Архивы

Произведения русских поэтов увидели свет на азербайджанском языке

Произведения русских поэтов увидели свет на азербайджанском языке

В Баку вышла в свет книга «Русская поэзия XIX-XX веков в переводах Хейруллы Хаяла», собравшая в себе переводы на азербайджанский язык избранных произведений выдающихся представителей русской поэзии классической и современной русской поэзии, передает VEDOMOSTI.Az.

Автором переводов является филолог, поэт, член Союза журналистов России Хейрулла Хаял, посвятивший этому 40 лет своей плодотворной деятельности.

Эта уникальная в своем роде антология русской классики на азербайджанском языке включает произведения именитой плеяды русской поэзии.

Переводы, включенные в этот сборник, выполнены в течение почти сорока лет. Они не только издаются отдельной книгой впервые, но практически публикуются впервые тоже.

Среди авторов, чьи произведения вошли в книгу, кроме классиков, представителей «золотого» и «серебряного» веков русской поэзии, есть поэты, в Азербайджане мало известные или вовсе не известные. Но перу каждому из них принадлежат немало стихотворений, по качеству не уступающих лучшим образцам русской поэзии.

К счастью, есть и живые классики – глубокий старик, но все еще издающий замечательные стихи Александр Кушнер и этнический бурят, талантливейший русский поэт Амарсана Улзытуев, хорошо известный далеко за пределами России. Самый молодой с списке авторов – Борис Рыжий, прекрасный поэт, к сожалению, доброволно ушедший из жизни в возрасте двадцати семи лет. Азербайджаский читатель, который читает русскую литературу в ахербайджанских переводах, имеет возможность вкратце ознакомиться с творчеством поэта с уникальной твоорческой манерой и языком Нины Искренко, которую

Евгений Бунимович называл «самым талантливым поэтом своего поколения».

Стихотворения классиков первого ряда, в первую очередь Пушкина и Лермонтова, в Азербайджане переводились и издавались даже собрания сочинений. Но они часто делались в спешке, к юбилейным датам, например к столетию смерти Пушкина, переводились, говоря советским хозяйственным языком, «бригадным подрядом». Поэтому болшинство из этих переводов малохудожественны, выполнены топорно. Не случайно, что единственным стихотворением величайшего русского поэта Пушкина, которое стало «азербайджанским», остается «Кавказ», выполненное более ста лет назад Аббасом Саххатом.

Но устаревают и хорошие переводы. Устарел даже «Кавказ», несмотря на все свои достоинства. Часть лексики этого перевода сегодняшний читеталь может понять только с помощью словарей. Аббас Саххат, один из наших лучших соплемеников, не сохранил пушкинскую строфу «Кавказа», разрушена схема рифмовки.  Поэтому самые лучшие образцы русской лирики должны переводиться всегда, как это происходит, например, с Шекспиром или Бодлером в России.

По мнению Хейруллы Хаяла, искуссктво перевода ближе к исполнительскому мастерству, чем к оригинальному творчеству. Переводчик должен переводить художественный текст так, как пианист исполняет Бетховена, Моцарта, Шуберта или Рахманинова. Для него каждое слово оригинала можно сравнить нотой в партитуре. Нельзя ее не исполнять или заменить чем-то другим. Это, конечно, в идеале. Если у музыки язык интернациональный, то язык литературы национален. Слово в слово переводить не получается или не всегда это возможно.

Тем не менее Хейрулла Хаял считает недопустимым фантазировать, дописывать или даже «улучшать». Он считает, что переводить стихотворение надо так, как переводится история болезни или законы. Что касается художественности, это уже полностью зависит от таланта и уровня мастерства. Ведь буквльно исполняя Моцарта или Шопена, хорошему пианисту удается передать слушателю и свой почерк, манеру. Иначе знатоки музыки не могли бы отличить Рихтера от Гилельса.  И нельзя европейского поэта, а русский поэт и есть поэт европейский, переводить лексикой, интонацией, метафорами ашугских стихов. Нельзя своеобразный, органически связанный с особенностями поэтического мышления синтаксис русского стиха упрощать. Надо соответствовать оригиналу, надо вступать в схватку с собственнным языком и тогда он обязательно сотворит желаемое. Переводя русских, европейских поэтов, сохраняя структуру их строений, синтаксис, мы расширяем возможности своего родного языка.

