə ümumdünya şöhrətli əsərlərin süjetini verib. Ancaq Rəsul Rzanın sinəsində çırpınan ingilis ürəyi deyil, azərbaycanlı ürəyidir. Bu ürək qəm dünyasıdır, dünyanın qəmini çəkir bu ürək. Bu ürək necə sevinsin ki, nadir ağ fili qəfəsə salıblar!
Adama elə baxr ki, 
Deyərsən indi
Dil açıb danışacaq”.
İndi hansı oxucu deyə bilər ki, bu filin qəfəsə haçan salıblar. Üç il qabaq? Beş il? On beş il?
Yox!
Bildir! Bəli, bildir!
Soruşursunuz niyə bildir? Rəsul Rza bunu hardan bildi? Qəfəsə yazılmışdı?
Yox, ona görə bildir ki, qafiyəsi düz gəlir!
“Gözündən yaş axır gildir-gildir…”
Düzü, heç bilmirəm ki, “gildir-gildir” nədir, ancaq bunu oxuyanda o qədər güldüm ki, gözümdə yaş sel kimi axdı. Bəlkə də gildir-gildir axdı, kim bilir…
A kişi, sənin fillə nə işin var. Cəhənnəmə salıblar qəfəsə, gora salıblar…
Başa düşürəm ki, Azərbaycan kimi azad ölkədən gedən adam qəfəsdə fil görəndə darıxar. Ancaq bu qədər də yox də…
Rəsul Rza belə Rəsul rza olub… Kövrək… Gildir-gildir…
10.12. 2018
Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: TOLSTOYUN “TATARİN”İ VƏ GÖRÇAY NƏRGİZİ

 

Lev Tolstoyun “Hacı Murad” povestinin girişində xalq arasında “tatarin” adlandırılan “tatarin” adlı bir çiçək kolunu təsvir edir. Bu koldakı qırmızı çiçəyi dərmək üçün müəllif çox əlləşir, çiçək budaqdan qopmaq istəmir, həm də kol tikanlarıyla müqavimət göstərir. Bir az gedəndən sonra Tolstoy daha bir “tatarin”ə rast gəlir. Üstündən araba keçsə də, kol yenə dikəlib dayanmışdı…

“Onun lap bədənin bir tikəsini qoparıblar, içalatını çıxarıblar, əlini ayırıblar, gözünü çıxarıblar. Oncaq o durur və bütün həndəvərdə onun qohum-qardaşını məhv etmiş insana təslim olmur. “Energiyaya bax”, — mən fikirləşdim. – İnsan hər şeyi yendi, ancaq bu, baş əymir”. (sətri tərcümə mənimdir —  X.X.)

Lev Tolstoy nasir idi, şeir yazmırdı, və Hacı Muradın girişindəki bütün dramatik lirizmə baxmayaraq, müəllif buna, Qoqoldan fərqli olaraq, poema demir. Bu, nəsrdir.

 

İndi Rəsul Rzanın “Nərgiz” şeirinə baxaq.

Göyçayda qonaq evinin (əslində mehmanxananın ya da otelin, qonaq evi hər halda ayrı şeydir) qabağının yarısı asfaltdır. Bir gün şair görür ki, asfalt “qabarıb qabar-qabar”.

“Dedim bunda nə var?”

Bir neçə gündən sonra şair yenə burda qalmalı olur. Səhər üzünü yumağa çıxanda görür ki,

“Asfalt döşəmənin hər yarasından

nərgiz topası qalxıb, yaşıl bir alov kimi…

Soyuq asfalt məğlub olub həyat gücünə…”

“Dedim: — Eşq olsun həyatın gücünə!”

Mən bu şeirə plagiat demək bikrində deyiləm. Ancaq Rəsur Rza bunu yazanda bilməliydi ki, Tolstoyun məşhur sətirlərini təkrar edir… («Asfalt döşəmə» — düz deyil, həyətdə döşəmə olmaz, örtük olar!)

Belə şeylər olur…

Ancaq niyə Rəsul Rzanın bu müşahisdəsi şeir adlanır? Ona görə ki, sözlə Tolstiydakı kimi yan-yana yox, alt-alta düzülüb?

Və Rəsul Rza öz müşahidəsinin yazısını normal sintaksislə yazsaydı, bu, şer olmazdı olardı “Kommunist” qəzeti üçün məqalə…

Əslində Rəsul Rza yaradıcılığının böyük əksəriyyəti poeziyadan daha çox jurnalistikaya aiddir…

Sovet jurnalistikasına…

P.S. Lev Tolstoy «Hacı Murad»ın üzərində uzun illər ərzində işləsə də, sağlığında çap etdirmyəb. Povest yazıçının ölümündən iki il sinra çap olunub…

01.01. 19

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «PAHO… BUNUN ƏLLƏRİ YOXDUR…»

RASUL_RZA

Parisdəki küçə iğtişaşlarına televizorda baxanda elə bilirəm ki, orda xalq şairimiz Rəsul Rzanın yeri görünür. Böyük sənətkar həftə səkkiz, mən doqquz Parisdəymiş, bir dəfə Göyçaya gedəndə iki dəfə Parisə gedirmiş. Bir az yubanın kimi parislilər bir-birindən soruşurlarmış: “Bu müsyö Rəsul Rza niyə görünmür? Bəlkə bizdən inciyib, bəlkə biz ona pis baxmışıq, bəlkə bizdən inciyib və indi Londona gedir?”

Əlbəttə, Rəsul Rza Londona da gedirmiş, ancaq Parisdən inciməyib. Ancaq “Lenin”poeması üzərində işləyəndə daha çox Londona gedirmiş, çünki Vladimir İliç uzun müddət Londonda yaşayıb.

