MÖVLUD SÜLEYMANLI: «SƏN DOSTOYEVSKİSƏN?»

               (MƏTNİN DAVAMI)

Bir qədər keçəndən sonra özüm Bakıya gəldim və redaksiyaya gedib nəsr şöbəsinə girdim. Mövlud yerindəydi. Əlbəttə, Azərbaycan sovet dövlətinə məxsus jurnalın ixtiyarı gündən qapqara yanmış kolxoz suçusuna oxşayan belə adamda ola bilərdi… Nədənsə mənə elə gəlirdi ki, o corabını həftə ilə dəyişmir…

Məni görüb yazımı tapıb stolun üstünə atıb dedi ki, zəifdir. Dedim ki, nəyi. Közövə oxşayan barmağını yazının başlanğıcına bası dedi ki. Burda “strategiya sözü var, strategiya Azərbaycan sözü deyil, nəsr sözü deyil”.

Yadıma Dostoyevski düşdü.  Dedim Dostoyevski “Antropofagiya” sözünü çox işlədir, “antropofagiya” da rus sözü və nəsr sözü deyil…

“Sən Dostoyevskisən?” – Mövlud sözümü kəsdi…

Mənim şübhəm yox idi ki, o, əlli bir səhifəlik yazının bir səhifəsini də oxumayıb, elə girişdə “strategiya” sözünü görüb, bilib ki, məni rədd eləməyə ayrı bəhanə axtarmaq, baş ağrıtmaq lazım deyil…

Mən o vaxtacan Azərbaycandan bir dəfə çıxmışdım, Leninqrada, məktəb yoldaşımın yanına getmişdim. Əsgərlik də görməmişdim. Bilmirdim ki, ölkədən necə çıxıb getmək olar. Mən kölə təbiətli adamam, həyatımı, zülm içində yaşasam da, dəyişmək üçün nəinki addım atmaq, yerində tərpənmək də mənim üçün çətindir. Ancaq Mövludla, qoyun iti kimi redaksiyaya bağlanmış bu vəhşi ilə üzləşəndən sonra Azərbaycanda qalmaq mənə türmə müddətinin uzanması kimi gəlirdi. Bax, sən ədəbiyyatçısan. Peşəkar ədəbiyyatçı. Təhsilin var, səriştən var. Ədəbiyyatçı gərək çap oluna. Azərbaycanda bir yarım ədəbi jurnal var. Bir – “Azərbaycan”, yarım  — Ulduz”.  “Azərbaycan”ın qapısına qoyun iti bağlanıb, “Ulduz” isə… “Ulduz” ayrı söhbətdir.. Hara gedəsən?

Və o vaxt Azərbaycandan getmək fikri başıma düşdü ki, bu da mənim üçün kosmos arzusu kimi bir şey idi. Sonra bu məsələ öz-özünə həll olundu…

Bir dəfə, o yazıdan xeyli qabaq, yazıçılar ittifaqının qabağında təsadüfən Mövludun söhbətini eşitmişdim. Çömbəlib oturmuşdu Xaqani 25-də küçə qapısının ağzında, bir neçə də yazan yanında. Bir az suçuya oxşayır, bir az da Xudayar bəyə. Deyirdi ki, “Azərbaycanfilm”də bir ssenari yazdım, kino-zad çəkilmədi, elə də qaldı, ancaq altı min verdilər. O pula bir maşın aldım…

Yeri gəlmişkən, qonşu qapıda,”Ulduz”da təzə-qəzə şöbə müdiri işləyən Vaqif Cəbrayılzadə həmin vaxtlar hər gələnə kəllə atır, hamıdan tələb edirdi ki, onun Azərbaycanın birinci şairi olduğunu səsləri çatınca bəyan edib qılıncının altından keçsinlər. Əlbəttə, Vaqinfin əlində qılınc yox idi, ancaq gözlərində açıq şizofreniya əlamətləri vardı…

Bu adamlara sovet xəzinəsindən ayda bir ətəklik maaş verirdilər ki, istedadlı müəllifləri tapıb jurnalları keyfiyyətli yazılarla təmin etsinlər. Ancaq bunlara istedadlı adam qaranlıq vaxt  bir dalanda rast gəlsəydi, tutub boğardılar…