Переводчик вот уже сорок лет живет в России, родной язык слышит не так часто, постоянно находясь в среде русской речи – письменной, устной. Тем не менее то, что он усвоил с молоком матери и чтением Физули, Вагифа, Сабира, Мамедкулизаде, до сих пор питает его. Родной язык, который все годы жизни в России неизменно оставался родным, постепенно стал еще Родиной. Думается, переводы выдающихся образцов русской лирики для Родины будут не лишними.

Издателем книги является наш соотечественник – самарский предприниматель, активист азербайджанской общины Самарской области Кянан Исаев.

Выход в свет данной книги имеет свою самобытную историю. Дело в том, что летом 2020 года в возрасте 50 лет от тяжелой болезни скончался известный самарский бизнесмен, член Правления Лиги азербайджанцев Самарской области, уроженец Шамкирского района Азербайджана Байнур Нуру оглы Исаев – один из активистов местной азербайджанской общины, оказывавший серьезную финансовую помощь и принимавший активное участие в многочисленных мероприятиях, проводимых в крупнейших концертных залах областного центра в том числе и с участием приглашенных из Азербайджана мастеров искусств.

Байнур Исаев получил как среднее, так и высшее образование на русском языке. Прожив большую часть жизни в России, он прекрасно говорил и на родном языке, был истинным ценителем русской и азербайджанской литературы, слушал азербайджанскую музыку. Когда он узнал, что наш соотечественник, журналист Хейрулла Хаял занимается художественным переводом, он несколько раз выражал готовность издать его книгу за свой счет, но автор согласия своего не давал.

После смерти Байнура Исаева, его брат Кенан Исаев, изъявив желание претворить в жизнь просьбу покойного брата о книге, обратился к Хейрулле Хаялу и получил согласие, что послужило прекрасным поводом увековечить память о Байнуре Нуру оглы Исаеве и сделать тем самым прекрасный подарок любителям поэзии.

ALEKSANDR PUŞKIN

QAFQAZ

Qafqaz altımda, təkəm zirvədə mən,

Durmuşam sıldırım üstündə, qardan aləm ağ.

Süzür boyum bərabərində, qanad saxlayaraq.

Şığıyıb qartal üzaqlardakı yüksəklikdən.

Görürəm mən axınların necə yarandığını,
İlkin uçqunların heybətli yuvarlandığını.

Gedir nizamla buludlar altda,

Şəlalələr yararaq onları hay-küy qoparar.

Altdasa silsilədir zorba və çılpaq qayalar.

Cılız mamır cücərir altda, kol bitir orda.

Ordan o yanda ağaclar və kölgəliklər var,

Orda quşlar civildəşər, marallar orda qaçar.

Orda, dağlarda yuva bağlayır insanlar da,

Sürü gəzib dolaşır otlu sıldırımlarla.

Enib çoban da qəşəng vadiyə yorğunluq alar.
Şütüyər kölgəli sahillə Araqvi orada.

Və sığıncaq tapır zavallı süvari dərədə,

Orda divanə sevinclə qabarır Terek də.

Oynaşır, hayqırır, pələng balası,
Dəmir qəfəsdə görüb yem gətirirlər elə bil.

Çırpılır sahilə, qeyzində yox, əlbəttə, xeyir.

Qayalıq sahili ac dalğalar yalar, əfsus!

Nə yem tapar bu vuruşla, nə də təsəlli tapar,
Onu möhkəm sıxan heybətli qayalıqlar var.

1829

Ruscadan tərcümə

10.11.17

Aleksandr Puşkin

       QURANA BƏNZƏTMƏLƏR

V

            Земля неподвижна, неба своды…

Yer hərəkətsizdir: sənsən, Yaradan,

Saxlayan bu göyün qübbələrini.

Sənsiz yerə, suya yıxılardılar,

Bizi əzərdilər qüvvələriylə.

Günəşi yandırdın kainatda sən,

Həm yeri, həm göyü işıqlandırır.

O, zeytun yağına sanki çəkilən,

Büllur çilçıraqda yanan kətandır.

Tanrıya əyilin, qüdrət ondadır

Bürküdə  sərin yel əsdirə bilir

Odur buludlarla göyü dolduran

Yeri ağaclarla kölgələndirən.

Bağışlayandır o, Məhəmmədə həm

Nur dolu Quranı göndərən odur.

İşığa aparan yola qoy qədəm,

Dumanı gözündən uzağa qovdur.