Təbiidir ki, Rəsul Rza Parisə xeyli şeir həsr edib. Və bundan da artıq təbiidir ki, Rəsul Rza Luvrun yanından keçə bilməzdi. Düzdür, əvvəllər elə yanından keçib gedib. Günlərin bir günü öz-özünə deyib ki, balam, girim bu Luvra baxım, görüm by Luvr nə Luvrdur. Başıma nə gələ-gələ.

Bilet alıb girir. Ora baxır, bura baxır, birdən gözünə qız heykəli sataşır. Bəlkə heykəl paltarlı olsaydı, Rəsul Rza onu heç görməzdi də. Ancaq bu qız, yəni heykəl qız anadangəlmə lüt idi. Tamamilə! Və indi azərbaycanlı ola, lüt qıın yanından baxmayıb keçə — mümkün deyil. O azərbaycanlının ən azı nənəərindən biri azərbaycanlı deyil! Rəsul Rza xalis azərbaycanlı olduğundan lüt qızı dərhal görürvə əlini atır şalvarına… Yəni şalvarının cibinə, ordan qələm-kağız çıxarıb ayaqüstü şeir yazır.

“Luvrda bir qız var

Gözəllər gözəli!

Amma hayıf ki, daşdır.

Nə həmsöhbət, nə həmsevgi, nə işdaşdır”.

Demək lazımdır ki, bu şeir bir məruzə kimi yazılıb. Elə bil ki, Rəsul Rza KQB-yə səfəri haqqında məruzə eləyir. Çünki hər bir sovet şairi xaricə səfəri haqqında KQB-yə məruzə eləməliydi.

Yuxarıdakı parçada iki maraqlı söz var. Biri “işdaş”dır, yəqin “həmkar”. “Həmsevgi” isə, mənim fikrimcə, “canan”dır. Yəni ki, heyf, bu daş qızdan canan olmaz…

“Baxırsan heyrətdə qoyur səni,

çılpaq qadın vücudunun kamil cizgiləri”.

İkinci misraya fikir verin: bu, misra deyil, elmi dissertasiya cümləsidir! Rəsul Rzaya bu cümləyə görə sənətşünaslıq doktoru adı vermək lazım idi”

Şair adını geri almaq şərti ilə!

Birdən Rəsul Rza diksinir:

“Paho…

Bunun əlləri yoxdur”.

A kişi qorxma, heykəldir də, canlı deyil ki…

Rəsul Rza bilmirmiş ki, Miloslu Veneranın qolları yoxdur! SSRİd-dən səfərə çıxanda KQB yaxşı təlimat verməyib. Az qalmışdı şairimizin ürəyi gedə…

Rəsul Rzada didaktika çox güclü olub, bu didaktikanın köməyi ilə bu nəticəyə gəlir ki, bu heykəlin haçansa əlləri olub. Nəinki əlləri, hətta telləri də olub (əlləri, telləri…)

Rəsul Rza heykəlin, türkün məsəli, dalına-qabağına baxır… Hamımız azərbaycanlıyıq, başa düşürük məsələ nə yerdədir…Və, zad demişkən, şey demişkən.. elə oyanıqlanır ki, hansı aşığınsa şeiri yadına düşür: ”Məmələr tər yerpənək…”

Burda uşaqların üzünü o yana tutun… Yəni ki, bu şeirdə xeyli erotka var… Dalı lap… O söz… Mən özüm xeyli sarsıntı keçirdim oxuyanda, halbuki bu yaşımda özümdə çoxdan bəri heç bir sarsıntı gözləmirdim…

Sonra Rəsul Rza xanımlıa əl-ələ verib ayrılmaq istəyir. Yadına düşür ki, xanımın əli yoxdur…

Burda çox kəskin süjet dönüşü var. Oxucunun başı gicəllənir. Rəsul Rza yenə didaktika yolu ilə bu nəticəyə gəlir ki, yaxşı ki, xanımın əlləri yoxdur.

“Heç olmazsa, Parisin küçələrində əl açıb dilənməzsən…”

Başa düşdünüz?

Şeir yazılan vaxt, yəni 1950—ci illərin sonunda əlləri olan bütün parisli qızlar küçələrdə dilənirmişlər!

Görün Paris nə gündəymiş! Fransızlar acından qırılırmış!

Bakıda isə o vaxtlar… Nə o vaxtlar, nə bu vaxtlar? Bakıda haçan dilənçi olub? Hansı azərbaycanlı arvad ya kişi indiyəcə küçəərdə əl açıb dilənib?

Azərbaycan kimi firavan ölkədə dilənənin gərək ağlı başında yox, ayrı yerdə ola…

Belə adamları gözümün qabağına gətirdim, uğunub getdim…

Allah rəhmət eləsin səni, ay Rəsul Rza!

16.12. 2018

Samara

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: “BU İLDƏMİ DOLMAYACAQ PAMBIQ?”

RASUL_RZA

Rəsul Rzanın gülməli şeirlərindən biri də “Nigaranlıq”dır. Əslində gərək nigaranlıq gülüş doğurmaya. Nigaranlıq gərək…nigaranlıq doğura. Ancaq Rəsul Rza nigaranlığıyla da oxucunu güldürə bilir.

Bu şeirdə də yağış yağır. (Necə yağır, necə yağır…). Ancaq bu dəfə söhbət Bakı yağışından gedir. Nəhayət xalq şairimiz xarici səfərlərini müvəqqəti başa vurub qayıdıb Bakıya, öz mənzilində dincəlir.

“Çöldə yağış yağır”.

Çöldə. – yəni bayırda. Yəni çöl də bayır kimidir…

“Mən onu görmürəm,
ancaq duyuram,
maşınların təkər səsindən…”

Şairi duyğu elə alıb ki, qalxıb pərdəni də aralamaq istəmir…

Şair dərin düşüncələr dalıb. Çox dərin.

