İSMAYIL ŞIXLI İLƏ GÖRÜŞ

nar

1984-cü ilin dekabrın 4-dən beşinə keçən gecə Moskvanın Domodedovo aeroportundan əlli-altmış kiloqram kitabla Bakıya uçdum, məni rəhmətlik Rafiq Tağıyev ötürürdü…
Səhər Bakıda Yazıçılar İttifaqına gəldim ki, iş məsələsini öyrənim. Mən Moskvaya gedəndə İttifaqın rəhbəri Mirzə İbrahimov idi, məni özü sorğu-sual eləyib demişdi ki, “hazırlıqlı oğlansan, qayıdıb gələrsən, millətimizə gərək olarsan”. Düzdür, Moskvadan yaxşı nəticəylə dönmürdüm, iş başa çatsa da, müdafiə olunmamışdı – qismən səhlənkarlıqdan, qismən mövzuya soyumaqdan, qismən maliyyə çətinliyindən. Ancaq müdafiə bir nçə aya başa gələ bilərdi, bu hal gərək mənə bir iş verilməyinə mane olmayaydı, həm də Yazıçılar İttifaqına girəndə Ədəbiyyat institutunda tələbə olduqları vaxt tanıdığım bir neçə nəfəri gördüm, məsləhətçi işləyirdilər — əgər bu azsavadlı cənablara iş tapılmışdısa, mənə də gərək tapılaydı – mən belə fikirləşirdim. Məni yeni rəhbər İsmayıl Şıxlının yanına göndərdilər. Qapını döyüb içəri girəndə İsmayıl Şıxlı mənə elə baxdı ki, elə bil yenə dilənməyə gəlmiş narkoman qonşusunu görür. “Niyə gəlmisən?” – o məndən soruşdu və başa düşdüm ki, mənə “siz” deyilən vaxtlar qaldı Moskvada. Dedim ki, aspiranturadan sonra gəlmişəm, ittifaqın zəmanəti var ki, məni işlə təmin eləsin… İsmayıl Şıxlı sözümü yarımçıq qoyub qışqırdı: “Bu köpəyoğlu Pimenov (bəlkə İ. Şıxlı Ədəbiyyat isnstitunun o vaxtkı rektoru barədə “köpəyoğlu yox, ayrı söyüş dedi, ancaq yadımda nədənsə belə qalıb) götürür instuta burdan adamları, sonra gəlib tökülüşürlər üstümüzə!” Bunu deyə-deyə İsmayıl Şıxlı yekə stolunun arxasında əl-qol atırdı, yəqin xəyalən Pimenovu, ya məni vururdu, ya da hər ikimizi qatırdı bir-birinə… Sonra telefonu qamarlayıb nömrəni yığdı, elə əsəbiydi ki, az qalırdı barmaqları telefonun deşiklərinə ilişib qalsın. “Akif! (Bildim ki, Nəşriyyat komitəsinin sədri Akif Mustafazadəyə zəng vurur, A.M. təzəlilkə uzun illər işlədiyi Moskvadan qayıtmışdı) Görürsən bu köpəyoğlu Pimenovu? Göndərir hər yetəni üstümüzə! Nə? Tutublar Pimenovu? Vay, əccəb eləyiblər…”

Mən bir neçə ay işsiz gəzəndən onra Salyanda məktəbə müəllim təyin olundum ( bu, ayrı söhbətdir), yeddi ya səkkiz gündən sonra işdən çıxıb getdim Samaraya ( o vaxtlar Kuybışev).
Yüz faiz əminəm ki, əgər Yazıçılar İttifaqında mənə lap yaxşı iş versəydilər də, yeddi-səkkiz gündən sonra atıb gedərdim Rusiyaya. Belə ki, ahıl vaxtında İsmayıl Şıxlının kabinetdə atılıb-düşməy çox mənasız və yersiz idi…
O ki qaldı Pimenova, onun tutulmağı barədə xəbər yalan idi…

26.07. 2013 Samara

СОФЬЯ ПОЛИКАРПОВНА. ДИВЛЮСЬ Я НА НЕБО…

 

nar

— Анатолий Тимофеевич тоже самарчанин? – спрашиваю я.
— Нет, он украинец, — говорит Софья Поликарповна. – Он сосед Брежнева, — добавляет она и смеется.
— Из Днепропетровска?
— Из Днепродзержинска, — поправляет она. – Второй день войны Анатолий Тимофеевич был в Куйбышеве, приехал он сюда по распределению. А Днепродзержинск был оккупирован, в их доме жили офицеры-гестаповцы. Мама Анатолия тогда стала разводить кроликов. И через некоторые время гестаповцы ей говорят: «От кроликов плохой запах, это нам не нравится». Она им: «Если не будет кроликов, мяса не будет». Тем не менее, офицеры ушли, вместо них в доме поселились солдаты.
Мама Анатолия хорошо знала немецкий язык, ее отец был из екатерининских немцев… Смелая была женщина. Вступилась за мужа, которого немцы хотели отправить в Германию на трудовую повинность, и спасла его…
Однажды мне дочь говорит, а это было уже через многие годы после войны: «Мама, знаешь, что бабушка мне рассказала? Оказывается, все четыре года она в чердаке дома прятала еврейскую женщину…»
Представляете, она даже нам потом об этом не говорила…
— Дочери ваши хоть в какой-то мере себя украинками ощущают?
— Вряд ли…Но они очень любят украинские песни и прекрасно поют. А у Анатолия Тимофеевича был настоящий голос, он мог быть оперным певцом… Пел замечательно…
— Теперь не поет?
— Иногда, когда семейные праздники, поет…
И Софья Поликарповна тихо напевает: «Дивлюсь я на небо…»
Все время разговора Анатолий Тимофеевич сидит с суровым выражением лица, медленно перебирая пальцы на своей тросточке…

СОФЬЯ ПОЛИКАРПОВНА. МУСУЛЬМАНИН

nar

— Соня, с кем ты разговариваешь? — спрашивает Анатолий Тимофеевич. На задумчивом его лице появляется улыбка.
— Это наш новый знакомый, — говорит Софья Поликарповна, наклоняясь к его уху, в котором слуховой аппарат. – Я никак не запомню ваше имя, — говорит Софья Поликарповна, оборачиваясь ко мне.
— Скажите, что мусульманин, — говорю я.
— Он мусульманин, — смеясь, говорит Софья Поликарповна мужу. Анатолий Тимофеевич улыбается. Мне любопытно: как он теперь себе представляет себе «мусульманина»?
— Вы обязательно напишите свое имя на бумаге и большими буквами, в два сантиметра, иначе я не прочту, — говорит мне Софья Поликарповна строгим тоном…

GÜLHÜSEYN HÜSEYNOĞLU HAQQINDA XATİRƏ

 

nar

Qiyabi təhsil almış adamın “filankəs mənə universitetdə mənim müəllimim olub”  deməyi tamam doğru olsa da, yalan kimi səslənir – qiyabidə nə dərs keçilir ki, müəllim də ola…
Ancaq qiyabidə azdan-çoxdan dərs keçilirdi və müəllimlər də vardı. İnternetdə Gülhüseyn Hüseynoğlunun ölməyini oxuyanda yadıma düşdü ki, mərhum mənə Azərbaycan sovet ədəbiyyatından dərs deyib…
Biz bütün altı ili unuversitetin özündə yox, Cəfər Cabbarlı adına kinoteatrın dalında yerləşən 225 saylı məktəbdə dərs keçərdik. 30 şagird üçün nəzərdə tutulmuş otaqlara yüz və hətta yüzdən artıq qiyabiçi təpilirdi. Yay aylarında otaq cəhənnəmə dönürdü, onu da deyim ki, xəstələrdən başqa, qiyabiçilərin içində həmişə xeyli hamilə gəlin olurdu…
Dərslərin çoxundan, əlbəttə, tələbələrin bir hissəsi, qaçırdı. Qiyabiçilərin böyük əksəriyyəti rüşvətlə oxuyurdu və buna görə onların cəhənnəm istisinə girməklərinə ehtiyacı yox idi. Ancaq Az. Sovet ədəbiyyatı dərslərinə, xüsusən ilk vaxtlar, xeyli adam gəlirdi və əməlli-başlı basırıq olurdu. Tər, dezodarant, saç rənglərinin iyi bir-birinə qarışır, insanı ürəkeçmə vəziyyətinə yaxınlaşdırırdı… Basırığa səbəb isə Az. Sov. ədəbiyyatına məhəbbət yox, müəllimimn Gülhüseyn Hüseynoğlu olmağı idi…
Mənə o vaxt mərhum yazıçı təxminən 65 yaşında əfəl bir qoca kimi görünmüşdü, əslində xeyli cavan imiş. İndi yadıma sala bilmirəm ki, məsələn, Az. Sov. ədəbiyyatından imtahan necə keçib və mən özüm neçə almışam. İmtahan çətin olmalıymış, çünki bir neçə dəfə Gülhüseyn müəllimlə davalaşmışdım və bir dəfə məni sinifdən çıxarmışdı da… Güman edirəm ki, mərhum kinli deyilmiş və imtahanda mənimlə öcəşməyib…
O ki qaldı Az. Sov. ədəbiyyatına, Gülhüseyn müəllimi burda yeganə bir şey maraqlandırırdı: indiki dillə desək, seks. Cəhənnəm qoxulu, cəhənnəm yanğılı otaqda Gülhüseyn Hüseynoğlunun söhbətlərinin yeganə mövzusu seks idi, özü də adi seks yox, bir növ eksrtemal ya deviant seks. Mühazirəsinin ən məzəli yerləri insestlə bağlı olurdu. “Müəllim, elə şey olmaz!” – deyə həyasız qiyabiçilər müəllimi qızışdırırdılar. “Mən sizə Sovetskidə adresləriylə göstərərəm!” – deyə pencəyi də tərdən və elədiyi söhbətin hərarətindən islanmış Gülhüseyn Hüseyoğlu onların cavabını verirdi…
Hamımız günahlıyıq, hamımız nəyləsə qayğılanmışıq…
Mən “Mücrünü” radioda eşidəndə 14-15 yaşım olardı, sonralar özüm də mənsur şer yazmışam, anzaq tezliklə başa düşdüm ki, bu, uydurma janrdır, bu janra həm nəsrdə, həm şerdə uğursuz olanlar pənah gətirirlər. “Mücrü” nədir ki? O`Henri üslubunda kiçik bir hekayə. Ancaq Hüseynoğlunun süjeti primitivdir, amerikalıdakı başgicəllləndirici dönüm yoxdur, əsərin nisbi uğuru daha çox Əminə Yusifqızının radio ifasıyla bağlı idi. Mən sonralar Gülhüseyn Hüseynoğlunun kitabını da almışdım, ancaq maraqlı heç nə tapmadım…
Vicdan və əqidəyə görə təqib olunmuş, türmələrə salınmış, işgəncələrə məruz qalmış insanların qarşısında baş əyilməlidir və bu mənada mən də Gülhüseyn Hüseynoğlunun xatirəsi önündə baş əyirəm. Ancaq mən mərhumu 1979-80-cı illərdə gördüyüm kimi xatırlayıram və bu xaturə, mənim fikrimcə, insanın öz həyatı ərzində necə dəyişə biləcəyi mənasında ibrətlidir. Bu həm də bir insanda tamam müxtəlif təbiətli ehdirasların birgə yaşaya biləcəyini göstərir. Müxtəlif təbiətli ehtiraslar bir araya gələndə, şübhəsiz ki, harmoniya yaranmır, ya daim, ya da vaxtaşırı kükrəyən fırtına yaradır, ki buna biz insan faciəsi deyirik…
Mənə elə gəlir ki, Gülhüseyn Hüseynoğlu bu cür faciə yaşamış insanlardandır.