Onlar gündüz-günorta çağı da boğurdular…

Onlar on yeddi yaşlarında Bakıya gəlmiş, yarıac-yarıtox yataqxanalar gəzmiş kənd uşaqlarıydılar. Əlləri vəzifəyə, heç bir zəhmət tələb eləməyən sovet maaşına, müftə qonorarlara çatan kimi qudurmuşdular…

Mövludla görüşümün bir xeyri oldu. Sonralar, Rusiyada fəhlələik illərində, günüm qara olanda, bu oğ…-ın sifətini yadıma salırdım, o dəqiqə işlədiyim alət sexi də, metro da, kərpic zavodu da mənim üçün sanatoriyaya dönürdü…

Mövludu tez-tez xatırlamıram, heç xatırlamazdım da. Ancaq görürəm ki, Azərbaycanda, təəssüf ki, heç nə dəyişməyib, bəlkə daha pisləşib. O vaxt hələ Əylislinin abırlı vaxtıydı və Əli Kərimin ölümündən heç on beş il də keçməmişdi…

X.X.

01-02.08. 2018

Samara, RF

Реклама

MÖVLUD SÜLEYMANLI: «Tİ MENA UTOMLAYEŞ…»

1980-ci ilin avqustunda “Təzə ev tikilirdi” adlı povesti bitirib özümü ciddi nasir saydım və yazını Salyan poçtundan “Azərbaycan” jurnalına “s uvedomleniyem” göndərdim. Bir neçə gündən sonra poçtdan kağız gəldi ki, əmanətim jurnala çatdırılıb. Ancaq nə qədər gözlədimsə, jurnalın özündən bir xəbər olmadı. Bilmirəm hansı ayda Bakıya gəlib redaksiyaya getdim. Nəsr şöbəsinə girib yazımı soruşdum. Şöbə müdiri Mövlud Süleymanlı dedi ki, mən adlı adamdan heç bir yazı alınmayıb. Redaktor Əkrəm Əylislinin yanına girib dedim ki, yazım jurnalda alınıb, poçtun sənədi var. Əylisli Mövlud Süleymanlı çağırdı, o yenə dedi ki, mən adlı adamdan yazı gəlməyib və bunu deyəndə Əylisliyə məzəmmətlə baxırdı, yəni ki, a kişi, sən mənə inanırsan, ya bu salyanlıya və ya sən buna niyə baş qoşursan, qov getsin… Əylisli məndən ikinci nüsxənin olub-olmadığını soruşdu, dedim var. Dedi göndər ikinci nüsxəni…

Göndərdim. Bir müddətdən sonra zəng vurdum. Mözlud Süleymanlı dedi oxumayıb, gələn həftə zəng vur. Vurdum. Dedi gələn həftə. Beləcə bir neçə dəfə. Sonra dedi ki, yazımı bəyənmir. Dedim nəyini. Dedi “necə nəyini, bəyənmirəm”. Yenə təkid elədim ki, konkret iradını desin. Mövlud Süleymanlı dedi: “Ti mena utamlayeş!”

Dərhal başa düşmədim. Ancaq bildim ki, bu dəfə Mözlud Süleymanlının həbəş dodaqlarının arasından çıxan rus sözləridir. Sonra başa düşdüm nə deyir…

Ах ты подлец! Ах ты подонок! Я его утомляю!

Ay sənin… Mən bunu yoruram…

Mən Salyan rabitə şöbəsindən boğazımdan kəsdiyim pulla zəng vururam, bu da oturub Bakının düz mərkəzində, pəncərəni açıb dənizə, yəqin iy verən ayaqlarını qoyub stolun üstünə, katibəyə ya makinaçıya söz ata-ata mənə soğan satan səviyyəsində bildiyi rus dilində deyir: “Tı mena utomlayeş!”

Nəzərə alın ki, bu dam-daş dövlətindir, bu adam da dözlət qulluğundadır, bir ətək maaş alır, hələ qonorarı demirəm, gördüyü iş də mənim kimi müəllifləri həbəş dodaqları ilə po-russki çox uzaqlara göndərməkdir.