1824

tərc.: 15.02.2014

MIXAIL LERMONTOV

ÇIXIRAM TƏK YOLA…

Çıxıram tək yola, çınqıllı bu yol,

Ağ dumanlar arasından qızarar.

Gecə sakit. Eşidir Tanrını çöl,

Danışır bir-biriylə ulduzlar.

Nə gözəl təntənə var göylərdə!

Yer yatır mavi örtük altında.

Nədir bu iztirab, bu ağrı nədir,

Ümidim varmı? Peşmanammı ya da?

Yox həyatdan daha bir gözlədiyim,

Olub –keçənlərə peşman deyiləm.

Dinclik, azadlıqdır izlədiyim,

Yatam, nə varsa yaddaşımda, siləm.

Əbədi həm soyuq məzar yuxusu,

Deyil, əlbəttə, mənim istədiyim.

Nəfəsdən itməsin həyat qoxusu,

Sinəm nəfəslə titrəsin yenə də.

Ruha çəksin gecə-gündüz məlhəm,

Dinsin eşq nəğməsi şirin, şaqraq.

Və bir əsmər palıd da üstümə həm,

Kölgə salsın həzin şırıldayaraq.

 1841

tərcümə: 26.03.2013

MIXAIL LERMONTOV

HƏM SIXINTI, HƏM KƏDƏR

Həm sıxıntı, həm kədər, kimsə yox əl verməyə

Təlatümlər qəlbinə dolan dəqiqələrdə.

Arzular… əbəs yerə hey arzula – xeyri nə?

Ən gözəl illərisə ömrünün keçib gedər.

Читать далее

FYODOR TYÜTÇEV. “GÖZLƏR TANIYIRDIM…”

TYÜTÇEV

Gözlər tanıyırdım, — o gözləri, ah

Necə sevdiyimi Tanrı bilərdi.

Zülməti sehrlə və ehtirasla

Dolaraq qəlbimi əsir  elərdi.

=

Mümkün deyilsə də anlaşılmağı,

Həyatı dibəcən açan nəzərdə

Dərdin səslənirdi tanış sorağı,
Dərin bir ehtiras  gizlənirdi də.

=

Bu baxış qüssəli, həm də itiydi,

Kiprik kölgəsində nəfəs alırdı.

Üzgündü,y orğundu, nəşə kimiydi,

Həm də iztirab tək bəlalı idi.

=

Və xoş, möcüzəli anlar olanda,

Bacara bilmədim bircə dəfə də,
Qaçım o baxışın yanğılarından,
Gözləşim, göz yaşım axıb getmədən.

Ruscadan tərcümə

17-18.09. 2020, Samara

Я очи знал,- о, эти очи!
Как я любил их — знает бог!
От их волшебной, страстной ночи
Я душу оторвать не мог.

Читать далее

FYODOR TYÜTÇEV. “DÜŞÜNMƏ, VURNUXUB ÖZÜNÜ YORMA…”

TYÜTÇEV

Düşünmə, vurnuxub  yorma özünü,
Axtaran – divanə, düşünən – axmaq.

Yuxuyla sağalar dərdi gündüzün,
Sabah nə olacaq,  qoy olsun sabah!

=

Yaşa, yaşamağı bacar hər şeyi:

Dərdi, həm sevinci, həyəcanı ya.

İnsan nə istəyir? Niyə qəm yeyir?

Bu günü yaşadın? – şükür Tanrıya!

Ruscadan tərcümə

12.09. 2020, Samara

Не рассуждай, не хлопочи!..
Безумство ищет, глупость судит;
Дневные раны сном лечи,
А завтра быть чему, то будет.

=
Живя, умей все пережить:
Печаль, и радость, и тревогу.
Чего желать? О чем тужить?
День пережит — и слава богу!

Федор Тютчев, 1850?

FYODOR TYÜTÇEV. ÇALAĞAN

    TYÜTÇEV

Şığıyıb qalxdı düzəndən çalağan,
Bax, indi üstdədir buludlardan.

Hərlənir, fırlanır uzaqlaşaraq,
Üfüqü aşdı, görünmür o daha.



İki qüdrətli, iki canlı qanad,
Verilibdir və keçir göydə həyat.

Mənsə tər, çirk içindəyəm burda,
Günü yer sultanının torpaqda!..
                                     1830

 

Ruscadan tərcümə

02.09. 2020, Samara

 

 

С поляны коршун поднялся,
Высоко к небу он взвился;
Все выше, дале вьется он —
И вот ушел за небосклон.

