MAYGÜLÜ

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİ KƏNDİNƏ HƏSR OLUNUR

Keçən əsrin altımışıncı illəri dünyanın müxtəlif ölkələrində baş vermiş çox gökəmli hadislərlə yada düşür: Kuba inqilabı, Çe Gevara, Qəraib böhranı, Bitlz, Parisdə tələbə iğyişaşları, Kennedinin qətli… Mənim fikrimcə, ötən yüzilliyun altımişıncı illərində Azəıbaycanda baş vermiş ən mühüm hadisə dilimizdə “maygülü” sözünün yaranmağıdır. Çox təəssüf ki, bu hadisənin günün və ayını indi dəqiqləşdirmək çətindir. Səhv eymirəmsə, bu sözü mən ilk dəfə 1965-ci ildə, yəni on iki yaşında ikən eşitmişəm. Elə günlərin bir günündə gördüm ki, məndən bir ya iki sinif yuxarıda oxuyan, indi hörmətli kənd ağsaqqalları olan (onlara can sağlığı arzulayıram) uşaqlar bir-birinə “maygülü” deyirlər. “Dalda qalan maygülüdür!” “Maygülü-maygülü danışma!” “Topu lap maygülü kimi vurursan!” “Maygülü sən özünsən!” “Maygülü sənin dədəndir!”

“Maygülü” sözü dilimizə ildırım sürətiylə girdi və dərhal bəzi sözlərin yerini ya qismən, ya da tamam tutdu. “Maygülü”yə qədər bizim kənddə oğlanların və kişilərin söyüş kimi ən çox işlətdikləri sözlər “ləvənd” və “qırışmal” idi. Bu sözlər uzun illərdir ki, qulağımda Yavər Bədəlovun səsiylə dinir. Yavər Bədəlov o vaxtlar yaşı yavaş-yavaş otuza yaxınlaşan subay oğlan idi, üç gündən bir işləyirdi, qalan günləri evlərinin qabağından məktəbə gedən ya məktəbdən gələn xırda oğlan uşaqlarını qışqırtmaqla məşğul olurdu. Uşaqlar Yavərin uzun boyunu uzaqdan görən kimi yollarını dəyişməyə çalışırdılar, ancaq Yavər onları haqlayıb qulaqlarından yapışırdı. “Ləvənd, qaçma. Səndən söz eşitmişəm. Deyirlər qız istəyirsən!” Qulağı Yavərin əlində olan uşaq başa düşürdü ki, dünyada qız istəməkdən ayıb şey yoxdur, ona görə qızarıb-bozarır, dartınıb Yavərin əlindən çıxmağa çalışırdı.”Qız-zad istəmirəm, Ətağa cəddi!” Yavər əlindəki xırda və kirli qulağı daha da bərk sıxırdı. “Ləvənd-qırışmal! Qələt eləmə! İstəyirsən! Özü də…”

Bu yerdə Yavər uşaqdan təxminən on-on beş yaş böyük bir qızın adını çəkir, uşaq həmin qızı gözünün qabağına gətirəndə elə dəhşətə gəlirdi ki, qulağının ağrısı da yadından çıxırdı. “Yavər dayı, burax, sən allah, burax…”

Yəqin diqqətinizə çatdı ki, tamaşanın zirvə yerində Yavər “ləvənd” sözüylə kifayətlənmir, emosinal təsiri artırmaq üçün “qırışmal”ı da qoşurdu böyrünə…

Ancaq Yavər və onun tay-tuşlarının qabağında yeni nəsil böyüyürdü ki, bu nəslin öz tələbləri, öz zövqləri, öz ifadə vasitələri olmalıydı. Və “maygülü” sözü də  bu cür ifadə vasitəsiydi. Ancaq bu söz hardan çıxmışdı, hardan gəlmişdi, demək mümkün deyil. Bir onu yada salmaq istəyirəm ki, o vaxt Azərbaycana Vəli Axundov başçılıq edirdi…

Güman etmək olar ki, “maygülü” sözü Afrikadan gəlib. Bəzi Afrika dillərində eyni söz intonasiyadan asılı olaraq müxtəlif mənalar verir. “Maygülü” sözü də elə. Kimə deyildiyindən, necə deyildiyindən asılı olaraq, “maygülü” on-on beş mənada başa düşülə bilərdi. Ancaq “maygülü” sözünün üstündə adamların bir-birini bıçaqladığını eşitməmişəm. Bəlkə də Salyanın özündə bıçaqlayıblar. Ancaq kəndlərdə belə şeylər olmayıb. Kəndlərdə nəinki “maygülü”yə dözürdülər. Ömrünün qırx ilini kolxoz və sovxoz qarovulçusu olmuş mərhum Əlfağa kimi beş-altı kəndin adamlarına “binamıs” deyirdi, hamı da dözürdü…  

 

(Əvvəli. Ardı var)

Реклама

ВСПОМИНАЯ СААДИ. ТАКИМ Я ЕГО ПОМНЮ…

СААДИ надписьСААДИ 1

Этот снимок Саади подарил мне в 1983 году.