“Düşünürəm:

Düşünürəm:

indi asfalt küçələrdən su axır,

tökülür dəmir qapaqlı su yollarına”.

Kimin ağlına gələrdi ki, su “su yollarına” tökülür?

Yaxşı ki, Rəsul Rza bu dahiyanə misraları yazanda qalxıb öz-özünə deməyib: “Ay da Puşkin, Ay da sukin sın!” Yəni afərin, Rəsul Rza!

Biz deyirik: Afərin, Rəsul Rza!

Rəsul Rza düşünməkdə davam edir. Düşünür ki, görəsən indi bu yağışdan onların kəndinə yağırmı?

“Kim bilir, yağış yağırmı

şumu kəltən-kəltən,

yolları tozlu,

əkinləri qızdırmalı dodaqlar kimi

cadar-cadar kəndimizə?”.

Və əgər bu yağışdan onların kəndinə yağmırsa:

“bu ildəmi traktorların sükanına,

 alaqların tikanına,

kətmənlərin sapına,

hədər yerə töküləcək

neçə insan alnından axan tər?!”

Vallah, faciədir…Necə qan ağlaçasın daş… Yəni Rəsul Rza necə nigaran olmasın?

“Rahat qoymayır məni nigaranlıq…”
Hardan qoyar…

“Bu ildəmi

Dolmayacaq pambıq?!”

Bəli, budur məsələ! Olum ya dolum!

Bu yerdə mən həyəcanımdan az qaldım ağlayam. Ancaq duydum  ki, burda nə isə yerində deyil. Necə yəni “dolmayacaq pambıq”? Bəlkə “pambıq planı dolmayacaq”?

Elə deyil?

Bəlkə elədir? Nigaranam…

Ancaq şeirn tarixinə baxanda məni gülmək tutdu: 27 yanvar 1962.

Ay müsəlmanlar, ağalar, xanımlar, qondarma bəylər! Yanvarda yağan yağışın pambığa nə dəxli? Pambəq hələ iki aydan sonra əkiləcək…

1962-ci il kimin yadındadır? Pambığın kilosunu beş ya on qəpəyə yığdırırdılar bizə… Millət qan ağlayırdı…

Rəsul Rza yəqin bu şeirinə görə yəqin bir ton pambığın pulunu alıb.

Bəlkə çox alıb…

Bəlkə az…

Douybmu? Dolubmu?

Nigaranam…

15.12. 2018

Samara

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR: BƏXTİYAR VAHABZADƏ. “QARABAĞ ATI”

Bəxtiyar-Vahabzadə.jpeg

Azərbaycan sovet poeziyasında gülməli şeirlərdən biri Bəxtiyar Vahabzadənin “Qarabağ atı” şeiridir. Şeir 1979-cu ildə yazılıb.

Bəxtiyar Vahabzadənin 1970-ci illərdə çap olunmuş şeirlərinə baxanda ilk növbədə bir şey diqqəti cəlb edir: B. Vahabzadə də başlayıb bir misranı üç dörd yerə parçalamağa. Az qala hər söz bir misradır. Bu, əlbəttə, şeirin texniki-kompozisiya ya da süjetin məntiqi inkişafının tələbi deyil. Yəni buna obyektiv səbəb yoxdur. Səbəb çox sadədir: ortada pul məsələsi var. 11 ya 14 hecalıq misra üç  ya dörd misraya bölünəndə müəllif, əlbəttə, üç ya dğrd dəfə çox qonorar alacaq. Məsələn, “Yelləndikcə” sözü şeirin elə birinci çapında Bəxtiyar Vahabzadəyə iki manat qazandırıb. 1979-cu ildə  bu, bir kilo ətin, iki kilodan çox qəndin pulu idi.

70-ci illərin sonlarında Bəxtiyar Vahabzadənin uşaqları böyüyürdü, ehtiyacları artırdı. Düzdür, Vahabzadənin qazanc yerləri çox olub. Təkcə “lenin” poemasına görə bir ətək pul alıb. Ancaq artıq pulun nə ziyanı var? Həm də pul haçan artıq olur…

Qayıdaq “Qarabağ atı” şeirinə.

1956-cı ildə Sovet hökuməti Britaniya kraliçası İkinci Yelizavetaya iki at bağışlayıb. Bunlardan bir Ağdam atçılıq zavodunda yetişdirilmiş “Zaman adlı at olub.

Bəxtiyar Vahabzadə olmayan yerdə problem yaratmağı sevir, bir stəkan suda fırtına yaratmağın ustasıdır. Bəxtiyar Vahabzadə yazır ki (xırda-xırda misralarla; yəqin bu şerə görə bir atın da olmasa, bir maşının pulunu qazanıb), dünya xarab olub, igidliyin vaxtı gedib, hanı Qırat, hanı Dürat və s. Qışqırıq, hay-küy.

Müəllif ki küyə basdı, gərək oxucu şübhələnə. Çox vaxt müəllif küyə basır ki, oxucu basməmmədini görməsin. “Qarabağ atı”nda bir-birini tamalayan, mənaca bağlanan iki fikir tapmaq çətindir. Məsələn, yazır ki, kraliça

“Öz əsrini qabaqlayır”

Sonra:
“Ekzotika vurğunudur kraliça”.

Ya da:

O, dünənin ölüsünü

 kəfənləmək əvəzinə

Sabahının körpəsi

tək qundaqlayır…”

“Əsrini qabaqlamaqla” “dünüəni ölüsünü qundaqlamaq” tuturmu? Həm də 1956-cı ildə Yelizaveta cəmi otuz yaşında müasir qadın idi və ölkəsinin də modernləşməyinə çalışırdı….

Hə, kraliça istəyir bu Zamanı minsin, ancaq Zaman jokeyləri özünə yaxın qoymur.

Kraliça deyir:

“Britaniyada yoxmu məgər

Bircə kişi?!”