 


Природа-мать ему дала
Два мощных, два живых крыла —
А я здесь в поте и в пыли,
Я, царь земли, прирос к земли!..

BƏXTİNƏ HƏRB DÜŞƏN NƏSİLLƏR OLUB…      

2

Bəxtinə hərb düşən nəsillər olub,
İtib milyonların gənc həyatları.

Milyonlar arxada acından ölüb,
Nə sayları məlum, nə də adları.

 

 

Az və yüngül olub nəslimin hərbi,
Nəticə çox ağır olsa da bəzən,

Hər dəfə bir təhər baş girələndi,
Həyatı saxladıq, şərəfdi gedən…

 

 

Dünyanı bürüyüb indiki qovğa,
Kütləvi qırğındır, mübarizədir.

Mənsə gəzməyimdə xəlvət, oğurluq,
Yenə fərariyəm, niyə gizlədim…

 

04. 04. 2020, Samara

Mixail LERMONTOV. ÖNDEYİM

LERMONTOV

Gələr qara ili Rusiyanın da,

Çarların tacları düşər başından.

Unudar sevgini kütlə onlara,
Çoxunun yediyi ölüm, qan olar.

Qanun tapdalanar, zorun qirbanı,
Olar qadın, uşaq, tökülər qanı.

Yoluxar, bürünə yasa hər oba.
Meyitlər iylənər, baş verər vəba,

Qiyama səslənər kasıb komalar,
Üzülər aclıqdan zavallı diyar;

Şəfəqdən çayların suyu qızarar,
Möhtəşəm bir insan gələr hüzura,

Onu tanıyarsan – və anlayarsan
Polad bıçaqlıdır niyə bu insan:

Vay sənin halına: ha ağla, inlə,

Soyuqqanlı baxıb sənə, o gülər.

Qorxudar, sarsıdar nə varsa onda,

Əynində plaş da, uca alın da.

1830

Ruscadan tərcümə

03. 04. 2020

 

QEYD: Şeir 1830-cu ildəki kəndli üsyanlarıyla bağlı yazılıb

 

Лермонтов М. Ю. — Предсказание

Настанет год, России черный год,
Когда царей корона упадет; Читать далее

Aleksandr KUŞNER. “KİMDİSƏ, AĞLAYIR BÜTÜN GECƏNİ…”

1

Kimdisə, ağlayır bütün gecəni,
Ağlayır qonşuda, divar dalında,
Hazıram ovudam, çağırmır məni,

Köməyə qonşuda ağlayan adam.
Bayaq kirimişdi. Yenə ağladı.

“Yat, — deyirsən mənə, yox ağlayan-zad”.

Yuxunun, əlbəttə, şirin vaxtıdır,
Ürəksə zülmətdə sıxılır fəqət!
Məgər ağlayırlar bizim əsrdə?

Harda eşitmisən ağlaya kimsə.

Quru əsr yoxdur bizim əsrdən,
Bizim himnimizdə göz yaşı dinməz.

Uşağın özü də — ağlasa birdən,
“Ayıbdır!” deyən tək səsini kəsir.

Beləcə susuruq, otaqda dinən,
Masa üstündəki saat səsidir.
Kimdisə, yaxında ağlayır hərdən,
“Yat, mən eşitmirəm”, — mənə deyirsən.

Soruşa bilərsən kimdən istəsən –

Yağışdır beləcə damda səs edən.

Deyəsən dayandı. Yenə başladı,

Elə ağlayır ki, ürək dağlayır.

Yuxuya gedən tək, məni ayıldır,
“Qulaq as, — deyirsən, — kimsə ağlayır”,

 

Ruscadan tərcümə

02. 04. 2020, Samara

 

Кто-то плачет всю ночь.
Кто-то плачет у нас за стеною.
Я и рад бы помочь —
Не пошлет тот, кто плачет, за мною. Читать далее

Aleksandr KUŞNER. “ZAMANLAR İÇİNDƏN SEÇİLMİR ZAMAN…”

1

Zamanlar içindən seçilmir zaman,

Zamanda yaşayır,  ölür də insan.

Qınamq, dövranı məzəmmət etmək —
Həyatda bundan da bayağı nə var?

Guya bu zamanı bazardakı tək,
Dəyişmək mümkündür bir ayrısıyla.