Это редкая фотография хотя бы потому, что Саади практически никогда не носил костюмов. У него были свитера, куртки – он бывал заграницей, имел доступ к магазинам «Березка», что давало возможность покупать хорошие вещи. Костюм ему понадобился для поездки во Фрунзе, который ныне Бишкек, где должна была проходить международная конференция молодых писателей стран Азии и Африки. Хороший костюм он долго искал, в поисках принимал участие и я, хотя в хороших вещах ничего не понимал. То, что нужно, мы нашли в магазине мужской одежды на площади Савеловского вокзала, а к магазину шли через всю площадь, не обращая внимания на светофоры. В середине пути нас догнал гаишник на мотоцикле, который оказался капитаном. «Понимаете, мы иностранцы, мы из Ирака, Москву плохо знаем», — сказал ему Саади. «Что, в Ираке светофоров нет?» — грозно спросил капитан и тут же смягчил свой тон. «Ребята, а из-за чего Ирак  и Иран воюют?» — спросил он, при этом лицо свое обратил ко мне. Это была моя тема! Я мог часами, прямо не сходя с места, говорить об этом. И едва не открыл рот, но Саади, боясь, что выдам себя, меня опередил: «Знаете, он совсем не говорит по-русски…Война… Да они там сами забыли, из-за чего начали…» Капитан, видимо, тоже так думал, он вполне этим ответом удовлетворился и нас отпустил…

Костюм Саади долго выбирал, может, час. Так как костюм был дорогой, референт готов был весь склад выложить перед Саади… В этом костюме он во Фрунзе выступал на конференции, брал большое интервью у Чингиза Айтматова…

Что касается войны с Ирака с Ираном, то она Саади лично коснулась тоже. У него было три брата, один жил в Чехословакии. В Европе жил еще один брат, в какой стране – точно не помню. На родине оставался только один брат, и он находился на фронте. Однажды Саади зашел ко мне и сказал, что хочет поговорить, ему тяжело. Оказалось, что ему сообщили, что брат получил тяжелое ранение и у него ампутирована рука…

У Саади было редкое чувство юмора, умел смешно рассказывать, слушать смешные истории тоже любил. Про войну тоже, особенно до несчастья с братом. Говорил, что первые месяцы войны иракские солдаты на фронте обеспечивались наилучшим образом. Прямо в окопы доставлялись ресторанные блюда. Родителям убитых солдат выплачивались большие суммы. И одно из нелегальных изданий опубликовало такую карикатуру: один мужчина спрашивает у другого мужчины, у которого грустное лицо: «Что же ты такой грустный?» Тот отвечает: «Вернулся…»

А Саади именно таким буду вспоминать до последних своих дней, которых, надо полагать, не так уж много осталось…

 

04.05.2014

ВСПОМИНАЯ СААДИ. «БЕЙРУТСКИЙ ДНЕВНИК»

nar

В июне 1982 года Саади аль Малех отправился в Ливан на практику. Проводы в общежитии Литинститута проходили в скромной обстановке – в комнате однокурсника Саади Виктора Галантера, начинающего прозаика из Молдавии, кроме хозяина комнаты и Саади был я и девушка Галантера, студентка железнодорожного института. С Галантером я знаком был через Саади и не близко. Кажется, это был второй (и, думаю, последний) случай, когда мы оказывались за одним столом. Он был страстный футбольный болельщик и бабник. Когда все было выпито, он торжественно объявлял: «А теперь пойдем по бабам!» И стоя на лестничной площадке, довольно громко вопрошал: «Где бляди?!» И с таким тоном, словно официант задерживается с десертом…
На этот раз «десерт» был с собой. Девушка из Железнодорожного института была красивой и милой. Кажется, обожала Галантера. Когда мы с Саади вошли в комнату, она только заканчивала мытье полов. Через несколько месяцев я спросил Галантера про Лену (кажется, так ее звали). «Я жестоко ее бросил», — философски ответил мне Галантер…
В Ливане тогда войны еще не было, но обстановка была напряженная, возможно, поэтому прямого рейса из Москвы в Ливан не было. Саади самолетом должен был добраться в Дамаск,  оттуда в Бейрут. Рейс был утренний, надо было рано вставать, кажется, в пять часов. Но рано лечь спать никто не хотел. Спиртного было много. Будучи довольно сильно пьяным, я предсказывал скорое начало войны в Ливане и жизнь Саади там изображал в жанре анекдота. Саади смеялся, но девушке Галантера было страшно, она искренне переживала за него и просила быть осторожным. Потом они танцевали – Саади и девушка Галантера. Саади красиво танцевал. У него все выходило изящно…
Я проснулся в своей комнате где-то после девяти утра и никак не мог вспомнить, как меня из комнаты Галантера сюда перенесли. Через несколько минут вспомнил, что я должен был провожать Саади в Шереметьево. Мне стало чрезвычайно стыдно…
Буквально через два или три дня я получил открытку из Дамаска с изображением сирийской столицы. Саади открытым текстом писал: «Дорогой Хейрулла, я хотел тебя разбудить, но ты был не в силах».
КГБ, конечно, моей скромной персоной не мог интересоваться, но почтовая служба СССР тогда точно узнала, какой я пьяница…
Вскоре после отъезда началась война. Израильская авиация бомбила Бейрут. Саади ничего не писал. Потом я уехал на родину на каникулы. Все время думал о Саади и переживал…
30 августа, первый же день после возвращения в Москву, в подземном переходе возле ГУМа, где всегда были толпы людей, я встретил Саади. Это было невероятно…
Он рассказывал, что в номер отеля, где он проживал в Бейруте, попала бомба. Его самого в это время в отеле не было. Погибли в основном книги…
У него была своеобразная манера работать. Он мог бы ничего не делать целыми неделями. А потом целыми сутками запереться в комнате и никуда не выходить. Так он написал «Бейрутский дневник», который через несколько месяцев был опубликован в журнале «Иностранная литература»…

02.06. 2014

BAŞIAŞAĞILIQ TARİXİ

                  1.