12.07. 2013

ВОСПОМИНАНИЯ ОБ ИГОРЕ СИЧОВИКЕ

nar

                                    1
Недавно в Интернете видел фотографию человека, с которым в течение двух лет жил на одном этаже в общежитии Литинститута. Был поражен, что человек практически не изменился за прошедшие двадцать пять лет. (Фотография была сделана в 2008 году). Надеюсь, что Игорь Сичовик  и теперь хорошо выглядит и хорошо себя чувствует.
Где учился до Высших литературных курсов Игорь Сичовик, я не могу сказать, тогда знал, забыл, высшего образования, кажется, у него не было. Знаю, что одно время он работал на севере, или в тех местах, где строили БАМ. Деревья вроде бы валил. Кажется, у него имелись деньги,  их, конечно, я собственными глазами не видел, об этом говорил один его земляк, близко его знавший, но дорогая дубленка точно у него была. Он считался детским писателем, до ВЛК в Украине у него выходили книжечки на украинском. Что было в книжках, не могу сказать, но самим Сичовиком детей можно было только пугать… Занятия в Литинституте он посещал только первые недели, но однажды посетив писательскую лавку, так был очарован преимущественным правом члена Союза писателей на покупку редких книг, что практически всё свое дневное время стал проводить в лавке или около нее. Книг за два года у него накопилось огромное количество, хотя время от времени от их отвозил в Украину и оставлял где-то у сестры, так как собственного жилья у него не было… Книгами завалена была вся его комната, хотя он пытался их прятать или маскировать, чтобы никто не просил. Читал он только аннотации, читал громко и облизывался. Про каждую новую покупку говорил: «Вот так надо писать!».
Сичовик рассказывал, что примерно до третьего или четвертого класса не особенно заботился о том, что он украинец. Даже стихи какие-то, кажется, посвященные Ленину, написал на русском. При каких обстоятельствах он обрел свою украинскую идентичность, теперь не помню, хотя об этом Сичовик тоже рассказывал подробно и красочно. Говорить красочно у него иногда получалось, но писал он отвратительно. Но однажды в течение нескольких часов лично мне читал свою повесть, кстати, написанную по-русски. Я откровенно засыпал, очень старался, чтобы он этого не заметил. Было тяжело. Он писал о балерине, у которой была любовь с трактористом. Потом тракторист решает уехать на БАМ. Балерина отказывается оставить свой театр. Происходит душераздирательная сцена и тракторист уезжает на БАМ. Потом начинается переписка. Когда Сичовик читал письма тракториста и балерины, я хотел взять кухонный нож, который лежал неподалеку и заколоться… И очередной сюжетный поворот: балерина, будучи не в силах вынести разлуку с трактористом, оставляет свой театр и отправляется в Сибирь. Там она, кажется, возглавляла художественную самодеятельность…
И это было написано человеком, который вроде бы всей душой ненавидел советскую власть, советскую действительность! И на русском языке, который тоже ненавидел. Но Сичовик больше ненавидел евреев…

2

Теперь уже не помню, из какой области он был – то ли из Николаевской, то ли из Херсонской. Предки, утверждал Сичовик, жили в Запорожье, оттуда и  фамилия. Игорь рассказывал, что примерно до двенадцати лет не видел ни одного еврея и всегда мечтал видеть. И вот он впервые приехал с матерью в большой город – то ли в Херсон, то ли в Николаев. «Мама, покажи мне еврея», — попросил он маму. « А вот еврей, вот еще еврей, вот еще один…», — говорила мама, указывая на проходящих мимо людей. По словам Игоря Сичовика, евреи проходили с такой интенсивностью, что мать не всех успевала показать сыну. После этого у маленького Игоря не осталось никаких сомнений, что Украина находится под еврейскими  сапогами…

                                         3

Если до определенного возраста евреи для Сичовика были абстракцией, цыганскую проблему он, можно сказать, впитал вместе с молоком матери. Потому что одни цыгане все время находились там, где родился и рос будущий детский писатель, а другие цыгане совершали туда сезонные вылазки. Рассказы о цыганах давались ему с болью и… кровью. Когда Игорь вспоминал цыган, каждая крупинка крупной ряби, которой было покрыто его мясистое лицо, наполнялась кровью… Однажды он меня спросил:

— А у вас цыгане бывают?

— В каких-то местах живут, — ответил я.  – А к нам время от времени приезжали, особенно по праздникам…

— А как вы их различаете, — спросил Игорь.

— В каком смысле?

— Ну, от себя их как различаете? – сердито уточнил Сичовик, удивляясь моей тупости…

      4

Приезд Игоря Сичовика почти совпал со смертью Брежнева и назначением на пост Генсека Андропова. Для Сичовика в этом был особый знак, он уже не сомневался, что СССР рулят «носатые». Надо сказать, что сам Игорь обладал более колоритным и более двусмысленным носом, чем настоящие «носатые». Свой нос Сичовик считал данным свыше знаком, которым он как бы передразнивал евреев. Он испытывал радость мазохистического свойства, когда его принимали за еврея.

Как-то он с товарищем стоял на остановке у общежития и ждал такси. Были предновогодние дни, все ходили пьяненькие. Подъезжает такси. Игорь с товарищем хотят сесть. Вдруг на них набрасывается подвыпившая молодая женщина  и отталкивает их от машины с криком: «Ах, вы жиды-интеллигенты! Думаете раньше меня уедете? Не уедете!»

Игорь этот эпизод рассказывал с таким упоением и с такой радостью, словно получил самый желанный новогодний подарок. Я, тогда еще хуже владея русским языком, не понимал причину его радости. Ему пришлось эту поэму гоголевской силы мне объяснить прозой: Игорь был счастлив от того, что в Москве еще остались антисемиты, в данном конкретном случае, антисемитки…Ради такого важного открытия он готов был быть не только словесно оскорбленным, но и сильно побитым…

5

В одном наборе с Игорем Сичовиком в Высших литературных курсах  было еще несколько украинцев. Самым видным из них был Андрей Крыжановский. Он был высоким, стройным, держался несколько пренебрежительно по отношению к другим, дружил с одним латышом, вместе с которым всегда высокомерно остроумничали. Никаких контактов между Сичовиком и Крыжановским я не замечал, думаю, что они даже не здоровались. Крыжановский был писательским или профессорским сыном, от украинцев я слышал, что как писатель он в общем-то никудышный, к тому же в течение длительного времени он сильно пил и только недавно бросил, и папа пристроил сына, которому тогда уже было под пятьдесят, в ВЛК для профилактики. Думаю, Крыжановский Сичовика тоже считал бездарным и общаться с ним считал ниже своего достоинства. Сичовик подозревал, что Крыжановский тоже замешан в еврействе. Он уверял, что если не папа и мама, то жена у него точно еврейка. «Он сам обевреился», — говорил Сичовик. «А как ты это определяешь?» спрашивал я. «Да по-всякому. Ты обрати внимание, как он чайник на плиту ставит. Он ставит чайник на плиту так, чтобы ручка не падала на бок и не нагревалась».  «Да все так ставят!» — удивлялся я. «Не все!» — возражал он. «Я так ставлю!» — еще больше удивлялся я.  «Вы такие же хитрые, как евреи», — говорил Игорь Сичовик как-то грустно, у которого, видимо, огрубевшие на лесоповале пальцы каждое утро обжигались на ручке казенного чайника… 

 

ВОСПОМИНАНИЕ ОБ ОДНОМ ПРЫЖКЕ

За те три года, пока я жил в общежитии Литинститута на ул. Добролюбова, два раза прыгали из окна. Первый самоубийца был заочником, прыгнул он во время сессии с третьего этажа, где жили все заочники, и разбился насмерть. Второй самоубийца прыгнул с шестого этажа. Киевлянин Игорь Винов, который жил на пятом этаже, стал свидетелем самоубийственного полета. Игорь время от времени впадал в страстную религиозность и по вечерам истово и очень громко молился. Все, кто по ночам посещал туалет, который был почти напротив комнаты Винова, имели возможность его звонкий со слезинкой голос, произносящий молитвы перед сном грядущим. Возможно, как раз во время произнесения православных молитв Игорь за своим окном увидел пролетающего Будду, ибо самоубийцей был бурят Амарсана Улзытуев. «Хейрулла, я его видел так, как тебя вижу», — рассказывал мне Игорь, которому долго не удавалось забыть страшное видение. Где-то на уровне третьего этажа, с которого прыгнул заочник и разбился насмерть, Амарсана упал на деревья, которые удержали его. Дальше, видимо, происходило более или менее мягкое приземление. Амарсана не сильно пострадал. Через пару недель он по-прежнему бегал по ступенькам общежития…