Tanış sualdır? Azərbaycanda bu sualın cavabı var. Britaniyada is belə sual yəqin ki, ritorikdir. Orda hər vətəndaş kişidir (kişi cinsindən olanlar…)

“Krakiça yana-yana,
Baxır ona,

Ceyran kimi duruşuna…”

Gördünüz, yerlə-göylə əlləşən Qarabağ atı ceyrana döndü… Basməmmədi…

At gduyur ki, (bunu Bxtiyar Vahabzadə iddia edir) onun gözəlliyinə heyran qalıblar. Ancaq at istəyir ki (Vahabzadənin iddiasına görə) onun qaçışına, yürüşünə heyran qalsınlar…

Ancaq əgər bu at bunu başa düşürsə, niyə qoymur onu minsinlər? Minməsələr, onun qaçışını necə görərlər?

Bəxtiyar Vahabzadə yazır ki, “o iyrənir”. Yəni at iyrənir…

At istəyir ki, belindəki Koroğlu ola, Nəbi ola, Nigar ola, həcər ola. Ancaq jokey olmaya… Çünki Qarabağ atıdır, Qarabağdan gəlib, igidlər diyarından…

Ata kişmiş verirlər, yemir, ot verirlər, yemir. At xiffətindən ölür…

Bilirsiniz bunlar niyə cəfəngiyatdır?

Bu at Çənlibeldə ya da Alı kişinin tövləsində yetişməmişdi. Bu atı zavodda yetişdirmişdilər. Atası-anası da məlumdur. Doğulduğu il də məlumur – 1952.

Bəxtiyar Vahabzadənin iddiasına görə, at

“İstəyir ki, belindəki

 Yarışlarda nəmər alan jokey deyil,

Vuruşlarda zəfər çalan igid olsun!”

Bu iddia ona görə cəfəngiyatdır ki, zavodda doğulub böyüyən atın belində elə Ağdamda da igid olmayıb, jokey olub. Bu, döyüş atı deyil, cədır ya gəzinti üçün yetişdirilən atdır. Və onu Azərbaycandan Britaniyaya gətirən jokeylərin adı da məlumdur:  Əli Tağıyev və Bablı Təhməzov. Bəxtiyar Vahabzadə isə elə haray qoparıb ki, guya atı Koroğlunun altından alıb gətiriblər…

Və Bəxtiyar Vahabzadə elə yazır ki, guya 1956-cı ildə Azərbaycan kişiləri ucdantutma igid idilər, qəhrəman idilər… Hay-vay! 1956-cı ildə azərbaycanlılar təzəcə Bağırovun qapazının altından çıxmışdılar…

1956-cı ildə sovet kəndlilərinin, o cümlədən Azərbaycan kəndlilərinin heç pasportu yox idi. Yəni qul kimi idilər… Yəni azərbaycanlıların özünü minib çapırdılar…

O ki, qaldı ata kişmiş verilməyinə, bu da fantaziyadır. Hədiyyə atların (ikinci at türkmən atı olub, Aşqabad zavodundan) Britaniyaya çardırılmasına başçılıq etmiş Moskva ippodromunun baş həkimi N. Stoqov yazır ki, atlar yolda gündə dörd dəfə yemlənirdi, onlara kəpək və qlükoza qatqılı döyülmüş yulaf, kök və bir az bütöv  yulaf verilirdi…

Və buna görə də Ağdam zavodunun yetirdiyi atı vətənpərvərlik, igidlik, şərəf, doğma torpağa bağlılıq rəmzinə çevirmək cəhdi ancaq gülüş doğurur…

Bəxtiyar Vavabzadə yazır ki, Zaman xiffətindən öldü…

Belədə deyirsən ki, ilahi, keç günahımdan ki, gülürəm…

14.12. 2018

Samara

GƏNC RƏSUL RZA SİYASİ İRTİCA FİTVAÇISI KİMİ: “DÜŞMƏNLİK OLMAMAQÇIN, QIZIŞMALI DÜŞMƏNLİK…”

RASUL_RZA

1928-ci ildə yoldaş Stalin sosializm inkişaf etdikcə sinfi mübarizənin kəskinləşməsi barədə tezislə çıxış edib. Deyib ki, məsələn, biz qolçomaqlardan torpağı alırıq, sahibkarları, alverçiləri var-yoxda çıxarırıq. Onlar, Stalinin fikrincə, sakit oturmayacaqlar, sovet hakimiyyətini yıxmağa çalışacaqlar. Ona görə də ayıq olmaq lazımdır, sosializm dü.mənlərini vaxtında aşkara çıxarıb ifşa və sonra məhv etmək lazımdır. Proletar yazıçısı Maksim Qorki bunu bədii şəkildə belə ifadə edib: “Düşmən təslim olmasa, onu məhv edərlər”.

Azərbaycan yazıçıları da, o cümlədən Cəfər Cabbarlı, Süleyman Rüstəm, Səməd Vurğun və başqaları Stalinin səsinə səs veriblər, düşmənləri öz şeirlərində ifşa ediblər, onların yerini NKVD-yə deyiblər.

Stalin bu çıxışı edəndə Rəsul Rza on yeddi yaşında imiş, yəni burnu fırtıqlı uşaq olub. Burnunu fırtığı quruyan kimi, 1931-ci ildə yoldaş Stalinin çağırışına cavab olaraq “ Bolşevik yazı” şeirini yazıb.

Oxuyub məəttələ qalırsan: iyirmi yaşında gəncdə fərasətə bax! Mən fiikirləşirəm ki, bunun sirri burundadır. Baxın rəhmətliyin şəklinə, görün necə iri burnu var. Belə burunla necə iy bilməyəsən! Oğlunun da burnu elədir, ona görə yaxş iy də bilir, küləyin hardan əsdiyini də…

Hə, qayıdaq “Bolşevik yazı” şeirinə.