Qarabağın geri qaytarılmağına — əgər keçmiş muxtar vilayət nəzərdə tutulursa – mən nə indi inanıram, nə on il, nə on beş il bundan qabaq inanmışam. Və buna inanmaq üçün heç bir əsas yoxdur. Buna inananlar ya sadəlövh adamlardır, ya da demaqoqdurlar. Stepanakertə hərbi yürüşü necə təsəvvür etmək olar? Və bu yürüşün məqsədi nə olmlıdır? Yüz ildən bəri ermənilərin yaşadığı şəhəri ermənilərdən azad etmək? Əslində bütün mübarizə və diplomatik səylər yalnız Şuşanın qaytarılmasına yönəldilməliydi, məsələn, Laçının əvəzinə. Qalan nə varsa, cəfəngiyyatdır…

Və lap Stepanakertdə azərbaycanlı əhali yaşasaydı da, bu əhali erməni zülmndən qan ağlasaydı da, biz o şəhəri azad edə bilməzdik. Çünki böyük vəzifələrin həllinə qadir ordu yoxdur, zabitlər rüşvətxordurlar, generalların çoxunun hərbi hazırlığı gizir səviyyəsindədir, ölkə rəhbərliyinə xalq etibarı yoxdur və s. Qarşımızda isə yüksək hazırlıqlı, nə məqsədlərə xidmət etdiyini gözəl anlayan güclü erməni ordusu durur…

Son iyirmi il ərzində Azərbaycan şəhərləri dönə-dönə alt-üst olub, tarixi simaları dəyişdirilib, hamısı bir-birinə oxşadılıb – kiminsə səsi çıxıb? Yerli məmurların hər oğraşlığına boyun əyən insanlardan nə döyüşçü, nə əsgər?

Və az-çox səsini çıxaran insanlar da türmələrdə çürüyürlər. Və guya Qarabağı almaq eşqiylə coşan azərbaycanlılar hər gün sakitcə o türmələrin yanından keçirlər, işə, alverə, toya, qumara, məscidə və başqa vacib yerlərə gedirlər. Və ən yaxşı oğullarını türmələrdə çürüdən xalq fövqəladə hərbi vəzifələrin öhdəsindən necə gələ bilər? Yox, heç cür gələ bilməz. Siz əvvəl İlqar Məmmədovu, Anar Məmmədlini, Hillal Məmmədovu və çoxlu başqa dustağı Əliyevin türməsindən çıxarın, sonra Qarabağdan danışın.

Yoxsa Qarabağ sizin üçün lağlağı-zaddır?

HİNDUŞKA ƏHVALATI

 Azərbaycanlılar haqqında onların özü tərəfindən inadla yayılan miflərdən biri millətin “qonaqpərvərliyi”dir. Mən otuz ildən çoxdur ki, öz vətənimə qonaq kimi gedirəm və bu “qonaqpərvərlik” haqqında geniş və dəqiq təsəvvürüm var.

Salyanda yaşı otuzdan çox olanlar Nuhunu ya görüblər, ya da haqqında eşidiblər. Mən eşidənlərdənəm. Sadə kənd müəlliminin oğlu olan Nuhunun sağlığındakı statusunu təyin etmək çətindir: Qoçu? Lotu? Fırıldaqçı? Bilmirəm. Nə yolla ad çıxardığını da bilmirəm. Ancaq “yeyib-içən”, “atıb-vuran” oğlan kimi tanınmağı şübhəisizdi. Mərhum Nuhuyla bağlı əhvalatı mənə danışan ya onun dostu, ya da dostunun dostu idi. Günlərin bir günü mərhum Nuhu uzun müddət görmədiyi dostuyla rastlaşır, zorla basır maşına, aparır kənddəki evinə. Maşından düşüb girirlər həyətə. Həyətdə xeyli hindyşka gəzirmiş ki, hərəsi bir at boyda. Mərhum Nuhu çıxarar cibindən tapançanı, “part” bir güllə hinduşkaların birinə və arvad-uşağa qışqırar ki, bunu aparıb ütün, kabab çəkəcəyəm qonağa…

Məndə heç vaxt ad, sərvət tamahı olmayıb. Yəni yaxşı başa düşürəm ki, “əməkdar geoloq”, “qəhrəman neftçi”, “xalq artisti”, “əməkdar polis”, “xalq çobanı” ya “xalq müəllimi”  kimi adların insan mahiyyətinə heç bir dəxli yoxdur. Məgər İsa sağlığında ad daşıyıb? Heç Məhəmmdə də daşımayıb.  O ki qaldı sərvətə, bu, insana müəyyən rahatlıqlar gətirər, xoşbəxt eləməz… Ancaq bu hinduşka əhvalatını eşidəndən bəri hərdən-hərdən, iki-üç iıdən bir, fikirləşirəm ki, belə bir dostun olmağı nə yaxşıdır. Səni basa maşına, həyətə girəndə tapançayla vura yıxa hinduşkanı ayağının altına…Düzdür, mən kabab yemirəm, olsa-olsa,  hinduşka ətinin həlimini içərəm. Məsələ bunda deyil, məsələ hörmətdə, məhəbbətdə, qonaqpərvərlikdədir…