Я его заметил еще во время традиционного капустника первокурсников. Из всех выступлений мне запомнилось только его. Он читал, насколько мой русский позволял мне разобраться, талантливые стихи. Одно стихотворение было о слезе, которой он хотел бы высечь памятник и установить на вершине горы или что-то в этом роде…. Он был очень длинный и очень худой. Говорили, что его папа был известным бурятским поэтом и умер молодым. Амарсана был русскоязычным с типичной монгольской внешностью. Судя по всему, деньги у него были. Это очень важный момент, так как многие студенты Литинститута жили кое-как, подрабатывали, если нет, то голодали. Стипендия быстро пропивалась, не всем присылали из дома, так как многие студенты были великовозрастные, родительская помощь практически исключалась. Имеющие деньги были желанными участниками всех пьяных кампаний и Амарсана в этом плане не был исключением. Но все эти пьяные кампании обязательно заканчивались совокуплением. Надо отметить, что в общежитии Литинститута секс был в изобилии, это был беспорядочный, пьяный и часто грязный секс. Однажды даже был объявлен карантин в общежитии из-за сифилиса, который якобы был занесен заочниками. Возвращаемся к Амарсане. Думаю, для оргий у него деньги брали с удовольствием – вино ведь на что-то надо было купить. А вот что касается совокупления, мне кажется, что девушки Амарсане отказывали. Всегда находились наглые и проворные люди, которые, ни копейки не потратив на организацию этих бордельеро, разбирали всех девушек, причиняя неисчислимые страдания тем, кто имел все законные право на секс. Я полагаю, что именно после одной из таких оргий Амарсана, чью девушку, возможно, увел слушатель ВЛК Александр Ткаченко, который, используя свой туманный статус «друга Вознесенского», норовил на халяву трахать всю женскую часть общежития, впал в депрессию, да так, что выбросился из окна…

В Литинституте, в котором в том время учились представители сорока девяти национальностей, процветал национализм и расизм. Это отдельный разговор… На одном с Амарсаной курсе училась красивая девушка, что она писала, мне не известно, но говорили, что она подрабатывает в модельном доме. Она не жила в общежитии, то часто там бывала, в том числе в одной с Амарсаной кампании. К ней, конечно, все студенты были неравнодушны. Однажды при мне Амарсана ей сказал: «Почему ты такая длинная?» Он, конечно, хотел ей сказать комплимент, но от смущения, от страха быть высмеянным произнес такую вот чушь. А девушка и на самом деле была высокая. И она  в ответ сказала: «А ты очень красивый!» В этой фразе было сколько презрения, что я не сомневался, что Амарсана готов провалиться сквозь землю. Возможно, подобный обмен комплиментами стал причиной его попытки самоубийства…

Я время от времени его вспоминал, хотя мало кого из тех, с кем даже знаком был в общежитии, я вспоминаю. И вот на днях открыв в Интернете шестой номер за этот год «Нового мира», обнаружил там стихи Амарсаны. Стихи предваряет его манифест о передних каких-то рифмах, которые якобы приведут к победе бесконечного над конечным. Галиматья какая-то… Когда стихи не пишутся, появляются такие вот манифесты… Стихи, на мой взгляд, не важные, они тяжелые, как будто это плохой перевод с подстрочника… Конечно, я могу ошибиться, русский язык мне не родной, русские стихи я тоже плохо чувствую. Вполне возможно, что в пятьдесят лет Амарсана пишет так же замечательно, как и в двадцать лет. Но самое главное, что он жив. Надеюсь, в независимой России он имел много-много секса, которого у него не было в Советском Союзе…

 

 

07. 07. 2013

 

SABİR ALMAZOV

                                 

Ötən əsrin 70-ci illərin ortalarında universitetə yay sessiyasına gedəndə yazdığım yekə bir tənqidi məqaləni də götürdüm və elə sessiyanın birinci günü macal tapıb “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinə getdim. Orda mənə dedilər ki, bu cür yazılara Sabir Almazov baxır. Mənə Sabir Almazovu nişan verdilər. Səhv etmirəmsə, orta boylu, arıq, üzü təmiz qırxılmış qırx yaşlı bir adamdı. Mənə dedi ki, bu otaqda hay-küy var, çıxaq. Çıxdıq – ya aralıq bir otağa, ya da dəhlizə. Köhnə bir divan vardı, özü də oturdu, mənə də yer göstərib dedi ki, oxu. Mən də başladım oxumağa. Yenə də hay-küy kəsilmədiyindən mən ucadan oxuyurdum. Sabir Almazov da ağzını marçıldadırdı, hərdən deyəsən “bəh-bəh” də deyirdi. Bəlkə də məni lağa qoyurmuş, deyə bilmərəm, o vaxt belə düşünmürdüm. Ancaq sonralar eşitmişdim ki, məsələn, “Ulduz” jurnalına şer gətirən bir qadını stolun üstünə çıxarıblar, deyiblər ki, elə belə durduğun yerdə oxu, o qadın da qolunu-qıçını ata-ata oxuyurmuş…

Sabir Almazov ağzını marçıldada-marçıldada mənim uzun məqaləmə qulaq asdı, dedi ki, iki gündən sonra gəl, deyərəm sənə qərarımızı. İki gündən sonra gəldim, dedi ki, hələ qərar qəbul olunmayıb, ancaq qərar müsbət olacaq, çünki məqalə yaxşı məqalədir, Belinski, Dobrolyubov və s. Getdim, yenə gəldim. 30 günlük sessiya da əriyib qurtarmaqda. Növbəti dəfə gələndə dedi “dördüncü gün gəl”. Dördüncü gün gəldim, otağa çatmamış məni bur arvad saxladı, dedi ki, hara gedirsən. Dedim Sabir Almazovun yanına. Dedi bala, niyə ürəyimizi qana dödərirsən, Sabir Almazov ölüb…

Bunu eşidəndə az qaldım mən də ayaq üstdə öləm. Xəcalətdən…

İndi baxıram İnternetə, Sabir Almazovdan bircə səhifə məlumat var, yerliləri qoyublar. 1976-cı ildə ölüb. 39 yaşında…

Görəsən məni niyə get-gələ salırmış? Elə bilirmiş bu oyun min il çəkəcək?

Bəlkə öləcəyini bilirmiş və ölümqabağı mənimlə məzələnirmiş?

İndiyəcən bu əhvalat başımdan çıxmır…

Sabir Almazov şöbənin əməkdaşı idi, müdir Sabir Rüstəmxanlı idi, otağa girənlərə eynəyinin altından əfi ilan kimi baxırdı, yəni yaxın gəlmə, çalaram…

Belə-belə işlər…Öləcəyimiz günü bilmirik…

24.05. 2013 Samara

АРИФ КЕРИМОВ, КОТОРЫЙ БЫЛ МОИМ ДРУГОМ…21

  

Лезгины – самый законопослушный российский народ: всегда был, есть и будет… Это очень серьезная сила, самое главное надежный партнер государства, национальная сила».

Эти слова мой друг Ариф Керимов говорил Путину, с которым ему довелось встретиться в бытность Владимира Владимировича председателем правительства России. Ни больше, ни меньше – самый законопослушный и российский. В чем проявляется законопослушность лезгин, если речь идет именно о российских лезгинах, конечно, Ариф объясняет и не может объяснить, потому что не может объяснения тому, чего не существует. Сегодняшняя ситуация в Дагестане, где значительную часть населения составляют лезгины, всем известна. Там главная проблема как раз игнорирование законов российского государства и населением и чиновниками, призванными обеспечить исполнение этих самых законов. «Всегда был…» То есть лезгины всегда были законопослушными. Даже тогда, когда под предводительством Шамиля боролись с Россией? Или это были одни аварцы? Что тогда лезгины делали? Запирались в своих домах и отсиживались в своих подвалах в течение четверти века?  «… будет» То есть лезгины и в будущем останутся законопослушными. То есть даже тогда, когда Вагиф Керимов с помощью армян создаст Большой Лезгистан? Или это государство будет создано только на территории Азербайджана?

Путин не тот человек, которого эти ничего не значащие слова могли бы ввести в заблуждение. Путин в тот самый момент, когда Ариф Керимов на своем чудовищном русском выговаривал ему эти слова, прекрасно понимал, что от него хотят. Ариф Керимов добровольно вербовался (если до этого не был завербован), предлагал себя в сотрудники. В том или ином качестве, конечно, Путин может использовать и таких незначительных в политике людей, как Ариф Керимов, при этом прекрасно отдавая себе отчет в том. Заверения о «лезгинской законопослушности»  не только беспочвенны, но даже смехотворны. Азербайджанское руководство, даже более недемократичное, чем российское, ведет себя не так, как хотелось бы Кремлю. Иногда поведение Баку выглядит вызывающим, иногда оскорбительным. России нужны рычаги давления на своего южного соседа. Национальные движения, надо полагать, Кремлем как раз такими рычагами и считаются. Таджикским, узбекским, туркменским, даже белорусским оппозиционерам и даже правозащитникам на территории России находиться опасно, не говоря уже о возможностях публичной деятельности. Они в любое время могут быть арестованы и выданы странам, где их ожидают арест, пытки и даже исчезновение. Люди, открыто выступающие против азербайджанской государственности, наоборот, в России чувствуют себя вольготно, не исключено, что щедро снабжаются финансами. Можно надеяться, в подобном заигрывании Кремль далеко не пойдет. Для этого чиновникам, занимающимся национальной политикой, стоило бы заглядывать на карты будущих государств, которые рисуют идеологи национальных движений…

Интересно, что официально существующая как российская организация «Лезгинская автономия» почему-то проблемами лезгин в России, в первую очередь в самом Дагестане, где практически идет гражданская война, не очень-то озабочена. Почему-то лидеры и идеологи национального движения не находятся в Махачкале, в других городах и селах Дагестана и не ведут свою работу прямо на месте согласно уставу собственной организации? Понятно, что их никто близко никто не подпустит ни к проблемам межнациональным, ни даже к вопросам самоуправления. Каково отношение государство в наши дни к общественным организациям, видно по проверкам, которые проводятся правоохранительными органами. Таких людей, как Керимовы, лучше иметь в Москве или в какой-нибудь российской области. Чтобы время от времени своими заявлениями портили настроение руководству Азербайджана. Думается, подобная позиция никогда не даст ожидаемого эффекта. Создать в Азербайджане некое подобие Южной Осетии, России не удастся. Давление через представителей этнических меньшинств, наоборот, провоцирует обратные процессы. Репрессивное государство, как бы перед угрозой внешних сил, наступает на демократические завоевания, грубо попираются права граждан. Как я выше сказал, своими попытками через третьи государства, в том числе враждебные, оказать давление на Баку лидеры этнополитических движений ставят в трудное положение своих соплеменников, которые оказываются под особым контролем властей…