Rəsul Rza bir səs eşidir, bu səs deyir:

“Rəsul Rza, durma yaz,
Qırçın tarla, faraş qoza,

Bol pambıqlı yaza yaz!”

(Əslində pambıq payızda yetişir. Yazda nə qoza? Pambıq indi-indi əkilir…)

Rəsul Rza deyir ki, kəndin dərdindən çoxları yazıb, ancaq kəndin dərdini başa düşməyiblər, kəndin dərdi kolxoz dərdi imiş, yəni kənd kolxo olmaq istəyirmiş (Rəsul Rza çox mürəkkəb yazıb, Stalindən də mürəkkəb, təxminən belə başa düşmək olar). Kolxoz da nədir? Pambıq!

“Pambıq ver zərbəçi dəzgahlara

Qoyma ölkənin sərvətini yadlar apara”.

Ölkənin sərvətini aparmaq istəyən yadlar kimdir, bilinmir. Görünür, Rəsul Rza şəxsən onları tanıyırmış və hamısını NKVD-yə təhvil verib…

Rəsul Rza daha sonra yazır ki, kəndin dərdini ancaq proletar şəhəri sağalda bilər.

“Rəsul Rza, durma, yaz,
Bolşevik templi, pambıqlı yaza yaz!”

“Bolşevik templi” – yəqin “bolşevik sürətli” deməkdir. Rəzul Rza bun xarici dildə yazıb…

Sonra Rəsul Rza kəndin xırda dərdlərindən yazır.

“Kənd susuzdur, kəndə su!”

Aha, kənd susuzmuş!

“Axmasın qoy gendə su!”

Aha, su gendə axırmış!

“Sənə pambıq çöllərinin tələbi vardır bu yaz” (bunu Rəsul Rza suya deyir. Rəsul Rza iyirmi yaşında itin…pardon, suyun dilini bilirmiş…)

“Çağır çıxsın yarıça Kür!”

Yəni Araz Kürlə sosializm yarışına çıxmalıdır… Oyunumuz var…

Sonra Rəsul Rza Kürün tərifini verir:

“Bəzən əmlik quzu kimi,
Qaçıb-qaçıb yorulan Kür…

Dalğasında gümüş ayı nazlı-nazlı yellədən Kür…”

Bu kimi cəgfıngiyat. Ypltaş Stalinin qoyduğu məsələdən uzaqlaşıb, Gəncdir, siyasi-əxlaqi sabitliyi yoxdur…

Ancaq Rəsur Rza vaxtında valı dəyişir, siyasi xəttə qayıdır. Kürə bolşevik qınağı yağdırır:

“Nəyə lazım gözəlliyin,
Göy tarlalar saralırsa”.

Məsələyə əsil bolşevik münasibəti! Birbaşa, açıq!

“Əyilib keçmə, Kürüm!

Yetər əyildin keçdin, qoca tarıx boyunca!”

Bolşeviklərdən qabaq Kürü də əyirmişlər! Vay sizin…

“Sənə xor baxanlar qoy,

İndi əyilsin, Kürüm!”

Kürə xor baxıblar? Basın hamısını Sibirə!

“Sənə bu gün tələb verir bu sosialist vətənim!”

Görünür, sosialist vətəni Rəsul Rzanı müvəkkil tutub…

“Bu, tələbdir, yaxşı bil”
Yəqin Rəsul Rzanın belində naqan da olub, yoxsa belə ötkülü danışmazdı.

Rəsul Rza təkidlə qeyd edir ki, bu yaz adi yaz deyil.

“Bu yaz pambıq yazıdır”.

Və burda isə məsələ açılır:

“Bu pambıqlı yeni il

Mübarizə yazıdır!”

Mabarizə yazı! Heyvan vaqonları hazırlanıb? Rəsul Rza milləti basıb göndəriəcək Sibirə, Qazaxstana…

Pambığın:

“Hər açılan qozası düşmənə bir kəfənlik!”

Düzdür, bir qozadan bir kəfən çıxmaz, ancaq sovet hakimiyyətinin düşmənlərini, “xalq düşmənlərini” bolşeviklər kəfənsiz basdırıblar. Basdırıblar deyəndə ki, çalaya atıb üstünü torpaqlayıblar…

İndi isə Stalinin tezisi Rzanın ifasında:
“Düşmənlik olmamaqçın, qızışmalı düşmənlik…”

İndi kim deyə bilər ki, 30-cu illərin repressiyasında Rəsul Rzanın günahı yoxdur?

Rəzul Rza dayanmır, ağzı qızıb:

“Bu yaz, sınaq yazıdır mübarizə yollarında.

Mübarizə bu gün də var yarın da.

Mən də onun ən ön sıralarında…”

Haçan bu insan öz xalqından, onun zülmə məruz qalmış övladlarının xatirəsindən üzr istəmişdir?

Ya oğlu, indiki Azərbaycanın dövlət ədəbiyyatının komandanı Anar atasının yerinə üzr istəyib?

 

12.12. 2018

Samara

KOMİK “AYGÜN” POEMASI. HEÇ BİR ƏXLAQ NORMASI TANMAMIŞ İNSANIN ƏXLAQ NƏZƏRİYƏSİ

bağırov_vurğun

Yoldaş Əmirxan da sağalıb durur. Bağı yoxlayıb görür ki:

“Ağaclar gümrahdır, meyvələr sulu”.

Bəs meyvələri özü şəxsən xəstələnməmişdən qabaq yığmamışdı?

“Nə yarpaq, nə də bir ot saralmışdır”.

Muğanda meyvələr sulana, yarpaq, ot saralmaya?

Səməd Vurğun oxucudan soruşur:

“Yaz ətri gəlirmi şeirlərimdən?”