Nəzərə alın ki, bu “Azərbaycan” jurnalını Mövlud Sülüymünlının nə özü, nə ata-babası yaradıb, Əkrəm Əylisli də yaratmayıb, ancaq bunlar özlərini dədə-babalarının mülkündəki kimi aparırdılar.

Əkrəm müəllim indi özünün redaktoruğunu tərifləməyi sevir, guya çox hünərlər göstərib. Ay rəhmətliyin oğlu, nə hünər, sənin redaktorluğundan hansı böyük ədəbiyyatçı çıxıb? Porfessor Vaqif Yusifli? Əkrəm Əylislinin kadrlarından olan bu insan indiyəcən toy sağlıqlarına oxşayan tərifli məqalələr yazır və onun üçün fərqi yoxdur, istər Şekspir dramı olsun, istər yeni noutbukkun reklam mətni. Eyni sözlərlə eyni resenziyanı yazar…

Ay Əkrəm müəllim, ay rəhmətliyin oğlu, Mözvlud Süleymanılını çoban iti kimi nəsr şöbəsinin qapısına siz bağlamamışdınızmı? Onun “seçib” çap etdiyi “əsər”lərdən  hansı Azərbaycan nəsrini zənginləşdirib? O “əsər”lər necə seçilirdi?

Deməliyəm ki, ona qədər, 1979-cu ildə, “Azərbaycan” jurnalında bir resenziyam çap olunub, Sabir Əhmədovun “Yaşıl teatr” romanı haqqında. Ancaq yazını keyfiyətinə görə çap eləməyiblər, çünki kənardan gələn adamın, necə yazmağından asılı olmayaraq, çap olunmağı mümkün deyildi. Mənim də resenziyam yazıçı Eçinin proteksiyası ilə çap olunmuşdu… Əlbəttə, Əylisli şəxsən bəyəndiyi adamları gen-bol çap edirdi, ancaq siz jurnalın  onun redaktor olduğu illərdə çıxan çoxlu nömrələrdəki nəsrə, poeziyaya baxın, və bu sizdə Əylislinin iş üsulu, bədii zövqü barədə təsəvvür yaradar. Düzdür, Əkrəm Əylisli özü istedadlı yazıçılar doğa bilməzdi, yəni olan o idi.

Ancaq olan o idimi? Axı Mövlud po-russki rədd elədiyi təkcə mən deyiləm…

Bir qədər keçəndən sonra özüm Bakıya gəldim və redaksiyaya gedib nəsr şöbəsinə girdim…

(davamı var)

ƏYLİSLİNİN YENİ ROMANI: «DƏMİR YUXULAR»

Əkrəm Əylisli səhər tezdən ayılıb oğluna zəng vurur:

— Bala, səhərəcən yuxumda dəmir görmüşəm. Gözüm işlədikcə hər yerə dəmir parçaları dağılıb tökülmüşdü. Şəhərdə bir qəza-zad olmayıb?

— Yox ata. Ancaq azərilər ermənilərin vertolyotunu vurublar.

— Ay bala, elə ürəyimə dammışdı ki, “Daş yuxular”dan sonra “Dəmir yuxular” gələcək…

SƏNİN DƏ NOBELİN ÖLDÜ…

Əkrəm Əylisli səhər tezdən durub nəvəsinə deyir:

  • Bala, televizoru aç, görək Nobeldən nə deyirlər.

Nəvəsi deyir:

  • Baba, Nobel yüz ildir ölüb, ondan nə deyəcəklər?

Əylisli məzəmmətlə başını yelləyir.

  • Bala, mən o Nobeli demirəm, mən öz Nobelimi deyirəm…

Oğlu söhbətə qarışır:

  • Ata, başın sağ olsun, sənin Nobelin də öldü…

Mirzə Əlil

POLİTİKA.AZ İNTERNET QƏZETİNDƏKİ YAZIYA ŞƏRH

Əkrəm Əylislinin “Daş yuxular” romanına hər hansı – mənfi, müsbət, neytral – münasibət onun Azərbaycan ədəbiyyatı qarşısındakı xidmətlərinin üstündən xətt çəkə bilmədiyi kimi, onun hər hansı məsələ barəsindəki rəyinə qiymət üçün də əsas ola bilməz. Mən “Azadlığ”ın İsa Hüseynova həsr olunmuş verilişinə qulaq asdım, məndə belə təsəvvür yarandı ki, veriliş iştirakçıları arasında yeganə sağlam fikir sahibi Əkrəm Əylislidir. “Azərbaycan” jurnalını təmsil edən cənabın danışıq və düşüncə səviyyəsi filoloji təhsili olan hər kəsi dəhşətə gətirməyə bilməzdi – niyə ədəbiyyatımız bu günə düşüb?