Современный Азербайджан, конечно, государство не демократическое, имеющее при этом весьма демократичную конституцию. Нарушаются права граждан, причем независимо от их этнической принадлежности. Конечно, этнические меньшинства в своих законных правах поражены больше. Многое из того, что говорит мой друг Ариф, является чистой правдой – у каждого народа, населяющего республику, должна быть возможность реализовать те права, которые закреплены в Международных документах и в Конституции Азербайджана. Многие азербайджанцы, думаю, в том числе и я, поддерживают или готовы поддержать законные требования талышей, лезгин, и не только их, относительно языка, культуры, просвещения. Я уверен, что гармоничное сосуществование народов Азербайджана в рамках единого демократического государства вполне реально. К сожалению, побратавшись с теми, кто пролил кровь десятков тысяч азербайджанцев, в том числе лезгин, талышей, аварцев, татов, мой друг Ариф Керимов определил себе незавидную судьбу. Я так и вижу его находящегося в томительном ожидании в приемной какого-либо куратора ниже среднего звена. А к Путину, возможно, он больше не попадет… Зачем Путину принимать его еще раз? О лезгинской законопослушности он уже осведомлен, к тому же эхо такой законопослушности почти каждый день из Махачкалы доносится до Кремля… Да, было дело, принимал вместе с другими. Когда это было? Когда председателем правительства работал? Путину, думаю, об этом даже вспоминать не хочется…

А мне до сих пор не хватает Арифа образца конца семидесятых годов прошлого века. Это был чистейшей души человек. Таких людей больше в своей жизни не встречал…

 

 

      11 января  — 16 мая 2013 Самара

 

 

ABORTUS (hekayə)

                           Bir gün əvvəl arvadının ayaqyalın gəzdiyini gördü, qışqırmaq, ağzına gələni demək, coşub özündən çıxmaq üçün yaxşı fürsət vardı, həm də nə qədər ucadan qışqırsan, dediklərin nə qədər acı olsa da, hamısını onun xeyruinə deyirsən, ancaq demədi, fikirləşdi ki, əskiklik kimi çıxacaq, nə canfəşanlıqdır bu, gün hayandan çıxıb yəni, ürəyində “canı cəhənnəmə” deyib susdu. Bu gün səhər tezdən arvadı zarıyırdı ki, qızdırması var, dünəndən boğazına yığılıb qalanları var gücüylə düz gözünün içinə qışqırdı, bəs ayaqyalın gəzəndə nə fikirləşirdin, elə bil bu ayaqyalın gəzmək əhvalatı yüz il qabaq olmuşdu və arvadı heç cür yada sala bilmirdi, gözlərini döyə-döyə ona baxırdı, sol qaşı azacıq yuxarı dartılmışdı və nazik dodaqları son ucda titrəyirdi. Gör ha, yorğanın altında da iriliyi bilinən qarnına fikir verməsən, deyərsən dörd il bundan qabaqkı qız uşağıdır, bədən nəşələrinin bitib-tükənməzliyinə arxayın olan, onları səbirlə, həm də inadla gözləyən qız uşağı. O susdu. Ümumuiyyətlə, rusca qışqırmaq, qara-qorxu gəlmək onunçun xoşagəlməz bir işdi. Birdən yarıda dolaşırsan, sözün kəsərdən düşür, əlbəttə, azərbaycacnca da yamanlamaq olar, ancaq bunun faydası yoxdur, onsuz da rusca cavab verəcək. İndi isə ümumiyyətlə dinmir. Yəqin doğrudan da qızdırması var. Sonra soruşdu ki, bəs işə getməyəcəksən. Cavab verdi ki, bu qızma ilə işə gedə bilməz. “Nə qədərdir axı?” Heç ölçmüsən?” “Hə, ölçmüşəm, otuz səkkiz yarımdlır”. “Zəng eləyim təcili yardıma?” “Uşağı bağçaya apar, sonra”. Qanı lap qaraldı. Deyəsən arvadı hər gün gördüyü işi ona xatərladır. Guya özü bilmir, uşağı apar, sonra. Uşağı apararam, zəng-zad da vurmaram, canın cəhənnəmə, onsuz da qızmadan ölən deyilsən. Əvvəl yorğandan bir titrətmə keçdi, sonra özü də tərpənib gözlərini açdı, ağlamaq istəyib dodaqlaını büzdü., ancaq yemək stolunun ətrafında hərlənən atasına baxıb fikrini dəyişdi: “Ata, məni çıxar burdan”. Atası çevrilib baxdı, bunun boyuna bax, rusca danışmağına bax, böyüyəndə nə olacaq bu. Qızın boyu doğrudan da bir tikə idi, ancaq qapqara gözləri elə işıldayırdayıdı ki, nabələd adam da baxan kimi bu gözlərin yiyəsinin aləmin bici olduğunu başa düşərdi. “Çıxarmıram”. “Niyə çıxarmıesan, mən anamı istəyirəm!” “Ananı istəyirsən, gəlsin o çıxarsın”. “Ana, gəl çıxar məni”. “Bala, ata yaxşı atadır, indi çıxarar səni”. Bax ha, bunun bala deməyinə bax, özü guya böyük adam-zaddır, kənddə bu yaşda gəlinlər bala sözünü dillərinə gətirməzlər. Qızın çarpayısına yaxınlaşanda Venera qollarını açdı. Əllərini uzadıb uşağı götürdü. Venera boynunu qucaqladı. O, uşağın ürəyinin döyüntüsünü eşitdi və pəncərənin içərisindəki qəfəsdə tək-tənha büzüşən sarı bülbülə baxdı, ona nədənsə elə gəldi ki, indi bülbülün də ürəyi beləcə çırpınır, bəlkə uşaqlıq xatirələriylə bağlıydı bu, körpə bir quşu götürüb sıxırsan sinənə, çırpınır, deyəsən heç qanadlarını çırpmır, elə içəridən titrəyir, bəlkə də ürəyində danışır, bəlkə həyatla vidalaşır, kim bilir, quşun ürəyindəkini nə biləsən, bu uşağın da ürıyindəkini bilmək olmur, bayaqdan anasını istəyirdi,indi sarılıb boynuna, bilir ki, mən yuyundurracam, geyindirəcəm, bağçaya aparacam, bəlkə bağçadan yenə mən götürməli oldum, deyəsən bu qızma ilə durana oxşamır.

—   Uşağı mən götürəm gərək, hə?

—    Əlbəttə, sən. Mən çətin dura biləm. Hava da elə soyuqdur ki…

Əlbəttə! Elə arxayın deyir ki! Adam baş götürüb gedər, onda bilər ki, bu arxayınlıq nə yava şeydir. Soyuqdan şikayətlənir, ayaqyalın gəzəndə soyuq deyildi, indi soyuq oldu.

—   O qədər işim var ki. İndi hamısı tökülüb-qalacaq.

—   Ah, Eldarçik, hirslənmə, işlərin qalmaz, görüb-qurtararsan.

Eldarçik! Gör ha, cəmi dörd il qabaq nə bayağı adammış ki, on yeddi yaşlı bir uşağın ona “Eldarçik” deməyinə yol verirmiş! Deyəsən, belə çağrılmaqdan xoşlanırdı da, yadındadır ki, bir neçə dəfə az qalmışdı ağlasın, bu çaörılmaqdakı mərhəmlik, nəvaziş, sevgi onu yandırıb-yaxmışdı. Özünü bir növ bu on yeddi yaşlı qızın körpəso kimi hiss etmişdi və bu çağlılmaqda uşaq vaxtı tamarzı qaldığı əzizlənməni duymuşdu… İndi “Eldarçik” deyiləndəı elə bil ayıb bir söz eşidir, utanan kimi də olur, ancaq arvadına bunu tərgitdirə bilmir. Əslində bu barədə heç vaxt söz açmayıb, xoşlanmadığını hətta bildirməyib də, belə, əskiklik sayır ki, elan eləsin: Mənə bu gündən Eldarçik demə, Eldar de! Ümid edir ki, bəlkə özü yadırğayar, düzdür, son vaxtlar dilinə tez-tez gətirmir, ancaq hər halda gətirir, özü də belə məqamlarda. “Cik! Cik! Cik-cik-cik-cik!” Birdən uşağı yerə qoyub qəfəsin yanına getdi, bülbülə baxıb çırtma çakdı və bir neçə dəfə “cik-cik” dedi. Bülbül dinmədi.

                      — Bu görəsən niyə oxumur?                    —

                    — Bilmirəm, bəlkə yeri soyuqdur.

Eldar qəfəsi götürüb otağa göz gəzdirdi, boş yer axtardı, yazı stolunun üstündəki dəftər-kitabı bir qırağa yığıb qəfəsi açıq yerə qoydu.

—   Neçə dərəcədir görəsən?

—    Otuz səkkiz yarım.

—   Sənin qızmanı demirəm Sən hələ öz hayındasan. Bayırdakı havanı soruşuram.

—   İki dərəcə. Radio dedi.

Yenə soyuqdur. Aprel qurtarır, ancaq yazdan əsər yoxdur, külək elə üşüdür ki, dişin dişinə dəyir. Camaat da deyir ki, bəs folankəs Leninqradda kefdədir, çıxacaqsan bayıra, külək yeddi qatından kçəcək, plaşıının elə görkəmi var, Bakıda bundan yaxşısını tikməzlər ki, təki bir balaca xarici mala oxşasın, daha içində dondun, qaldın – veclərinə deyil. O,  metroya çatanacan, əslində vaqona girənəcən soyuqdan titrədi, çünki stansiyanın içində də külək vardı. Gör ha, gör nə qədər nağıl uydurublar ki, guya Rusiyada külək-zad yoxdur, alverçilər uydurublar yəqin, əyinləri-başları qalın, qalın nədir, soba kimi yanırlar, nə şaxtadan xəbərləri olur, nə küləkdən, alverçi yoldaş heç belə metro stansiyalarına da girmir, bu taksiləri bəs Allah kimin üçün yaradıb. Şəhərin mərkəzinə qədər xeyli yol  vardı və alverçilərin də, ümumiyyətlə, indi onun üşüməyinə, qanının qaralmağına, paltardan narazılığına səbəb olan başqa insanların da qarasınca yarım saat arxayınca deyinə bilərdi, ayaq üstəsən, başqa əlacın yoxdur, basırıqdır, tərpənmək mümkün deyil ki, bir kitab açasan, bu basırıqda adamlar ya öz ürəklərində danışırlar, ya da yol boyu qonşuları ilə sözləşirlər, hünərin var, birinin ayağını bas, bəh-bəh, leninqradlının ilhamı elə coşacaq ki, elə bəlağətlə döşəyəcək ki,mat qalacaqsan, ümumiyyətlə, burda söz sənətinin ən parlaq nümunələrini ictimai nəqliyyatda eşidirsən, Allah bilir, bəlkə də bu adamar hamısı nədənsə acıqlıdırlar, məsələn,  şəxsi maşınlarının yoxluğu və hər gün taksi tutmaq imkansızlığından. İnera da belə basırıqda işə gedir hər gün, həmişə. Yorğun. Hamilə qadınlara yer verirlər. Əlbəttə, belə basırıqda qadının hamiləliyini görən olsa. Ancaq qızma bü tünlükdən, basırıqdan deyil. Ayaqyalın gəzməkdəndir. Axşamacan qızma düşər yəqin. Uşağı özü də götürə bilərdi. Ancaq hər halda o da saat altıyacan qayıda gərək.