Yox, gəlmir… Bilmək olmur hansı fəsildir…

Yoldaş Əmirxanı yenə qısqanclıq qurdu gəmirir. Fikirləşir ki, bəlkə Aygün Elyarla gəzir…

Aha! Bu da Elyar özü! Öz ayağı ilə gəlib Muğana yoldaş Əmirxanın yanına.

Əl-ələ görüşürlər.

Səməd Vurğun:

“Rəqiblər dost olur bizim dünyada”

Yəni bu, Puşkinə eyhamdır, onun duelçi qəhrəmanlarına.

Elyar yoldaş Əmirxana məruzə edir ki, onun “zövcəsi” qeyrətli qadındır, yalnız yoldaş Əmirxanı sevir və ondan ğtrü darıxır. Və Aygünün ona yazdığı məktubu yoldaş Əmirxana verir.

Bu dəfə yoldaş Əmirxanla Elyar öpüşürlər…

(Uşaqların üzünü o yana çevirin…)

Yoldaş Əmirxan bağını Elyara göstərir.

Aha!

Sən demə Aygünlə Ülkər hərəsi bir ağacın dalında gizləniblərmiş!

Yoldaş Əmirxan:

“Dönüb qucaqladı Aygünü bərk-bərk”.

Komik poema belə bitir:

“Onlar sevindilər, sevinək biz də…”.

Təəssüf ki, bu fövqəladə uzun cəfəngiyatı oxuduqca diyuncz gülmək mümkünsə də, sevinmək mümkün deyil. Çünki bu “poema” Azərbaycan sovet poeziyasının miskinliyini bütün miqyası ilə göstərir. Bu poema indi də  məcburi proqramlar çərçivəsində tədris olunan “əsərlərin” poetik mədəniyyət, sənətkarlıq tələbləri və standartları baxımından necə bərbad vəziyyətdə olduğunu göstərir. Belə “əsərlərlə” poetik tərbiyə almış yeniyetmələri sonradan yüksək poeziyaya yönəltmək bəlkə də qeyri-mümkün olur.

Bu poemada canlı bir surət belə yoxdur. Bakılı kimi təqdim olunan Əmirxanda ən xırda şəhərli cizgisi belə tapmaq mümkün deyil. Nə hə həyat tərzində, nə danışığında, nə qadına münasibətində. Səməd Vurğun bakılı Əmirxan adıyla bir kənd adamını təsvir edib.

Aygün də canlı insan deyil, Səməd Vurğunun kommunist partiyasının yüksək gözstərişləri əsasında yaratdığı müasir qadın layihəsidir. Bu Aygün hardan çıxıb, valideynləri kimdir – məlum deyil. Elə bil inkubatorda yaranıb. Niyə yoldaş Əmirxana aşiq olduğu məlum deyil. (Sıx qaşlar, geniş sinə — bu inandırıcı deyil…)

Səməd Vurğun Aygün layihəsiylə bir yöndəmsiz hibrid yaradır. O, sovet qadını haqqında partiya təlimini öz patriarxal mülahizələriylə birləşdirir. Sovet qadını kimi, Aygün təhsilini başa vurmaqdan da çəkinmir, kommunizmə simfoniya həsr edir, Stalin mükafatı alır. Digər tərəfdən o, “qeyrətli” qadındır, yəni gəzmir. Yəni Səməd Vurğunun nöqteyi nəzərindən, əqidəsiz olmaq, qanlı kommunist rejiminə simfonuiya yazmaq, “sağ döşünün üstündə” Stalinin şəklini gəzdirmək Azərbaycan qadını üçün əxlaqsızlıq deyil, uzun illərlə öz kefində olan, mədəniyyətsiz və heyvərə ərdən ayrılıb bir başqası ilə sevişmək əxlaqsızlıqdır. Təəssüf ki, indi də Azərbaycanda əxlaq məhz bu cür dar mənada başa düşülür. Rüşvətxorluq, peşə etikasının, peşə və vəzifə məsuliyyətinin olmaması əxlaqsızlıq deyil. Bizdə əxlaq anlayışı yalnız “gəzməklə” “gəzməmək” arasındadır. Ona görə də bizdə rüşvətxor prokuror, rüşvətxor məmur, xəstənin qanını içən həkim, şagirdi soyan müəllim məclislərdə yuxarı başa çəkilir, patriarxal ailə-məişət ənənlərini pozanlar isə düşmən qovulurlar və hətta bu zəmində qətllər də törədilir…

Səməd Vurğun dözülməz dərəcədə uzun olan bu poema boyu guya Aygünün dalına düşüb onu izləyir və hər dəfə “gəzmədiyi” barədə oxucuya məruzə edib onu guya sevindirir. Oxucunu isə Aygününü ya başqa qadınların şəxsi həyatı maraqlandıra ya narahat edə bilər, ancaq onları mühakimə edə bilməz. Oxucu üçün Aynünün ya başqa bir qadının əxlaqı kişilərlə hansı münasibədtə olmağımda deyil. Aygünün əxlaqı (əxlaqsızlığı) onun yüz minlərlə, milyonlarla insanın həyatını cəhənnəmə çevirmiş rəhbərin şəklini “sağ döşünün” üstündə gəzdirməsidir. Milyonlarla insanın həyatını məhv etmiş kommunizm quruculuğuna simfoniya yazmasıdır.

Səməd Vurğunun özünün də əxlaqlılığı ya əxlaqsızlığı onun qadınlarla (ya kişilərlə —  belə də ola bilərdi) hansı münasibətdə olmağında deyil. Onun əxlaqsızlığı bütün şüurlu həyatı boyu əqidəsiz yaşamağı, yalan yazmağı, müstəbidləri, o cümlədən onun xalqının qanını sel kimi axıtmış cəlladları vəsf etməyidir. Buna görə də onun bu günün yeniyetmələrinə mənəvi rəhbər təyin edilməyi cinayət tərkibli faciədir.