İstəkli bacım Sübü öləndən əslində qonaq getməli yerim də yoxdur… Getdiyim yerlərdən həmişə məyusluqla qayıtmışam. Çay gətirirlər, stəkan-nəlbəkiyə baxırsan və görürsən ki, stəkanda sarı ləkələr var, nəlbəki də çatlaqdır. Əlbəttə, evdə yaxşı çay dəsgahları var, ancaq o çay dəsgahları ayrı qonaqlar üçün saxlanıb…

Bizdə qonaq getmək də yasa ya toya getmək kimidir. Düzdür, xərclər yazılmır, ancaq yadda saxlanılır. Qonağın nə gətirdiyi və nə qədər yediyi ciddi hesablanır. Çox olur ki, qonaq gedəndən sonra bir ay dalınca deyinirlər: “Gətirdiyindən də ikiqat artıq yeyib getdi…” “Elə bil kurorta gəlmişdi…” Ümidlərini doğrultmayanda: “Yediyi haram olsun…”

Mən bilmirəm qonaqpərvərlik nə deməkdir. Hər yoldan keçəni çağırıb yedirb-içirmək? Yox, bunu heç kim eləməz. Kasıba əl tutmaqdırsa, bu, qonaqpərvərlik deyil, xeyruyyəçilikdir. Əgər sadəcə yaxın qohumların qarşılıqlı gediş-gəlişləri nəzərdə tutulursa, burda nə qonaqpərvərlik? İnsanlar bir-birlərinə borc hörmət göstərirlərsə, burda nə qonaqpərvərlik?  Və boş əllə gəlmiş qonaqlar barəsində yüzlərlə lətifə danışan xalqda nə qonaqsevərlik?

Mən azərbaycanlıyam, bilirəm ki, azərbaycanlıların evlərində hər səviyyəli qonağın özünə uyğun nəinki menysu, hətta qab-qacağı, nəinki yatacağı, hətta oturacaq yeri də ayrıdır. Bacım Sübü öləndən sonra qonaq getdiyim yerlərdə yuxarrı başda yerim, xörəyin yağlı yerindən payım ( bu, söz gəlişidir, yağlı yeyə bilmirəm) olmayıb. Ona görə də qonaq getməyi tərgitmişəm. Əslində çağıran da yoxdur. Çünki bilirlər ki, mən onların bir işinə yarayan deyiləm. Azərbaycanda isə aşnalıqdan, dostluqdan, gediş-gəlişdən çoxdan  bəri mənfəət güdülür…

Amcaq hərdən-hərdən qonaq üçün tapançayla vurulan hinduşka əhvalatı yadıma düşür və mərhum Nuhunun dostuna qibtə edirəm…

 

 

14 mart 2014 Samara

 

BİR STƏKAN SU

“Sənin də balaların olsaydı, başın yerə gələndə bir stəkan su verərdilər…”

Bunu mənə çox deyiblər, bir qayda olaraq ailəyə yaxın qadınlar. Deyəndən sonra da gözlərini bərk qapayıblar, guya ağlamaqlarını güclə gizlədirlər. Ancaq açanda görürsən ki, gözləri qupqurudur…

İndi yaş və səhhət səbəbiylə baş tez-tez yerı gəlir, ancaq belə vaxtlarda “balasız özümü” yox, anamı düşünürəm. Anamın nəinki blkakarl və nəvələri, hətta nəticələri və kötükcəsi var. Ancaq həmin o “bir stəkan suyu” ona qonşu Məmmədhüseyn kişi, çörəyi qonşu Gülşən bacı gətirir…

Elə-belə işlər…

 

23.02.2014

 

AĞCABƏDİ HARDADIR?

Əliyev: Ramil, təzə nə xəbər var?

Usubov: Ağcabədidə yüngül bir etiraz olub. Bahalıqdan narazıdırlar.

Əliyev. Ramil, Ermənistandan bahalıq milli problemdir.

Usubov: Zat-aliləri, ağcabədililər bizdəki bahalıqdan narazıdırlar.

Əliyev: Ramil, Ağcabədi ermənilərdə deyil?

Usubov: Möhtərəm prezident, Ağcadədi bizdədir.

Əliyev: Yəni deyirsən biz onu ermənilərdən almışıq? Mənə bəs niyə məruzə eləməmisiz?

Usubov: Zat-aliləri, Ağcabədi elə həmişə bizdə olub…

Əliyev: Ramil, mən indiyəcən elə bilirdim Ağcabədi ermənilərdədir, sən öl. Səhv eləmirsən ki?

Usubov: Zat aliləri, beş yüz faiz arxayınam.

Əliyev: Orda milli öndərin heykəli var?

Usubov: Orda milli öndərin çox heykəli var. Hamısı da biri digərindən göyçək.

Əliyev: Heydər parkı da var?

Usubov: Zat-aliləri, Ağcabədidə camaatın üzüm bağlarına da öndərin adı verilib…

Əliyev: İnternetdə gərək baxam…Deyirsən narazılıqları var?

Usubov: Bir balaca…

Əliyev: Nədən narazıdırlar? Bayraq meydanı var orda?

Usubov: Var, zat-aliləri.