Mənzil isti idi. Bu isti soyuqdan keyləşmiş sümüklərinə elə xoşluq gətirir ki, canın elə dincəlir ki, elə bil subay bir adamsan. Azad, müstəqil. İnqilab və istiqlaliyyət! Rədd olsun zəncirlər! Rədd olsun köləlik! Sonra telefonu barmaqları ilə döyəclədi. Sən də köləsən, ha, susub durmusan. Dindirməyincə dinən deyilsən, hünərin var, öz-özünə danış görək, əlbəttə, danışa bilməzsən. İncimə ha, bu da bir zarafatdır, özün yaxşı bilirssən ki, mən özüm qulam, arvadın, uşağın, elə sənin qulun, bayaq dediyimə fikir vermə, sən adamı öldürə də bilərsən, dirildə də. O, telefonla belə söhbətləri tez-tez edirdi və fikirləşirdi ki, bu, kəndçiliyindəndir, yəqin telefonun telefon olduğuna alışa bilmir, gözünü açıb evlərində telefon görsəydi, öyrəşərdi, indi ömrü bayı telefona bir adam kimi, üstəlik yaxın adam kimi baxacaq. Ya sən ondan asılısan, ya da o səndən, fərqi yoxdur, asılılıq hər hansı formada onun təbiətinə ziddir. İnqilab və istiqlaliyyət! Sonra İneranı da, Veneranı da, telefonu da unutdu, dalbadal bir neçə səhifə yazdı, yazdığını oxudu və oxuduğunu bəyəndi – belə şeylər az olur, durub otaqda gəzindi, əl-qolunu yellədi, mətbəxə gedib çay qoydu, qayıdıb stolun arxasına keçdi, yazdığına bir də baxdı, ümumiyyətlə, pis deyil, Axundzadə cənablarından ya gərək yaxşı yazasan, ya da heç yazmayasan, Bakıda, şübhəsiz ki, bundan pis yazırlar, əyalət-paytaxt-əyalət. Ancaq, cənab Axundzadə, məsələ təkcə əlifbada deyildi. Əlbəttə, bizim fikrimizcə, yəni mənim fikrimcə. Sonra köhnə jurnallardan birinin fotosurətini götürüb divanda uzandı, bir az oxuyub tavana baxdı, Qəribədir, əgər bu bunadakı mənzillərin hər birində belə ağır çılçıraqlar asılıbsa, tavanlar necə davam gətirir bu qədər yükə, bərəkallah, yaxşı tikiblər, görəsən bu mənzillərin neçəsi yiyəsizdir, ayda səksən manat, bu qədər pulu iqtisadçılar görəsən necə adlandırırlar, özləri xaricdə, maşınları-filanları, ayda da səksən manat nağd yığılıb qalır, görəsən onun bu məmzildə vaxt keçirməyi, işləməyi, dincəlməyi qanunla necə təsnif olunur və buna görə onu tutub dama sala bilərlərmi? Əsil kirəçini necə? Nə var-nə var, uşaq həftədə bir dəfə şəhərə buraxılacaq, mənzil kirələyirlər səksən manata, dincəlsin, yaxşı yesin-içsin, özləri də az qala hər ay burdadırlar, əlbəttə, rayonun yarısı onların əlindədir, səksən manat nədir ki, lap olsun səkkiz yüz manat, görəsən ona açar etibar eləməkdə niyyətləri nədir. Axundzadədən yazdığı işlə çoxmu irəli gedəcək ki, rayonun yarısını əllərində saxlayan bu adamların bir işinə yarıya bilsin, bəlkə yaradıcı ziyalı ilə ünsiyyət də bir şandır, ancaq onun yaradıcı ziyalı adını daşımağa hələ heç haqqı yoxdur, bəlkə gələcəkdə, onda da bu adamlarla ünsiyyət heç mümkün olmayacaq. Onunku müstəqillikdir. İnqilab və istiqlaliyyət! Durub çay dəmlədi, soyuducudan kolbasa, pendir çıxardı, kürü də vardı, toxunmadı. Tək olanda dəymirdi, bunu nə isə bir oğurluq sayırdı, hərdən qız-zad gələındə çıxarırdı, onda da özü yemirdi. Yeməkdən sonra maqnitafonu oxutmaq istəyirdi ki, telefon zəng çaldı:

— Allo, Eldarçik!

— Hə, hardan danışırsan?

— Xəstəxanadan.

— Nə xəstəxana?

— Təcili yardım gələnə xarablaşdım, gəlib məni apardılar.

— Nədir axı?

— Uşaq atmaq qorxusu var.

— De ünvanı, gəlirəm.

Xəstəxana uzaqmış. Xeyli axtardı da. Palataya buraxmadılar. Dedilər ki, vəziyyəti yaxşı deyil, gözləyin. Həyətdə oturdu. Oturduğu tərəfə gün düşürdü və tezliklə bədəninə ilıq isti hopdu. Vəziyyəti yaxşı deyilsə, uşaq atmaq təhlükəsi gerçəkdir yəqin, hər dəfə bir hoqqa ilə başlayır, əvvəlkilərdə belə qızması olmurdu, əlbəttə, ayaqyalın gəzməyindəndir, altıaylıq körpə, əlbəttə, qalmaz, qalmaz nədir, yəqin elə cansız doğulacaq, bəlkə də oğlandır, bəlkə birinci uşq oğlan olsaydı, daha uşaq istəməzdi, onda da Venera olmazdı, qəliz məsələdir. Uşağı, balası var, ona çatmayan nədir axı – atalıq hakimiyyətinin cəlalı kəsirlidir. Oğul! Kim bilir, bəlkə də onu çəkən ata-oğul münasibətlərindəki sirdir, atasının erkən ölməyi bu münasibətlərin məzmununu, özəyini açılmaz, yozulmaz sirrə çevirmişdi. Bəlkə də oğulsuzluq ya qızsızlıq bədənin hansısa çatmayan bir üzvünü anbaan anmaq və ağrımaq kimi bir şeydir, ah, bu qadın, bu uşağın biri uşaq, nə səhlənkar, nə başısoyuq adammış, altı ay özü ağrı, əziyyət çəkib gəzdirib, indi buyur, at bu xəstəxanaya get. Bir neçə dəfə durub xəstəxananın qapısına getdi, nə içəri buraxdılar, nə xəstənin vəziyyətindən bir şey dedilər, gəzişdi, oturdu, portfelindən qeyd dəftərini çıxarıb vərəqləməyə başlamışdı ki, orta yaşlı bir tibb bacısı korpusdan çıxıb ona yanaşdı. “Arvadınızın vəziyyəti lap yaxşıdır, özünü lap yaxşı hiss edir, gedə bilərsiniz, heç narahat olmayıan, bu gün ona heç na lazım deyil”. Eldar tibb bacısının qabağında durmuşdu və sağ əlində tutduğu dəftərçəni sol əlinə vururdu, başa düşürdü ki, tibb bacısı hamısını demir, demək istəmir, sual gözləyir ki, demək asanlaşsın, ancaq o soruşa bilmirdi, dəftərçəni ovcuna şappıldadırdı. Biədəb bir vəziyyətdə qalmışdı, arvadından ona xəbər gətiriblər, sualı sual dalınca yağdırmaq əvəzinə durub gözübü döyür, ancaq yaxşı ki, mamaça özü dilə gəldi. “Uşağı saxlaya bilmədik. Tələf oldu. Çox təəssüf edirik. Gərək ən azı bir həftə-beş gün qabaqdan xəstəxanaya qoyulaydı. Çox gecikib. Heç nə mümkün olmadı. Qaraqaş bir qız idi…”