Noyabr-dekabr 2018

Samara

Məqalənin tam mətni burda:

https://xeyrulla.com/2018/11/30/səməd-vurgunun-aygun-komik-poemasinin-təhlili-toy-paltarini-soyunmayan-gəlin-və-mugan-səhrasi/

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «BAŞINI DİK TUTDU QƏLƏM…»

RASUL_RZA

Rəsul Rza Səməd Vurğun kimi akademik olmasa da, onun şeirləri Silikon vadisini xatırladır, yəni elmi kəşflərlə, ixtiralarla, səmərələşdirici təkliflərlə doludur.

Rəsul Rzaya qədər heç kimin ağlına gəlməyib ki, qələm başını dik tutanda yazmaz.

“Başını dik tutdu qələm, 
dayandı məğrur. 
Nə bir kəlmə söz düşdü kağıza, 
nə bir cümlə yarandı, 
nə doğdu bir fikir”. 
Bu, şübhəsiz ki, Arximed səviyyəsində kəşfdir. Ancaq Rəsul Rza Arximeddən irəli gedir, yaranmış problemin həllini tapır.

Birdən:

“Ağ kağıza düzüldü kəlmələr. 
Nələr yarandı, nələr”. 
(Nələr yarandığını Rəsul Rzanın başqa şeirlərindən və “Lenin” poemasından bilirik…)

Oxucu az qalır təəccübdən özünü cırsın. Humanist şair Rəsul Rza oxucunu xarakiri törətməyə qoymur, sirri açır:

“Baxdım,

Qələm başını əymişdi…”

(Nəzərinizə çatdırım ki, «baxdım» ayrıca bbir misradı, Rəsul Rza kimi şairlər bu misraya görə bir kilo mal ətinin pulunu alırdılar…)

Bunu oxuyanda istədim ki, uçub gedəm Bakıya, Rəsul Rzanın məzarıına baş çəkim, böyük mütəfəkkir şairin xatirəsinə elə o qələm kimi baş əyim…

Təəssüf ki, getməyə, Qoqolun bir qəhrəmanı demişkən (Mikayıl Rzaquluzadənin tərcüməsində), «mümkünatım» yoxdur…

11.12. 18

Samara

NÜSRƏT KƏSƏMƏNİNİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. “SƏN DEMƏ TƏZƏDƏN SEVMƏK OLARMIŞ…”

Qocaldıqca adam xarab olur. Yadımdadır, gənclikdə sevgi şeirlərini oxuduqca gözümdən yaş, Rəsul Rza demişkən, “gildir-gildir” axardı. “Deyildim mən sənə mail, sən etdin əqlimi zail” misrasını oxuyan kimi hönkür-hönkür ağlayırdım, çünki öz qəlim də zail olmuşdu.

Əliağa Vahidin qəzəllərini eşidəndə həm ağlayır, həm vahimələnirdim, çünki bilirdim ki, əğyar zalım oğlu yarı hökmən yoldan çıxaracaq.

“Dedim əğyar ilə gəzmə, sənə çox yalvardım…”

Vay…

“İndi dincəl, gözəlim, mən də ölüb qurtardım…”

Bu köpəkoğlu əğyar çox kişilərin həyatını məhv edib, indi bilmirəm Azərbaycanda yenə əğyarlar var ya yox…

İndi sevgi şeirlərini oxuyanda nədənsə məni gülmək tutur. Çox adamdan məsləhət istədim, elə mən deyəni dedilər, dedilər qocalmısan, qanın soyuyub…

Ancaq bir nəfər məsləhət gördü ki, Nüsrət Kəsəmənlinin sevgi şeirlərini oxuyum. Dedi ki, bu şeirlər qocanı da cavan elər…

İndi oxuyuram, lənət şeytana, yenə gülmək tutur.

“Sən demə təzədən sevmək olarmış…”

Bunu yaxşı deyib, bu elə mənə aiddir, yəni yaşı keçmiş adamlara.

“Küsüb gözüyaşlı gedən məhəbbət
Peşiman-peşiman dönə bilərmiş…”

Bunu yaxşı başa düşmədim. Yəni yenə qabaq sevdiyin adamı sevəcəksən? Elə isə daha tale hardan gülər? Təzəsi olsa, başqa…

Burda şair haşiyə çıxıb hikmətli sözlər deyir Sədi Şirazi kimi.

Sonuncu şöləsi titrəyən şamdan
Ayrı bir şamı da yandırmaq olur”.
Əslində siqareti belə yandırırlar, bir-birinin oduna. Əlbəttə, şamı da yandırırlar, ancaq sevgi sevənlər yaman siqaret çəkən olurlar. Ayrı şeylər də çəkirlər…

“Köhnə yaraları vaxt, zaman silir”.

Vaxt elə zaman deyil? Yara silinir ya sağalır?

“Hər axşam sapsarı batan günəşi
Hər səhər təzə-tər görməmişikmi?”

Mən qürublara baxmağı çox sevirəm, tam məsuliyyətlə deyə bilirəm ki, günəş batanda qıpqırmızı olur. Buna necə gülməyəsən?

“Çıxarsan qəlbindən ötən sevgini,
Bir gün də tənhalıq sıxacaq səni.
Kiməsə etdiyin yaxşılıq kimi
Məhəbbət qarşına çıxacaq sənin”.

Gəlin bunu təhlil edək. Elə bil orta məktəb şagirdiyik. Oxuyub müzakirə edirik. Yaxşı, qəlbimdən ötən sevgini çıxardım. Sonra məni tənhalıq sıxdı. Səhəri gün mənim gözüm ayrı bir arvada düşəcəksə. Bunun kiməsə etdiyim yaxşılığa nə var? Yəni əslində məsələ sadədir. Doğrudan da insanların qəlb yaraları sağalır, təzədən sevə də bilirlər. Müəllif gücü çatmadığı işə girişib, özünü filosofluğa qoyub bir-birindən cəfəng bənzətmələri ard-arda sadalayır. Ayının min oyunu bir armudun başındadır, müəllif zorla özünü sıxıb bu şeiri canından tər kimi çıxarmalıdır ki, sabah jurnala, radioya aparsın, çünki çörəyi bundan çıxır.