Əliyev: Ramil, sən öl, bu ağcabədililər yəqin Ermənistandakı bahalıqdan narazıdırlar. Ürəkləri yanır. Mən özüm Serjlə görüşəndə ürəyim kabab olur. Sən öl, Ramil, rəngi kül kimidir…

 

26.01.2014

 

 

 

MİLLİ ŞURA HAMAMDA

nar

                                              Üzeyir byə bənzətməBakı hamamlarından biri. Cəmil Həsənli hovuzun qırağında qətfəyə bürünüb çay içir. Kisəçilər rəqs edib oxuyurlar:
— Hamamın içində,
-İçində və çölündə,
Yay, yaz, qış-bahar,
İlham Əlyevin,
Atalıq qayğısı var.
Cəmil Həsənli: Məni prezident seçin, sizə analoqu olmayan qayğı göstərəcəm.
Bu dəmdə içəri tərəfdən İsgəndər Həmidov anadangəlmə lüt çıxır.
İ. Həmidov (hamamçıya): Brat, mən başa düşmədim, bu nə sudur!
Hamamçı: İsgəndər bəy, şollar suyudur, hələ Qəbələ suyu da qatmışam.
İ. Həmidov: Brat, məni lox sayırsan? Mən bilirəm Qəbələ suyunda kimlər çimir. Sənin suyun bozbaş suyuna oxşadı. Mən on il srok yatmışam, heç türmədə belə pis hamam görməmişəm. Mən burda qalmaram (Elə lüt çıxır)
Cəmil Həsənli. A kişilər, vallah, lap yaxşı sudur.
Əli Kərimli qurşağacan qətfəyə bürünmüş halda görünür.
Ə. Kərimli: Cənablar, əgər desələr ki, mənə bu hamamda xarici pasport verəcəklər, yenə mən bura gəlmərəm. Mənə belə hamam lazım deyil, ayda bir dəfə Saatlıya gedib Arazda çimsəm, bundan yaxşıdır. (Çıxır)
İsa Qəmbər qətfəli görünür.
İ. Qəmbər: Əfəndilər! Bilirsiniz ki, İlham Əliyev mənim hamamma da, suyuma da həbs qoyub. Qonşuda çimməyə məcburam, hərçənd qonşum yapçıdır. Ancaq belə hamamdansa, yapçı hamamı yaxşıdır. Mən bir də bura gəlmərəm. (Çıxır)
Cəmil Həsənli (hamamçıya) Vallah, bilmirəm bu bəylərə nə oldu. Hamam lap yaxşı hamamdır… Bunlar getdilər, indi gərək hamam pulunu verəm… Evdən də boş çıxdım. O telefonu ver, Rüstəm bəyə bir zəng vurum… Rüstəm bəy! Biz hamamda Milli Şuranın iclasının keçiriridik, icra pulunu verə bilmirik. Hə, üç-dörd yüz baks. İki yüz göndərirsən? Axırıncı dəfə olsun? Milli şura ya hamam? Nə, пошли мы все в баню? (hamamçıya) Rüstəm bəydən pul gələcək. Özü də deyir, hamınız hamam gedin.
Hamamçı: Ay professor, bizim millətinki elə hamamdır.
Kisəçilər oynayıb oxuyurlar:
Yay, yaz, qış-bahar,
Burda Əliyevin,
Atalıq qayğısı var…

12. 01. 14 Samara

HALAL OLSUN, SÜLEYMAN…

 

Müğənni Süleynman Abdullayevi İnternetdə axtardım – səs yazıları var, ancaq Vikipediyada yoxdur. Deyilənlərə görə, ona fəxri ad da verilməyib…

Süleyman Abdullayevin bir az burundan gələn yanıqlı, yapışıqlı səsi bizim muğam oxuyanlardan heç birinin səsinə oxşamır və onu hansı məktəbəsə yazmaq mümkün deyil. Texniki arsenalı zəngin olmasa da, təmiz boğazları, muğamların bütün yüksəkliklərinə qalxa bilən şirin səsi ötən əsrin altımışıncı illərində radioda ilk dəfə səslənəndən onu xalqa sevdirib. Ona qarşı hökumət tərəfindən olan ayrı-seçkiliyin səbəbini yəqin onu yaxından tanıyanlar bilirlər. Əslində fəxri ad vacib deyil və hətta başqa bir çox sovet anoxronizmləri kimi artıq şeydir. Ancaq Azərbaycanda bu fəxri adlara görə əlavə pensiya verirlər, Süleyman Abdullayev isə, güman etmək olar ki, fəal oxuduğu vaxtlar elə ciddi pul yığa bilməzdi…

Camal Əkbərovun Süleyman Abdullayevdən danışdığı bir əhvalat məni çox təsirləndirdi…

Camalın toyu 1997-ci ildə Cəlilabadın Privolnoye kəndində olub və toyda Süleyman Abdullayev oxuyub. Beş yüz dollara. Camal deyir ki, Süleyman Abdullayev Bakıdan öz köhnə “Volqa”sında gəlmişdi. Bu o deməkdir ki, pulun xeyli hissəsini müğənni benzinə verib… “Atam Mirdavud kişi Süleyman Abdullayevi görməklə çox xoşbəxt idi, atam musiqini çox sevirdi, cavanlığında zurna, balaban çalmışdı”, — bunu Camal danışır. Deyir ki, toydan sonra kişi uzun-uzadı Süleymanla danışırdı və elə bil ki, radioda eşitdiyi, televizorda gördüyü müğənninin onun həyətinə gəlib oxumağına inana bilmirdi…

Süleyman Abdullayev toydan sonra Camalgilin qonşuluğundakı ahıl bir arvadın evində gecələyib. Yəqin kimsəsiz arvadın əyninin kasıb olduğunu görərək onu səhər maşına mindirib Cəlilabad bazarına aparıb və ona iki yüz dollara bir isti gödəkçə alıb bağışlayıb…

Camalın toyu noyabrda olub. Hava soyuqmuş…

 

12.10. 2013 Samara  

QIRX İLDƏN SONRA…

  1.