Mərkəzə qayıdan baş – xəstəxanadan çıxanda saat dörd idi və altıdan tez yataqxanaya qayıtmaq istəmirdi — əvvəl trolleybusda, sonra metroda yüngülləşdiyini hiss edirdi, basırıqdan nəfəsi daralmırdı, trolleybusun qəfil-qəfil dartılmağı onu həmişəki kimi cinlətmirdi. Əvvəl anlamadı ki, nə məsələdir, sonra mamaçanın xəstəxana həyətindəki monoloqunu bir də yaddaşında səsləndirəndə kefinin nədən durulmağını başa düşdü, şübhə ola bilməzdi uşağa görədir, yəni ki, tələf olan uşağın qız olduğuna görə, oğlan olsaydı, xəbəri ayrı cür qarşılardı, bəlkə ağlardı da, hərçənd çoxdandır ağlamır və ona elə gəlir ki, ümumiyyətlə ağlamaq qabiliyyətini itirib. İşə bax ha, uşağı heç istəmədi də. Əvvəlki iki uşaq iki ylıqdan da tez tələf olmuşdular, axı altıaylıq iri olmalıdır, kəndlərində belələeini qayda-qanunla dəfn edirlər, əlbəttə, baş daşı qoymurlar, yas saxlamırlar, ancaq dəfn edirlər, gör indi mamaça nə fikirləşəcək, birdən fikirləşər ki, heç əri deyiləm, oğlanıyam, niyə də fikirləşməsin, get indi onları başa sal ki, babasının Türkiyədən Gürcüstana, atasının Gürcüstandan Orta Asiyaya, özünün də orta Asiyadan Leninqrada adlayaraq yığdığı bütün təcrübəni səfərbər edən bu zərif  türk qızı həyatının ən mürəkkəb anlarında “oğlan”la münasibətlərin mümkün hüdudlarını aşmağa qoymamışdı. Əlbətttə, ər, əlbəttə ki, ailə, əlbətə ki, uşaq, yataqxanada yaşayanda nə olar ki və bu yataqxana otağının İneraya mənsub olması da heç əskiklik-zad deyil, fəhlə ailəsinə yataqxananı elmi işçi ailəsindən tez verirlər və nə olsun ki, bu fəhlə Leninqrad universitetinin biologiya fakultəsinə imtahan vermişdi və nə olsun ki, indiki işini yalnız şərti olaraq fəhləlik adlandlrmaq olar, laboratoriya, kağız-kuğuz, ər, əlbəttə, ər, ərin buynuzu olmur ki, tfu, nə pis söz oldu, əslində azərbaycanca biədəb deyil, ruscaya çevirəndə biədəb olur, heç vaxt, heç vaxt, istiqlaliyyət, istiqlaliyyət, əclaflığa bax ha, heç soruşmadı ki, uşağı götürmək olar ya yox, Nevskiyə iki stansiya qalmış metrodan çıxdı, stansiyanın həndəvərində gəzindi, qəzet aldı, ancaq baxmayıb portfelə qoydu, qəzet köşkünün lap yanında gül köşkü də vardı, qızılgüllərə baxdı, ində yəqin kəndlərində bağ-bağça qızılgüllə doludur, hər cürüylə. Bəlkə də bu körpəni kənddə basdırsaydılar, qəbrini qohum-qardaş gül-çiçəyə tutardı. Gözünün acılanmağını hiss etdi. İş xeyir deyil deyəsən. Qayıdıb yenidən metroya girdi. Nevski prospektində camaatın qaynayan vaxtı idi. Ancaq indi o, basırığz fikir vermirdi. Üşüdüyünü hiss edib prospektin gün düşən hissəsinə keçdi. Bir də gördü ki, Moskva vağzalına gəlib çıxıb, elə iti gəlmişdi ki, guya qatara gecikirmiş, hərçənd qatarla getdiyi az olur, vətənə təyyarə ilə uçur, qatarda səbri çatmır, işə bax ha, kənd adamı olasan, qatar sürəti sənə ağır görünə, şəhər adamı bəlkə də sürətlərin hamısına tədricən öyrəşir, hamısı ilə yola gedir, evdən işə də iki saat, öz şıhırıindən iki min kilometrlik aralı bir şəhərə də iki saat, həmin yolu qatarla da gedə bilər iki günə və bunu özünə dərd eləməz, kəndli isə bir də gördün piyada sürətindən adladı təyyarə sürətinə, qatarla ilk uzaq yolu əsgərlik olmuşdu, ancaq əsgərliyin ilk yarım ilinin hər günü qtardakı kimi, bəlkə də daha uzun, uzun, lap uzun çəkir və qatardakı o günlər də calanıq xidmət günlərinə, yol təsəvvürü itib gedir, sənə elə gəlir ki, elə bakıdan çıxandan hərbi qulluq başlanıb, sən də öz xiffətinlə, həyəcanlarınla, dayanmadan inadla özünə yol eləyən göz yaşlarıla çırpışa-çırpışa gəlmisən, əsgərliyin axırına yaxın təzə gələnlərə yuxarıdan baxırsan, ay ana uşağı, bundan nə əsgər olacaq, gözünün qorasını sıxır bu, sənə elə gəlir ki, ağlamaq uşaqlığın başqa biabırçı vərdişləri kimi tərgidilir və indi gəl bu hoqqadan baş çıxar ki, gözlərin bayaqdan acılanmaqdadır, iş xeyir iş deyil. Nə adı vardı ki, adını deyib çağırasan, nə üzünü görmüsən, ancaq nədənsə körpənin varlığını, daha çox yoxluğunu duyursan. Daha doğrusu, yoxluğunu. Mübarəkdir, deyəsən düşüncələrində də bir elmilik yaranır. Admiralteyskaya Naberejnayanın gün düşən tərəfini tutub gedirdi, sahilə nə vaxt burulduğunu bilməmişdi. Külək güclənirdi, Neva kükrəyirdi. Yenə daşmasa yaxşıdır, Fin körfəzindən əsir. İndi gəminin göyərtəsində dayanıb üzü küləyə üzəsən. Külək adamı yaxşıca çırpıb ayıldar. Körpücükdə köhnə bir teploxod dayanmışdı. Adam-zad görünmürdü. Pillələrlə göyərtəyə qalxdı. Üst kayutdan bir qadın çıxdı. Eldar salam verdi.

— Bəs gəzinti yoxdur?

— Yoxdur gəzinti bu gün. Küləyə görə. Mayın birində gəlin. Yaxşı gəzinti olacaq.

Qadınla sağollaşıb sahilə çıxdı.  Bayrama üç gün qalıb. Veneranı götürüb gələr. İneranı hələ buraxmazlar. Veneranın ağlı kəsir daha, bilir bayram nədir, şənlənmək nədir, aləmin bicidir, anasına göz ağardan kimi az qalır özünü öldürı, göz ağartmamaq da olmur. İndi bax ha, hər gün sözləşirlər, hə, hər gün, İneranın xəstəxanada olduğu günlərdən başqa. Çox vaxt elə ona dəyməyə gedəndə də sözləşirlər. Bir kişi deyirdi ki, arvadlar ərləriylə sözləşməsələr ürəkləri partlar, ölərlər, onların ərlərindən çox yaşamağına səbəb ərləriylə sözləşmələridir, ər özündən çıxır, qanı beyninə vurur, arvadınsa kefi daha da durulur, bəlkə İnera da mənim axırıma çıxar beləcə. Saçım ağarıb gedir, üzüm qırışlanır, o hələ həminki uşaqdır. Bəlkə də həmişə məndən səkkiz yaş kiçik olmağını fikirləşir, qürrələnir, bəlkə məndən zəhləsi gedir. Cəhənnəmə getsin. Elə mənim də ondan zəhləm gedir. Adına bax ey –İnera! Bilmirəm nə addır bu, qızın da adı özünkündən geri qalmaz, özüm qoymuşam ancaq qızın adını, yenə onun günahıdır, onun adı İnera olmasaydı, qızın adını Venera qoymazdım, lap elə Sevinc qoyardım, Venera nədir axı, qara qız, kişmiş qız, yeməli qız, yeməli bala, incə bala, quş bala, rusca danışmağına bax bunun, qurtarsaydım, götürüb gedərdim Bakıya, bəlkə Bakıda da rusca danışacaq, hər halda ora, ora, cənab Axundzadə, vallah, məsələ  təkcə əlifba deyildi, hərçənd mən bu barədə yazmıram, lap ötəri toxunuram, bəlkə sonra bunun özünü də rəhbərim Moisey Aronovnçin məsləhətiylə çıxardım, cənab Axundzadə, yarımçıq doğulan fikirlər var, onların çoxu, təbii ki, tələf olur, yəni ki, ölü doğulur, ancaq yarımçıq doğulan fikirlərin yaşayanları bəzən təhlükəli olur, çünki adamlar işlərini-güclərini atıbbaşlayırlar bu yarımçıq ideyalara nəfəs verməyə, can verməyə və adamlar bəzən bu yarımçıq ideyaların əsirinə çevrilirlər, bu ideyalar əzizləndiklərindən ərköyünləşirlər və adamların başına olmazın oyunlar açırlar və adamların başı tələm-tələsik yeni yarımçıq ideyalar doğur ki, əvvəlki yarımçıq ideyalara calansın, əlbəttə, biz çalışarıq ki, yaxşı yazaq. O, İssak kilsəsinin yanından bəlkə həmişəki kimi sakitcə ötüb keçərdi, ancaq məbədin arxa tərəfində qalaqlanmış metal boruları görüb dayandı. Əslində bu, qalaq deyildi, əməlli-başlı dağ idi, şübhəsiz ki, tezliklə məbədin böyük bir hissəsini bu borularla bəndləyəcəklər və təmir başlanacaq. Eldar yolundan burulub məbədə lap yaxın gəldi. Bura gün düşmürdü, ancaq külək də dəymirdi, Leninqrad məscidini də nə vaxtdan borulayıb bəndləyiblər, ancaq içəridə ibadət gedir. Görəsən orda ölü yuyurlar ya yox. Eh, onsuz da altıaylıq körpəni heç kim məscidə aparmir. Bəlkə heç yumurlar da. Ümumiyyətlə o heç nə bilmir. Nadandır. Üstəlik əclafdır da.  Bülbülü də qəfəzdə tək saxlayıb darıxmaqdan öldürür. Elə deyir birini də alaram, almır, pula qıymır. İndi Venera da tək olacaq, anasını neçə gün görməyəcək. Uşaq da öyrəşib deyəsən. Ağlayıb-eləmir. Kim bilir, bəlkə ürəyində darıxır. Ağlamır, ancaq qorxur bəlkə ağlamağa. Ürəyi elə ona görə titrəyir. İndi gedib bağçadan götürəcək. Bağçadan evə qədər özü fedəcək. Atası ilə yanaşı addımlamağa xoşu gəlir. Ancaq otaqlarına girən kimi boynuna sarılacaq, üzünü çiyninə qoyacaq, sinəsi də titrəyəcək, titrəyəcək… Eldar əvvəl başını metal boruların üstünə qoydu, sonra plaşının iri yaxalığını üzünə qaldırdı. Əlbəttə, bu plaş Bakıda tikilib, pis tikiblər, ancaq ağlamağını gizlətmək üçün plaşlın nə yaxşısı, nə pisi…

 

22 may – 30 iyun 1984 Moskva

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ZEYNƏB XANLAROVA. KiŞİ QIZI tam mətn

        