Mən, təəssüf ki, İsa Hüseynovun son otuz ildəki yaradıcılığına bələd deyiləm, ancaq onun erkən nəsrini çox sevmişəm. Mənə elə gəlir ki, mərhum İsa hüseynov da bir vaxt Asif Əfəndiyevin keçirdiyi faciəni yaşayıb, əslində bu, ruhi xəstəliyə yaxın haldır. Mənim fikrimcə, mərhum yazıçının “xəstəlikdən” qabaq yazılmış mətnlərini qorumaq, ayrıca nəşr etdirmək lazımdır. Qoqol “Ölü canlar”ın davamını yandırıb, qalan parçaları oxuyanda görürsən ki, elə yanmağa layiq imiş. İsa Hüseynovun yazdıqlarını yandırmayıb, ancaq elə-bil ki, cızıq-cızıq edib – elə bil Da Vinçinin ya Rafaelin  tablosunun üstünü lopa-lopa rəngləyirsən…

Əkrəm Əylislinin xalqın maarif geriliyi ilə narahatlığını başa düşürəm və bu narahatlığı qorxmadan ifadə etdiyi üçün onu alqışlayıram.

GÜNEL MÖVLUDLA ƏKRƏM ƏYLİSLİNİN YAZIŞMASI

Günel Mövluddan Əkrəm Əylisliyə

«Əziz Əkrəm can!

Mən indicə qaşlarımı aldırdım, qoltuqlarımın altın təmizlədim. Deməyim odur ki, indi noutbuku, türkümn məsəli, qabağıma qoyub sizə məktub yazıram.

Əkrəm can! Sizin “Daş yuxular” romanında elə ehtiras var ki, daşın özünü qızışdırır. Yanımda erməi dostlar olmayanda, sizin romanə vərəqləyirb qızışıram.

Əkrəm can! Şəkililərin bir erməni məsəli var, deyirlər “ağzının içində”. İndi elə bilin ki, Nobeli şeyi, yəni türkün məsəli, mükafatı sizin ağzınızın içindədir».

 Əkrəm Əylislidən Günel Mövluda

«Əziz Günel xanım!

Mən hələ uşaq olanda görmüşəm ki, bizim Əylisin erməni xanımları necə qaş aldırırlar, necə qoltuq təmizləyirlər. Bibim məni hamama aparmazdı, mən erməni xanımlarına qoşulub hamama gedərdim. Mən o vaxtdan iki millət arasında fərqi başa düşmüşəm. Mən yüz faiz əminəm ki, sizin Cəbrayıl rayonu ermənilər gələndən çox dəyişib, çox qəşəng olub. Mən bu Nobeldən sizə də arzulayıram».

ƏKRƏM ƏYLİSLİYƏ ERMƏNİLƏR «BESTSELLER» ADI VERİBLƏR

Ermənstan Yazıçılar Birliyi bəyanat vermişdir. Bəyanatda deyilir ki, “bestseller” (ən yaxşı satılan) adı Əkrəm Əylislinin “Daş yuxular” romanına yox, Əkrəm Əylislinin özünə verilmişdir. Bu günlərdə “Bestseller” (ən yaxşı satılan) vəsiqəsi Yerevandan Əkrəm Əylisliyə göndəriləcək.

SARQSYANIN ƏYLİSLİYƏ TƏBRİKİ

“Daş yuxular” romanının nəşrinin bir illiyi münasibətiylə Ermənistan prezidenti Serj Sarqsyan Əkrəm Əylisliyət təbrik teleqramı göndərib. Təbrikdə deyilir: “Əziz Əkrəmk-can! Gec-tez  “daş yuxular” çin olacaq və biz sənin vətənin Əylisi də azərbaycanlıların işğalından azad edəcəyik!”