—         Məmə, mən Salyana gedirəm, məktəb yoldaşlarım gəliblər məni görməyə.

—         Məktəb yoldaşların?

—         Hə, Əlibayramlıda bir yerdə oxumuşuq.

—         Sən Əlibayramlıda oxumusan?…

Anamım yaddaşında uçuntular son illər uçuntular yaranıb, ncaq Əlibayramlı təkcə onun yaddaşından silinməyib. Məni Əlibayramlıda oxuduğum məktəb çoxdan bağlanıb, bəlkə heç şəhər camaatı da xatırlamır. İndi heç Əlibayramlı adlı şəhər də  yoxdur… Az qala qırx il görmədiyim adamların sanki kitab səhifələrindən  çıxıb canlanmağı mənim özümə də qəribə gəlir… Nə Əlibayramlı? Doğrudan da Əlibayramlı olub? 

                          2. SAHİBULLA                             

— Balığı yaxşı bişir ha, mən otuz ildir aşbazam, məni aldada bilməzsən…

Bunu ofisianta deyən hündür, geniş sinəli, qabağı dazlaşmış çal başlı bu adamın sonuncu dəfə təxminən qırx il qabaq gördüyüm Sahibulla olduğuna həm inanıram, həm inanmıram. Onun qırx il bundan qabaqkı hündür boylu, arıq, sıx, cod, qapqara saçlı Sahibullaya oxşarlığı yoxur. Hə, danışanda səsini tanımaq olur…

Sahibulla təkcə aşbaz deyil, həm də peşəkar qəssabdır. Doxsanıncı illərin əvvəllərində dörd uşaq atası olan Sahibulla, özünün dediyinə görə, müəllimlikdən getməyə məcbur olub. Əlibayramlıda pedaqoji məktəbdən sonra qiyabi ali təhsil də alıb, öz doğma kəndi Pensərdə işləyirmiş. “Müəllim yoldaşlara təklif elədim ki, gəlin hamımız məktəbə getməyək, onda bəlkə hökumət maraqlanar ki, niyə bu müəllimlər işə çıxmırlar. Mən çıxmadım, eşitdim ki, məndən başqa bütün müəllimlər məktəbə gediblər… Mənim atam qəssab olub, mən qapdım onun baltasını, başlaıdm qəssablığa, düz doxsan beşinci ildən bəri qəssabam. O vaxt baltanın çəkisi beş kilo yüz qram idi, indi dörd kilo üç yüz qram qalıb yeyilməkdən…Müəllimlikdən mənə qalan bircə müəllim adı oldu, kənddə indiyəcən mənə “müəllim” deyirlər…”

3.  SAHİB

 

Sahibulla deyir ki, ona evdə də, kənddə də həmişə “Sahib” deyiblər, ancaq Əlibayramlıda ona “Sahibulla” deyirdilər ki, Sahiblə dəyişik salınmasın. Sahib indi onunla yanaşı, mənimlə üzbəüz oturub. Onda əvvəlki Sahiblə oxşarlıq qalıb, saçı çallaşsa da, yerindədir, üzünün rəngi təravətini itirib. Bu, yəqin qismən yaşdandır, qismən də iqlim dəyişikliyindən – 1993-cü ildən bəri Sahib Bakıda yaşayır, bütün Qubadlı kimi onun doğma kəndi Yusifbəyli də işğal altındadır. İşğal ərəfəsində təhsil şöbəsinin müdiriymiş, deyir ki, məmurları qoymurdular rayondan çıxmağa, ona görə də son çıxanlardan olub, yəni bütün əmlakını itirib… Mən bir az  təəccüblənən kimi oluram ki, qrupun uşaqları arasında daimi ünsiyyət varmış, get-gəl varmış, Sahibulla zəng edib Sahibullaya deyirmiş ki, ailəni götür gətir bizə… Və Sahib elə də edib, ailəsini götürüb aparıb Astaranın Pensət kəndinə. İki ya üç həftə orda qalıblar, sonra Sahib Bakıda mənzil tapıb, ailəsini köçürüb…

Bu hekayə məni çox müyəssər elədi, qalxıb Sahibullanı qucaqlamaq, ya ona baş əymək də istəyirdim, ancaq bu, qəribə görünərdi və başa düşülməzdi…

Həm də o yadıma düşürdü ki, bu hadisə Əlikram Hümmətovun qiyamı vaxtı olub. Demə Azərbaycan heç də parçalanmayıbmış…

                                            4. ELDAR

                       