Yəqin ki, səksəninci illərin sonlarıydı, məzunuyyətdən qayıdanda Bakıdan “Leyli və Məcnun” operasını aldım, üç böyük valdan ibarət bir albom idi. 60-cı illərdə bu operanın Axundov adına teatrda 600-cü tamaşası oldu, tamaşa birbaşa translyasiya edilirdi. Bizim kəndin bütün musiqisevənləri qonşumuz Ərəstunun evinə yığışmşdı. Operanın ilk iki pərdəsində Məcnunu Arif Babayev oynayırdı (əslində oxuyurdu). Üçüncü pərdədən onu Qulu Əsgərov əvəz etdi. Camaat səhəri gün danışırdı ki, guya gənc Arif Babayev rolun öhdəsindən gələ bilməyib, fasilədə gedib Qulunu maşına mindirib gətiriblər… Bizim Ərəbqardaşbəyli kəndində o vaxtlar cəmi iki ya üç evdə televizor vardı, telefon heç yox idi, ancaq Bakıda o vaxtın məşhur artistlərinə aid söhbət və qeybətlər ildırım surətiylə gəlib ora çatırdı… Yəni ki, mən bu valı almamışdan qabaq Arif Babayevin Məcnun rolunda oxusunu canlı eşitmişdim, bir növ dadı damağımda qalmışdl. Hərçənd yetmişinci illərdə, xüsusən bu onilliyin sonlarında Azərbaycan televiziyasında musiqi verilişlərinin səviyyəsi çox aşağı düşmüşdü, əh hörmətli müğənnilər fonoqramla oxuyurdular, canlı oxuyanda da utanmaz-utanmaz “xoruz buraxırdılar”. Yəni ki, bir növ Heydər Əliyev xalq musiqi sahəsində estetikanı dinməzcə ləğv eləmişdi. Pambıqçıların, tütünçülərin, taxılçıların qondarma qələbələrindən sonra tarlalarda Aərbaycan incəsənət ustalarının iştirakıyla konsertlər keçirilirdi və tədricən Azərbaycan müqənniləri çöldə necə oxuyurdularsa, elə televiziyada da, teatrda da elə oxumağa başladılar…

O vaxt Kuybışev adlanan  Samaraya gəlib çıxan kimi çaydan, çörəkdən qabaq “Leyli və Məcnun”un vallarını oxutdum və halım çox pərişan oldu,. Yəni ki, bu pərişanlıq qəhrəmanların faciəli taleyindən deildi, xalq artistləri Arif Babayevlə Zeynəb Xanlarovanın açıq-aşkar xaric oxumağından idi…O vallara daha qulaq asmadım və sonralar bir yataqxanadan başqa yataqxanaya köçəndə onları zibil qutusuna atdım…

Əslində Zeynəb Xanlarova üç dəfə xalq artistidir: Azərbaycan, Ermənistan, SSRİ xalq artisti. Hərçənd bir vaxt Zeynəb xanımın nəinki Azərbaycanın xalq artisti adını alacağı, hətta onun yetmişinci illərin əvvəllərində onun adına qoyulmuş qadağanın götürüləcəyi də şübhəliydi…

İndi bunu xatırlayanlar, əlbəttə azdır, o dövrün adamları ölüb-gedirlər, mənim kimi qalan tək-tükdür… Təssüf ki, dəqiq tarixini deyə bilmərəm, yəqin ki, yetmişinci illərin əvvələriydi. Birdən Zeynəb Xanlarova yoxa çıxdı. O vaxtlar Azərbaycan musiqisi Aərbaycan televiziyasıyla həftədə bir dəfə verilərdi, o da cəmi on beş-iyirmi dəqiqə. Yəni ki, Zeynəb Xanlarovaya nə isə olduğunu camaat əvvəlcə radiodan başa düşdü, çünki radio ilə hər gün kənd zəhmətkeşləri üçün konsert verilərdi və Zeynəb xanım da az qala hər gün efirdə səslənirdi. Və birdən-birə onun yoxa çıxması hamını məəttəl qoydu. Əvvəl şaiyə yayıdı ki, Zeynəb ağır xəstədir, bu gün-sabah ölər.                                                   

Sonrakı şayiələrlə Zeynəb Xanlarovanın ölüm xəbəri gəldi, özü də deyirdilər ki, xəstəlikdən ölməyib, “iksus” içib özünü öldürüb…

Biz azərbaycanlıların sirkə turşusunu niyə rusca adlandırmağımız aydındır, o vaxt Rusiyadan gələn malların çoxunun adları təhrif olunmuş şəkildə rusca deyilirdi. Ancaq bizim adamların “uksus” yox, “iksus” deməyi təəccüblüdür, çünki, “uksus” bizim ahəng qanununa uyğundur, “iksus”da isə incə saitdən sonra qalın, özü də dodaqlanan sait gəlir…Mənim yanımda Rusiyada satıcıdan “iksus” soruşublar və  soruşanın azərbaycanlı olduğunu səhvsiz bilmişəm…

Hə, nədənsə o vaxtlar kəndə tanınmış müğənnilərin ölüm xəbəri gəlirdi. İntihar – ölüm səbəblərindən birincisiydi. Zeynəb xanımın niyə “iksus” içdiyi barədə danışıqlar çox idi. Bu danışıqlarda Ələkbər Tağıyevin adı çəkilirdi. Çünki Zeynəb xanım “Qonşu qız” mahnısıyla tanınan gündən söhbət gəzirdi ki, müğənni xanım Ələkbər Tağıyevin “adamıdır”, “adamıdır” sözü isə, məlum olduğu kimi, bizim abır-həyalı azərbaycanlıların dilində “məşuqə” “oynaş” deməkdir…

Ümumiyyətlə, Azərbaycanda yalnız kommunust ya komsomol qəzetlərinin çıxdığı vaxtda insanlar sevimli artistlərin şəxsi həyatından bütün bildikləri şaiyələrdən ibarət idi. Bu şayiələri kimin birinci uydurmağı və necə sürətlə yayılmağı sirdir. İnsanlara sevgi tarixləri, sevgi intruqaları lazım idi və cəmi iki dəfə televiziyada görünən müğənni şifahi “leyliməcnun”un qəhrəmanına çevrilirdi. Əlbəttə, musiqiçilərin həyatı barəsində gedən söhbətlərin bir qismində həqiqət payı da vardı. Çünki by artistlər adi insan həyatı yaşayırdılar, onların qonşuları vardı, ünsiyyətdə olduqları adamlar vardı, bir də ki, o vaxt qapalı qəsrlər də yox idi və adi insanlarla “yarlmallahlar” bir-birlərini  bazarda, poliklinikada, nəqliyattda da görə bilərdilər. Zeynəb Xanlarovanın cavan qız vaxtından Ələkbər Tağıyevin məşuqəsi olduğuna mənim heç bir sübutim yoxdur, mən uşaq vaxtı camaatın ağzından eşitdiklərimi xatırlayıram. Ancaq şifahi Xanlarova-Tağıyev dastanı elə düyünlərlə inkişaf edirdi ki, onun uydurma olduğunu güman etmək çətindir… Bəlkə də Zeynəbin efirdən itməyi 1972-ci ildə olub və ən azı il yarım davam edid. Müxtəlif şayiələri bir yerə yığsaq. sonralar kriminala və detektivə çevrilmiş bu sənət və eşq ittifaqının inkişafını və qalmaqallı iflasını təxminən bu cür ifadə etmək olar:

Əlbəttə, yenə deilənlərə görə, prokuror Ələkbər Tağıyevlə Bakı rayonlarının, deyəsən, Abşeron rayonunun, rəhbəri arasında ədavət yaranır. Bəstəkarın tapşırığı ilə Zeynəb Xanlarova  həmin məmurla tanışlıq qurur, sonra bu tanışlıq intim yaxınlığa çevrilir. Şayiələrə görə, Zeynəb xanım çarpayının altına maqnitafon qoyurmuş və məmurla aralırında olanların səsli hissəsini yazırmış. Sonra guya Ələkbər Tağıyev maqnitafon yazısıyla başlayıb məmuru şantaja…Qalmaqal çatır Heydər Əliyevin qulağına və o da “eşq” üçbucağının hər üç tərəfini cəzalandırır. Abşeron (ya da ayrı rayon) rəhbərinin başına nə gəldiyini deyə bilmərəm. Ancaq Ələkbər Tağıyev və Zeynəb Xanlarova təxminən il yarıma (mən, əlbəttə, səhv edə bilərəm) qadağan altında qaldılar. Bu qadağanı Heydər Əliyevin necə götürdüyünü, hansı mülahizələrlə götürdüyünü dəqiq demək çətindir. Ancaq Heydər Əliyev ustedadlı olanı istedadlı olmayandan ayırmağı bacarırdı. Və öz janrlarında Ələkbər Tağıyevin və Zeynəb Xanlarovanın bərabərləri yox idi. Bir də ki, Heydər Əliyev onları niyə bağışlamayaydı ki? Bu iki sənətkarın “çarpayı” əməliyyatı əsil KGB üslubunda həyata keçirilmişdi və bu da Heydər Əliyevdə, ola bilsin ki, rəğbət də doğura bilərdi…

Əslində Zeynəb Xanlarova guya yaxınlıq elədiyi məmuru ya lap Ələkbər Tağıyevi öldürsəydi də, Əliyev ona bağışlardı.Çünki Zeynəb xanım əliyevçiliyin mədəniyyət dəstəyinin çox vacib elementi idi.

Yetmişinci illər Azərbaycanın dinamik şəkildə iqtisadi və əxlaqi bataqlığa yuvarlanma dövrüdür. İqtisadiyyatın bütün rəsmi göstəriciləri yalan idi və buna görə də rəsmi təbliğatda bir kəlmə də doğru söz yox idi. Rekord pambıq, taxıl, çay, üzüm məhsulları dövlət idarələrində qondarılırdı və bunun belə olduğunu gözlə görmək üçün Azərbaycan mağazalarına girmək kifayət idi. “İri addımlarla adımlayan Azərbaycan”ıın mağazaları  boş idi, guya bir milyon tondan çox pambıq yığan respublikanın apteklərində camaata tibbi pambıq satılmırdı! Təhsil, səhiyyə ildən-ilə ən parlaq korrupsiya zonalarına çevrilirdilər. Bunların hamısından pis mənəvi-əxlaqi tənəzzül idi, adamlar üçün əzilmə, tapdanma normaya çevrilirdi, 60-cı illərdə kolxoz sədrinin elədiklərini 70-ci illərdə briqadir də edə bilərdi: yəni tarlada gəlinləri saçlayıb döyə bilərdilər – bunlar öz gördüklərimdir. Rüşvətxorluq Heydər Əliyevin vaxtında normaya çevrilmiş, rüşvətxor cəmiyyətin ən hörmətli adamı olmuşdu. “Ala bilməyənlər” əfəl, vecəyaramaz sayılırdılar…

Uşaq vaxtı kənd şənliklərindən hələ əllinci illərdə, aclıq vaxtı, qarmon çalan bir nəfərdən söhbətlər eşitmişəm. Bu adam naşı imiş, yəni “qırıldadırmış”, cəfəngiyyat çaldığını camaat başa düşməsin deyə yanındakı nağara çalana tez-tez göz eləyirmiş: “Bərkdən vur!” (Uzun illər sonra indi həyatdan getmiş qarmonçunun musiqi alətini gördüm: primitiv bir qarmon, yarımpərdələrsiz!).