ƏYLİSLİNİN ERMƏNİ XALQINA TƏMƏNNASIZ XİDMƏTİ

Əkrəm Əylisli rus jurnalına verdiyi müsahibədə “Daş yuxular “ romanını Nobel mükafatı üçün yazdığı barədə deyilənləri yalana çıxarıb. Cənab Əyıisli deyib: “Mən bu romanı erməni xalqım üçün təmənnasız yazmışam. Bir kron da lazım deyil”. 

BİZ İNTERNET MÜZAKİRƏLƏRİNİ DƏ SÜNNƏT TOYUNA ÇEVİRİRİK…

«Azadlıq» radiosunun saytı üçün şərh

Biz azərbaycanlıların çoxunda hətta faciə səbəbiylə qurulmuş yığıncağı lağlağıya çevirmək xüsusuyyəti var, bəzən yas məzhəkəyə dönür, molla çevrilir təlxəyə. Bu, azsavadlı və ya tamam savadsız adamlar üçün çox əlverişlidir, çünki məzhəkə, lağlağı, qapazvurdu iştirakçıların hamısını ən azı zahirən bir səviyyəyə endirir.

Mən hələ qırx il qabaq “Azadlıq” radiosuna qulaq asdığım vaxtları xatırlayıram, radioya müxtəlif antenna əlavələri eləməklə, antennanı ovuca alıb sıxmaqla verilişləri qırıq-qırıq da olsa, eşitməyə çalışardıq. İndi Azərbaycan oxucusu və dinləyicisi üçün ən mühüm resurs olaa biləcək radionun saytındakı lağlağıçılıq, ən ciddi mövzunun müzakirəsini qapazvurduya, balıncatdıya çevirmək səylərini görmək məyusluq doğurur. Əlbəttə, bilik zəif olanda ya heç olmayanda arqument əvəzinə rişxənd, dişağartma, meymunluq üzə çıxarılır. “Oxucu”, “Dilçi” və s. Mən heç kimi təhqir etmək fikrində deyiləm, ancaq niyə bu adamlar öz adlarını yazmırlar yaxud daha neytral mənalı təxəllüsdən istifadə etmirlər? Burda biri mənim ağzımı əyir və yaşadığı yer kimi Samaranı göstərir. Bu nə deməkdir?

Əkrəm Əylisli, səhv etmirəmsə, “Kür qırağının meşələrində” müəllif adından yazırdı ki, bu kənd nəinki elektrikləşsə, hətta hər evdə yüz lampalıq çilçırraq yansa da, adamlar həminki olacaqlar…(Mən yaddaşda qalan kimi yazıram və təhrif etdiyimə görə üzr istəyirəm). İndi də bu Azərbaycan İnterneti…Amerika Konqresinin (səhv etmirəmsə) maliyyələşdidiyi və dünyada insanın ruh və fikir azadlıqlarının qorunmasına və inkişafına yönəlmiş “Azadlıq” radiosunda gedən müzakirələrin sünnət toyları səviyyəsinə endirilməsi təəssüf doğurur. Bundan artıq təəssüf doğuran özünü müxalifət fəalları sayan adamların bu radioya biganəliyidir, bu radio onlar üçün yalnız özləri çıxış edəndə maraqlı oliur və bu, müxalifətin xalq içində zəif dayağı olmağının səbəblərindən biridir…

O ki qaldı cənab Əylislinin romanına, mənə elə gəlir ki, Əkrəm müəllim bir vacib şeyi ya unudur ya özünü unudan kimi göstərir: Əkrəm Əylisli müharibədə basılmış, oğulları qırılmış, qadınları, uşaqları əsir getmiş xalqın nümayəndəsidir və düşmən tərəfə, özünün dediyi kimi, sülh məsajları göndərməklə özünü cəbhə xəttinin o tərəfinə qoyur. Və yaxşı olardı ki, Əkrəm müəllim özünü Tolstoyla mümkün qədər az müqayisə edəydi, qraf Tolstoy, nəhəngliyindən başqa, imperiya ordusunun zabiti olub, dağlılarla döyüşüb və dağlılardan üzr istəməyə mənəvi haqqı da vardı…