Gah deyir ki:

“Sevgi fürsət deyil quş kimi uça…”

Bir az sonra:
“İlk sevgi yuvadabn uçan quşcuğaz…”

Bizi dolamısan?

“Məcnunun ahıyla uçan məhəbbət
Min hiylə əliylə yerə enməyib…”

Təəccüblüdür, gülməli və ağlamalıdır ki, belə cəfəng və üstəlik estetik baxımdan eybəcər beytlər əzbərlənir, sitatlanır, yayılır… Necə yəni “min hiylə əliylə”? Məcnunun ahından məhəbbət hara uçub?

Nüsrət Kəsəmənli də Səməd Vurğun kimi qazaxlıdır, ona görə əvvəl-axır hökmən dağa çıxmalıdır.

“Məhəbbət zirvədə bəslənən qarmış”.

Qarmış? Niyə məhəbbət qardır? Qarı kim bəsləyir? Niyə duman deyil, yağış deyil, zəlzələ deyil?

Uzun sözün qısası, əvvəl bu şeir məni güldürsə də, axıra getdikcə çox qeyzləndim. Müəllifin başqa şeirlərinə baxdım, yenə güldüm və sakitləşdim.

Onlar barədə ayrıca…

10.12. 2018

 

RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. QARABAĞ, QARA BAX… ALA, QARA BAX…

RASUL_RZA

Əlbəttə. indi “Qarabağ” deyəndə hər bir azərbaycanlı dəsmal götürüb ağlayır, dəsmalı olmayan gözündən sel kimi axan yaşı köynəyinin qoluyla ya ətəyiylə silir. Ancaq Qarabağ bizi İNDİ ağladır. Qarabağın bizi güldürən vaxtları da çox olub. Bizim xalq şairlərimiz Qarabağdan çoxlu gülməli şeirlər yazıblar. Neçəsini xalq şairi Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Rəsul Rza yazıb. Birini oxudum, uğunub getdim. Şeirin adı “Sənin Adın”dır. Yəni sizin adınız yox, Qarabağın adı. Burda şair elmlə poeziyanı sintez edib Qarabağın adının mənasını axtarır. Birinci versiya budur ki, Qarabağın adı heç Qarabağ deyil, “Qara bax”dır.  Görüblər dağlarındakı qarı, deyiblər “qara bax”. Yəni iki nəfər gedirmiş, ola bilsin səyyah ya inturist, bir başını qaldırıb bağır dağın başına, yanındakını dümsükləyir, deyir oyan xabi-qəflətdən, qara bax… O vaxta qədər Qarabağın adı yox imiş, bu adamlar qarabağlılara deyirlər ki, daha bu gündən buranın adı oldu “Qara bax”…

(Deyirəm o iki nəfər salyanlı olaydı, özü də nəşəli…”Ala, ala, qara bax… ala, mən uydum…”

Sonra xalq şairi ikinci versiyasını açır. Guya bir yolçu, yəni inturist, burdan keçəndə çox susayır. Dodağı cadar-cadar olur. Dağın başındakı qara baxır, həsrətlə deyir: “Qara bax…”

Düzdür, burda bir neçə sual yaranır. Qarabağın hər qarışı bulaqdır. Yolçunun dodaqları niyə cadar-cadar olmalıydı. İkinci sual. Bu yolçu, əgər su tapmırdısa, yəqin inturist olub, yəni əcnəbi. Əcnəbi olubsa, niyə o bizm dilimizdə danışıb, halbuki indinin özündə çox azərbaycanlı z dilində danışmaq istəmir?

Çox gülməlidir…

Hə, o yolçunun deməyi ilə Qarabağın adı qalıb Qarabağ… Ermənilər bu şeiri oxusalar deyəcəklər ki, onların dediyi düz imiş, o yolçu qurumsaqdan qabaq Qarabağ erməni adı daşıyırmış…

Rəsul Rzanın şeiri erməniləri də güldürəcək…

Sonrası maraqlıdır:

“Qarabağ,

Adın qəlbimdir,
Xalqımın mübarizə tarixi kimi…”

Yəni Qarabağ da Rəsul Rzanıın qəlbidir, “xalqımın mübarizə tarixi” də…

Xalqımın mübarizə tarixinin olduğunu bilmirdim… Az-maz eşitmişdim, inanmırdım…

Və guya əsrlər boyu istismara məruz qalan, inciyən nəsillər günlərin bir günü deyirlər:
“Silinsin tarixdən,
Nəsillərin qara baxtı!”

Özü də nida işarəsi ilə. Silinsin!

Necə silinsin qara baxt?

“Babamın çirməkli qolları

Səndə olub”.

Bunu başa düşmədim. Bəs qalan yerləri?

“Qəlbimdəsən, gözümdəsən
hara gedim, hara baxım, 
Mənim doğma Qarabağım! 
Qarabağım!”

Bunu oxudum, Rəsul Rzanın İndoneziyada yazdığı yağış şeiri yadıma düşdü. Xalq şairimiz oturub Cakartada oteldə, yağış da ara vermir. “Necə yağır, necə yağır…”

Mənim fikrimə gəldi ki, yaxşı ki, Rəsul Rza İndoneziyada deməyib “Yağışa bax!”

Desəydi, İndoneziyanın adını dəyişib qoyacaqdılar Yağışabax!

Fövqəladə Hallar Nazirliyinə and olsun!

09. 12. 2018

Samara