Əliyevə də ölkədəki vəziyyətin bərbadlığını ört-basdır eləmək üçün güclü təbil zərbələri lazım idi. Respublikada olan bütün incəsənət adamları Əliyev üçün təbil vururdular – Rəşid Behbudovan tutmuş Zeynəb Xanlarovaya qədər. İndi diktaturaya qarşı mübarizəyə qalxmış Rüstəm İbrahimbəyov Əliyevin korrupsiyaya qarşı necə amansız mübariz olduğunu göstərən filmlər çəkirdi… Noyabrın ortalarına qədər yağış altında pambıq tarlalarında zorla saxlanan arvad-uşaq çəkdiyi nahaq zülmü hansı rayondasa planın dolmağna həsr olunmuş konserti görəcəyi ümidiylə unudurdu. Axşamlar Bərdədən ya Ağcabədidən konsert göstərilirdi. Küləkdən saçları pırpızlanan müğənnilər atılıb-düşür və yem gözləyən heyvan mələməsinə oxşayan səslər çıxarırdılar… Əlbəttə, hər müğənnin öz yeri vardı, rayonlar arasında musiqiçiləri iqtisadi potensial və şöhrətlə mütənasib bölüşürdülər… Zeynəb Xanlarova rayonlara çox getməzdi, onu Lenin adına sarayda Moskvadan növbəti Qırmızı bayrağın alınmasına həsr olunmuş konsertə saxlayırdılar. Xalq intizarla gözləyirdi və bu şirin intizar ona çəkdiyi zülmləri qismən unutdururdu… Sonra məlum oldu ki, briqadir, aqronim, kolxoz sədri, raykom katibinin tapdağı altında əzilən xalqın yeterdiyi oğullar döyüşməyə qadir deyillər, kölə kimi boy atmış gənclərdə döyüş ruhu ola bilməz. Və indi Lenin adına sarayın səhnəsində döşlərini oynada-oynada atılıb düşərək “Azərbaycan, Azərbaycan!” oxuyan Zeynəb Xanlarovanı ürək bulantısıyla xatırlayıram…

Üstündən qadağan götürüləndən sonra Zeynəb Xanlrova müğənnilik fəaliyyətini əvvəlki qaydada davam etdirdi, bir fərqlə ki, o daha Ələkbər Tağıyevin mahnıların oxumurdu. Prokuror bəstəkarın mahnılarının indi yeni ifaçısı vardı: Nisə Qasımova. Nisəni, indi dəbdə olan ifadədən istifadə etsək, “kaslıblar üçün Zeynb Xanlarova” da adlandlrmq olardı, bu müğənnidə orijinal heç nə yox idi. O ki qaldı Zeynəbin özünə, məcburi fasilə dövründə onun səsi xarablaşmışdı. Əslində Zeynəb xanımın yaxşı səsi 60—cı illərdə olub, keyfiyyətli studiya yazıları da o dövrə aiddir, indi You Tube-a qoyulmuş yazıların əksəriyyətinə qulaq asmaq mümkün deyil – mahnılrın musiqi materialı keyfiyyətsizdir, müğənninin səsi xarabdır və açıq-aşkar xaric oxuyur. Ancaq Heydər Əliyev tərəfindən bağışlanmış müğənni xanım səhnəyə ikiqat expresssiya ilə qayıtdı və bu expressiya bir tərəfdən musiqi ifaçılığını üstələyən, digər tərəfdən səsin keyfiyyətsizliyini ört-basdır etməyə çalışan aqressiyaya çevrilirdi. Səhnədə atılıb düşməklə, parlaq paltarlarla, mahnılar arasında vətənpərvər ritorika ilə tamaşaçılara müraciətlə Zeynəb Xanlarova xoşbəxt həyat və işıqlı perspektivlər illyziyası yaradırdı: səhnədəki belə karnavaldan sonra kim şübhə edərdi ki, ölkədə həyat pisdir?

Ələkbər Tağıyev 1981-ci ildə ölüb, 59 yaşında. Zeynəb xanımla bağlı kriminal əhvalat (şayiələrə görə) nə dərəcədə onun ölümünü yaxınlaşdırıb, demək çətindir. Yazırlar ki, 200-dən çox mahnısı var. Güman edirəm ki, bunlardan ən azı beşi yüksək keyfiyyətli musuqi əsəridir ki, bu özü peşəkar bəstəkarlar üçün də az deyil. Və bu mənada cənab Tağıyev öz xalqının minnətdarlığına layiqdir. Və Ələkbər Tağıyevin yaradıcılığın yaxşı dövrü əllinci illərin axırında və 60-cı illərdə olub – o vaxt Azərbaycanda hələ Əliyev və Əliyev antiestetikası hökmranlıq eləmirdi. İndi az adam fikirləşir ki, Əliyevə qədər Tofoq Quliyev olub, Rəşid Behbudov olub, Müslim Maqomayev olub, “Qaya” olub, Flora Kərimova olub, Əli Kərim olub, Hökumə Qurbanova olub, “Neftçi” SSRİ çempionatında bürünc medal alıb…

80-ci illərin əvvəllərində mənim elmi rəhbərim mərhum Xalıq Koroğlu Bakı alimlərinin süni şəkildə 12-ci əsi Azərbaycan ədəbiyyatını Avropa İntibahı fenomeninə bağlamaq cəhdlərinə gülərək deyirdi: şair hökmdara müraciət edərək deyir ki, mən sənin qapının itiyəm. Yaradıcı insanın  hökmdar arasında bu cür kölə-ağa münasibəti halında hansı İntibahdan danışmq olar?

Eləcə də Zeynəb Xalarovanın özünü “kişi qızı” adlandırmağı gülməlidir. Səhnədə döşlərini ata-ata “Partiymın eşqilə sən, Güləcəksən hər bir zaman, Azərbaycan, Azərbaycn”, oxuyan adamın özünü “kişi qızı” adlandırmağa haqqı varmı? Ümumiyytələ, o dövrdə yaşamış və fəaliyyətini  Əliyevin Moskvada şərəfləməsinə hərsr etmiş hansı sənətkar özünü “kişi oğlu” ya “kişi qızı” adlandıra bilər? Onların hansının tarla gözətçisindən tutmuş raykom katibinə qədər bütün hakimiyyrət nümayəndələrinin tapdağı altında olan xalqdan xəbəri vardı?

Bəxriyar Vahabzadə (1980-cı il) deyirdi ki, Əliyevin azərbaycanlı qocaları Brejnevin qabağında oynatmağı onu dəhşətə gətirir. “Yaxşı, sizi yığıb gətiriblər Brejnevin pişvazına, boynunuza lent atıblar. Daha oynamaq niyə?”

Azərbaycanlıların qocalı-cavanlı rusların qabağında yallı getməyini Cəlil Məmmədquluzadə “Qurbanəli bəy” hekəyəsində yaxşı təsvir edib. Əliyevə təzə ssenari yazmaq lazım deyildi… ancaq qəribə burasıdır ki, deyilənlərə görə, Bəxtiyar Vahabzadə özü də qoca vaxtında oynayırmış. Əliyevin qabağında…

Adətən Zeynəb Xanlarovanın ən böyük xidməti kimi onun “Azərbaycanı dünyaya tnıtması”nı deyirlər. Əlbəttə, bir vaxtlar Zeynəb xanım Türkiyədə məşhur olub, onu İranda tanıyıblar, müğənni Avropada konsertlər verib. Ancaq biz əsil dünya şöhrətli şərq müəğənnilərini tanıyırıq: Mərziyə xanım, Ququş, Feyruz, Nezrin Sipahi… Bu müğənnilərin hər birinin ifasında onlarla yüksək keyfiyyətli melodiyalar lentə alınıb. Feyruz həm də Livanın rəmzinə çevrilib, yetmişinci illərdə vətənində gedən vətəndaş müharibəsinə etiraz olaraq oxumaqdan imtina edib.(Kişi qızı!) Mərziyə xanım ahıl vaxtında xaricdəki mücahid təşkilatına qoşulmuşdu. Molla rejimiylə mübarizə aparırdı. (Kişi qızı!) Ancaq hər halda sənətkar üçün ən vacibi onun yaradıcılığıdır. Zeynəb Xanlarovanın son qırx ildəki yaradıcılığı isə yüksək sənət deyil, buna ruslar “popsa” deyirlər… O ki qaldı bizi dünyada tanıtmağına… Rusiya böyük ölkədir, Azərbaycanla da qonşudur. Zeynəb Rusiyaya nəinki Azərbaycanı, hətta özünü də tanıda bilməyib. Avropadakı konsertlərin dolu zalları bizi azdırmamalıdır, bu zalları dolduranların çoxu yerlilər deyil, Şərq ölkələrindən olan mühacirlərdir. Deyək ki, lap elə Zeynəb Azərbaycanı xeyli ölkəyə tanıdıb. Bununla hansı problemimiz həll olunur? Azərbaycanın məktəbləri dağılıb, səhiyyəsi dağılıb, məmurlar oğru və hampazordur – dünyanın çox ölkələrində bunu bilirlər, çünki kürüyə satılmayan jurnalistlər bunları yazırlar. Və bu problemlər o cümlədən ona görə həll olunmur ki, ölkə parlamentində kişi oğlu kişi İlqar Məmmədov yox, Zeynəb Xanlarova oturub…

Nə keyfiyyətli işə, nə şücaətli savaşa hazır xalq möcüzə gözləyir. Çox insan elə fikirləşir ki, bizim müğənnilərimizin Türkiyədə dolu zallar yığmağıyla biz ağ günə çıxarıq. Çıxmarıq! 1992-ci ildə ermənilər bizim xalqı türklərin gözünün qabağında qırıb-tökdülər. Zəngilanın, Ağdamın, Kəlbəcərin qayıtmağının dünyada bizim tanınıb-tanınmağımızdan heç bir asılılığı ypxdur. Bu, bizdə qeyrətin olub-olmamağından asılıdır. Yəni toyuq lax yumurta üstündə oturan kimi illərlə parlamentdə oturub xalqın bir ətək pulunu xərcləyən adamların ildə bir dəfə “mən kişi qızıyam” ya “mən kişi oğluyam” deməyinin bir qara qəpik qiyməti yoxdur. Millətə özüadlanan “kişi qızları” ya “ kişi oğulları” lazım deyil. Millətin ehtiyacı kişilərədir…Və, əlbəttə, vətənpərvər qadınlara…

 

15-17 aprel 2013 Samara