İçimizdə daha bir nəfər var ki, onu da qaçqın ya qaçqın övladı saymaq olar. Eldar Rüstəmov Salyanın Varlı kəndindəndir, İkinci şöbə kimi tanınan bu kənd əhalisinin çoxu 1949-cu ildə Emənistandan köçürülənlərdir. Eldar burda anadan olub, onda ermənistanlı ləhcəsi də yox kimidir. Biz onunla çox yaxın olmuşuq, indi ordenli professora çevrilmiş Həbib Zərbəliyevlə bir yerdə qalardılar və mən tez-tez onlara gedərdim. Fövqəladə səliqəliliyi və qənaətcilliyi ilə farqlənirdi, pedaqoji məktəb tələbələrinin  yarısı kimi o da qarmon çalırdı və foqoqrafiya ilə məşğul olurdu. Mən davalı adamam, ancaq onunla hər hansı ixtilafım olduğu yadıma gəlmir. Səkkiz ildir orta məktəb direktorudur, uşaqları ailə qurublar. Bir il əvvəl İranda əməliyyat olunub, xərçəng daxili orqanlarından üçünü sarsıdıbmış. “12 saat əməlliyt getdi. 42 kiloqram qalmışdım”, — Eldar danışır. İndi kökəlib, ancaq rəngi kül kimidir, kimya aldığından saçı sarımtıl çalarlı ağdır. “42 min manata elədilər. Arvada da on min getdi”, — Eldar bunu danışdıqca Çexovun “Rotşildin skripkası” hekayəsi yadıma düşür – tabutçu uzun haqq-hesab çəkəndən sonra bu nəticəyə gəlirdi ki, yaşamaq ancaq ziyandır, ən faydalısı ölməkdir, min il qəbirdə yatasan, bir qəpik xərcin çıxmır…

Mən Moskvaya gedənə qədər  Eldarla hərdən Salyanda görüşərdik, onu görmədiyim otuz ildən bir az artıq olar, son dəfə, səhv etmirəmsə, sonralar yanmış “Kür” restoranında araq da içmişdik. Mənə dedi ki, evlənir, nişanlısı həkimdir. Dedim Eldar, sən pomidor yetişdirirsən, həkim qızı neynirsən. Dedi ki, Xeyrulla, o həkim qız pomidorları elə iynələyəcək ki, gəl görəsən…

İndi soruşuram, gülüb deyir ki, həkim qız otuz il pomidorları iynələyib, dərmanlayıb… Deyir gündə Salyana üç reys edirdim, yetmiş yeşik pomidor gətirib verirdim…Ər-arvad bunların otuz il necə, nə qədər işlədiklərini mən təsəvvür də edə bilmirən, yəqin gecə-gündüz çalışıblar… Əlbəttə, xərçıng  az işləyənə, çox işləyənə baxmır, özünü hara gəldi soxur… Ancaq mənə elə gəlir ki, Eldarla arvadlı özlərini şil-küt ediblər. İndi də elə bil uğradığı fəlakətdən çox kiçik oğlunun kənd işinə soyuqluğu ilə qayğılanır, gənclikdəki kimi əlini ölçə-ölçə danışır, ancaq gözlərində o işıq yoxdur, ümumiyyətlə gözlərində heç işıq yoxdur…

                                                                    BALIQ GƏLDİ…

“Bala, sən nə passivsən, hərəkət eələ, gətir pendirdən, göyərtidən doldur stolun üstünə balıq bişincə, acından öldük…”

Bunu ofisianta deyən Əlidir, Ağayev Əli, Əlibayramlının Muğan qəsəbəsindəndir, indi yəqin Hacıqabula salınıb. Mən Əlibayramlıda oxuduğum dörd il ərzində müxtəlif adamlarla müxtəlif yerlərdə oturmuşam, yəni xalq dilinylə desək, yeyib-içmişəm. Əliylə oturmağım yadıma gəlmir. Parlaq tələbə deyildi, yəni hər qrupda parlaq tələbələr olurdu — əla oxuyanlar, idman ya incəsənət sahəsində istedadlılar – bunların heç biri Əlidə yoxdu, üçüncü kursa qədər heç onun qrupda olduğu bilinmirdi. Ancaq tərsliyi, sözü üzə deməyi vardı – bu da sona yaxın üzə çıxmışdı. Onun nəinki süfrə ağsaqqallığını, hətta kiminləsə yeyib-içdiyini, yəni araq içdiyini görməmişəm və təsəvvür edə bilmirəm… İndi süfrə başında oturub ofisianta buyuruq verir… “Pul qazana bilməyən  adam deyil”, — bunu da Əli deyir. Balıq hələ gəlməyib. Sahib, Sahibulla, Eldar təsdiq edirlər ki, pul qazana bilməyən adam deyil. Eldarın torpaq əkdiyini, pomidor yetişdirdiyini bilirəm, Sahibulla aşbaz və qəssabdır. Əliylə Sahibin, yəqin ki, biznesi var – nə biznesdir, bilmirəm, soruşmuram da… Sonra söhbət dərinləşir, deyirlər ki, pulsuz şərəf-zad boş şeydir. Mən bunu eşidəndə söhbətə qarıışıram, deyirəm ki, mənim bildiyimə görə, şərəf boş şey deyil və pulla çox şey almaq olar, şərəfdən başqa…

Sahibulla məni görmək üçün üç yüz əlli kilometrlik yol gəlib, Eldar mənim (belə çıxır) xətrimə yataqdan durub, Sabib Bakıdan Salyana maşın sürüb – pul qazana bildiklərini mənə bildirməyə? Eldardan başqa, hamısı müəllimlikdən gedib – bəlkə özlərini doğruldurlar? Bəlkə sosial statuslarını itirdiklərinə görə özlərinə təsəlli verirlər? Mənə elə gəlir ki, bu söhbət Əliyə lazım idi. Mənə göstərmək istəyirdi ki, bəs sən parlaq idin, şəklin məktəbin dəhlizində asılmışdı, orda vardın, burda vardın – nə olsun? Pulun yox, maşının yox… ailən də yox… Hə, qəribə burasıdır ki, Əli əxlaq məsələlərinə də toxundu, “mülki nigah”da yaşayanları “heyvan” adlandırdı…

Əli namaz qılırmış…

Mülki nigah… Bunu hardan bilir?…

Balıq gəldi… Sahibullanın hədəsi Salyanda işləmədi. Balığı elə qızardıblar ki, kütə gedib odda qovrulmuş kündəyə dönüb…

Mən yemirəm. Deyirəm ki, mən qızarrmış şey yemirəm. Deyirlər pendir-çörək ye. Yeddi-səkkiz iildir çörək yemədiyimi eşidib təəccüblənirlər. Bəlkə də inanmırlar.