Dəmirlik, qəddarlıq hər əsrdə var.
Fəqət möcüzəli bağ dumanlanar,

Nur saçar buludlar; beş yaşındakən,

Skarlatinadan ölə bilərdim.

Varmı elə əsr, elə zaman ki,
Bütün həyat boyu olmaya dərdin?

Bəxtəvər bir ömür arzusundasan,

Qroznı dövründə bəs yaşasaydın?

Bəlkə ürəyindən Florensiya
Vəbası da keçir, cüzam bəlkə də?

Gedirsən bahalı vaqonlarda, ya
Gəmi ambarının cəhənnəmində?

Dəmirlik, qəddarlı hər əsirdə var,
Fəqət möcüzəli bağ dumanlanar,

Nur saçar buludlar; vida anında,
Bağrıma basaram mən öz əsrimi.

Zaman həm taledir, həm də sınaqdır,

Çəkmə həsədini özgələrinin.

Zaman ağuşunda ömr edir insan.

Zaman – paltar deyil, dəridir zaman,
Zaman öz möhrünü dərindən vurar.

Və bizə diqqətlə nəzər salsalar,
Barmaq izləri tək götürmək olar.

Zamana xas olan nə cizgi varsa.

1976

Ruscadan tərcümə

01.04. 2020, Samara

Времена не выбирают,
В них живут и умирают.
Большей пошлости на свете
Нет, чем клянчить и пенять.
Будто можно те на эти,
Как на рынке, поменять. Читать далее

Aleksandr PUŞKİN. “KÜYLÜ KÜÇƏLƏRİ DOLAŞAN ZAMAN…”

ПУШКИН

Küylü küçələri dolaşan zaman,
Girəndə adamla dolu məbədə,

Divanə gənclərlə qonuşan zaman,
Dolur arzularım qəlbimə birdən.

Deyirəm: illər də an kimi ötər,
İndi bu ətrafda nə qədər varıq,

Hamımız gedərik  əbədiyyətə,

Kiminsə saatı yetişib artıq.


Haçan baxıramsa qoca palıda,
Deyirəm: meşələr şahı, patriarx,

Yaşar, mənim fəna əsrimi adlar,
Atalar əsrini adlayan sayaq.

Sevimli körpəni əzizlərəmsə,
Artıq düşünürəm: məni bağışla.

Vaxt yetişib verəm yerimi sənə:

Mən solub gedirəm, çiçəklən, bala.

Fikirli-qayğılı hər günü, ili,
Mən yola salmağa öyrəşikliyəm.

Məni irəlidə ölüm gözləyir,

Gününü, ilini indi kaş biləm.


Və bəxtim ölümü harda  göndərər?

Döyüşdə, səfərdə, dənizdə bəlkə?

Ya qonşuluqdakı düzənlik elə
Soyuq cənazəmi qoynuna çəkər?

Duyğusuz bədənə fərqi yox hərçənd,
Çürüyüb gedəcək dağda, düzdə ya.

Əziz diyarıma yaxında fəqət,
İstərəm əbədi gedəm yuxuya.

Və qoy məzarımın həndəvərində,
Boy atsın həyatın tər çiçəkləri

Biganə təbiət orda əbədi,
Yaşatsın nur dolu gözəllikləri.

1829

Ruscadan tərcümə

28-30.03. 2020, Samara

Брожу ли я вдоль улиц шумных,
Вхожу ль во многолюдный храм,
Сижу ль меж юношей безумных,
Я предаюсь моим мечтам. Читать далее

Mixail LERMONTOV. MİNNƏTDARLIQ

LERMONTOV

Verdiyin hər nemətə mənim minnətim dərin:
Gizli iztirabları nemətdi ehtirasın,
Göz yaşının acısı, zəhəri öpüşlərin,

Dostların böhtanı və yağıların qisası;

 

 

Nemətdi səhralığa dağılan qəlb atəşi,
Nemətdi həyat boyu nə aldatdısa məni.
Ricamsa səndən budur, elə düzəlt ki işi,

Sənə minnətdarlığım  çox o qədər çəkməsin.

1840

Ruscadan tərcümə

24-25.03. 2020, Samara

Qeyd: şeir Tanrıya kinayəli müraciət kimi yazılıb

БЛАГОДАРНОСТЬ

 

За всё, за всё тебя благодарю я:
За тайные мучения страстей,
За горечь слез, отраву поцелуя,
За месть врагов и клевету друзей; Читать далее