Eldar yanıb-qovrulmuş balıqdan yeyir. Az qalıram deyəm ki, bu kişini öldürməyə gətirmisiniz?

Yemək bitməmiş Sahib durur və “əlimə su səkim” deyib gedir. Bilirəm ki, pul verməyə gedir…

Əli durmur. Yəqin əlini namaz qılandan-qılana yuyur…

 

                                                              BALA KÜR

Biz Bala Kürün üstündəki kafelərin birində oturmuşuq. Deyilənlərə görə, bir vaxtlar Kürün təbii olmuş qolunun tutqun suyu iti axır. Ancaq beş-altı həyət ördəyi inadla üzü yuxarı üzməyə çalışır… Yunan filosofu deyib ki, bir çaya iki dəfə girmək olmaz… Bilmirəm, girən olur ya yox, ancaq mən bu çaya ikinci dəfə çətin girərəm. Bir dəfə, təxminən on üç yaşda olanda, Bala Kürdə çimmişəm, mərhum xalam oğlu Əliylə Stansiyadan Arbatan qabağına getmişdim, Stansiya uşaqları orda çimir və balıq tuturdular… Arbatan anamın kəndidir, ancaq bu kənddən tanıdığım adam yoxdur, kəndin içində də olmamışam, ancaq qəbiristanlığına getmişəm, özü də bir dəfə yox…Orda nənəm, dayılarım, dayı uşaqları basdırılıb, Hacı… İndi Salyanını özündə də gedəcəyim ev qalmayıb, qardaş da, bacı da qəbiristanlıqdadır… Hərdən fikirləşirəm ki, Rusiyadan gəlib Salyana gecə çıxsam, gərək qəbiristanlıqda gecələyəm, çünki müsafirin öz çamadanı üstündə oturub səhərin açıldığını gözləyə biləcəyi yeganə yer — avtovağzal gəlmə bir naxçıvanlı tərəfindən çoxdan şadlıq evinə çevrilib…  Sahibə baxıram və həmişə qaçqınları görəndə düşündüyümü düşünürəm: Bakıda olub öz yurduna gedə bilməmək necə olur? Əvvəllər fikirləşirdim ki, Salyan da işğal olunsaydı, mən bunu necə yaşayardım. Gəlib çıxırsan Bakıya, ordan qalırsan baxa-baxa… İndi görürəm ki, vətən təkcə işğal nəticəsində itmir…

SAĞOLLAŞMA                                    

 Dostoyevskiy 60 illik kişi ömrünü estetik forma baxımdan kamil sayıb, özü də 60 yaşında ölüb…

Hə, yaş altmışa çatmamış, bəzən elə otuzdan, bəzən qırxdan sonra həyat estetik baxımdan çox yöndəmsiz olur, onda qalmış ki, altmışı keçəsən…

Qırx ildən də bir az əvvəl mənimlə dörd il bir yerdə oxumuş uşaqlardan hamısı altmışı keçməyib. Rahilə ölüb, Nüsrət ölüb, Vahid ölüb…

Bəlkə mənimlə görüşə gələnlərin söhbətini eşidib təəccüblənəcəklər: “Xeyrulla? İndiyəcən durur?…”

Kafenin həyətində bir neçə maşın durub, biri Astaraya, biri Əlibayramlı tərəfə, biri Bakıya gedəcək. Mən kəndə gedirəm, bir həftədən sonra Rusiyaya qayıdacağam.

Hər birinə xoş söz demək istəyirəm. Eldara deyirəm ki, oğlunu çox sıxma-boğmaya salmasın… Deyə bilmirəm ki, sən əlləşib özünü şil-küt elədin – nə oldu? Demək olmur…

Sahibə Qubadlının azad olunmağını arzulayıram. Ağlıma bundan başqa bir şey gəlmir. Bu adamı qırx ildir görmürəm, nə bilim içində nə var…

Əliyə bir şey demirəm, çünki Əli özü bütün bəşəriyyətə dərs verməyə hazırdır. Ancaq bu adama minnətdaram, bu görüşün təşkilatçısı odur, hamıdan xəbəri var, ölənlərdən də…

Sahibullaya Samarada keçirdiyimiz “talış günü”ndən deyirəm, soyuq qarşılayır, elə bil bu mövzudan qorxur…

Ayrılırıq…

Bir vaxt Bala Kür Kürün təbii qolu olub, indi suyu nasoslar vururlar. Bu ünsiyyət də qismən belədir, təbii yoldaşlığın, ünsiyyətin əvəzinə belə planlanmış görüşlər…

Bir də bu adamları görəcəyəmmi? Təəssüf ki, indi ehtimal qırx il əvvəlkindən bəlkə qırx dəfə də azdır. İndi necə deyəsən ki, “bəlkə qırx ildən sonra…”?

 

Sentyabr 2013, Samara