Архив тегов | Беовульф на азербайджанском языке

ПРЕСТУПНИК, КАК И ПРЕЖДЕ, ОСТАЛСЯ НЕИЗВЕСТНЫМ: О ПЕРЕВОДЕ БЕОВУЛЬФА НА АЗЕРБАЙДЖАНСКИЙ

беовульф

В 2018 году в Баку отдельным изданием вышли сонеты Шекспира на азербайджанском языке с параллельными текстами. Перевел сонеты с английского я, а книгу издал на собственные средства мой родственник. С тех пор прошло почти три года, в Азербайджане нигде, даже одной строкой, нет информации об этом издании. В любой другой стране, ха исключением Туркмении, такого представить просто невозможно. В Туркмении возможно только потому, что там есть писатель более крупный, чем Шекспир, и этим писателем является Гурбангулы Бердымухаммедов! Тогда же, в самом начале 2018 года, по предложению одного известного в Азербайджане филолога я взялся за перевод англосаксонского эпоса Беовульф. В течение трех с половиной месяцев я завершил работу, в ходе которой я еще учил древний английский. По неизвестным мне причинам тот известный филолог, предположительно из-за отсутствия средств, древнюю поэму в моем переводе издал только недавно, в начале февраля. Если быть точным, о выходе книге мне было сообщено 4 февраля, то есть три недели назад. И вот в течение этих трех неделе в Азербайджане, где в той или иной форме существует тысячи средств массовой информации, только в одной газете было сообщение об этом издании. И это только потому, что в редакции той газете работают приятели того моего родственника, который издавал моего Шекспира и не смог продать и половину тиража, который составлял всего 200 экземпляров…

Может ли быть такое в любой другой стране, кроме Туркмении?  То есть выходит перевод на национальный язык уникального и статусного памятника и об этом дружно, судя по всему, по команде предпочитают не сообщать средства массовой информации. Я ничего не говорю о качестве перевода, так как я его автор. О качестве должны говорить другие – литераторы, переводчики, люди, знающие язык и текст оригинала. Но для подобного разговора надо, чтобы перевод читали. И как его читать, если о его существовании практически никто не знает?

Это обстоятельство, я должен заявить, характеризует не меня и не мою работу. Это обстоятельство характеризует государство, его отношение к культуре, то, что литература в Азербайджане – это принадлежащая определенному кругу людей сфера, куда вход посторонним воспрещен. Такой статусный текст имели бы право перевести только статусные люди, потом этот перевод в золотом с бриллиантовыми вкраплениями переплете доставили бы в Лондон целая делегация, состоящая из академиков, министров, дипломатов. Там устроили бы танцы-шманцы маленьких, больших и крупных лебедей…

Потом чартерными рейсами вновь и вновь…

Я испортил им праздник…

По правде говоря, я сам понимал, что такое статусное произведение достоин перевести только человек не просто статусный, но самый статусный. А самым статусным человеком в Азербайджане является президент Ильхам Алиев, владеющий к тому же английским языком. Но тут имеется одна проблема. Переводчик должен быть носителем языка, на который переводит. То есть владеть им как родным и как рабочим. К сожалению, у господина президента Алиева родной язык — русский. Азербайджанским владеет он как иностранным языком. Только по этой причине я осмелился приступить к этой исторической работе, совершенно не подумав, что совершаю преступление…

Да, я совершил практически преступление… И люди, против которых совершено преступление, предпочитают, чтобы мое имя осталось неизвестным…

У меня есть определенная надежда. И надежда только на наших дорогих, очень дорого нам обходящихся соседей. На армян. Теперь поясню.

Вдруг армяне, древний и культурный народ, отстав от Пашиняна, идиота и мерзавца, возьмутся дальше развивать свою культуру и переведут Беовульф на армянский. Конечно, в предисловии они обязательно напишут, что эпос первоначально создан древние армянами, но древние англичане поэму у них украли, перевели на свой древний язык, а армянский оригинал сожгли турки. Вот теперь наконец-то они обратно перевели то что изначально им принадлежало. И это первый перевод эпоса на всем Кавказе…

И тут Баку не выдержит и, как в случае с лавашем и долмой, заявит, что первый перевод на Кавказе сделан на азербайджанский язык. Армяне потребуют предъявить перевод. Баку, наступив к горлу собственной песне, один экземпляр предъявит. Тогда армяне потребуют, чтобы им предъявили и переводчика. Баку скажет, что эпос переведен без переводчика. Армяне очень удивятся и скажут, что такого не бывает. Баку скажет, что очень даже бывает. «Вот мы же воевали с вами не только без начальника Генштаба, да и вообще без Генштаба. Почему не можем перевести поэму без переводчика?» — заявит Баку армянам…

Да шут с переводчиком, то есть, со мной. Главное, чтобы книга увидела свет…

Хотя бы благодаря армянам….

Как человек, совершивший тяжкое преступление, я согласен, чтобы мое имя осталось неизвестным…

Хейрулла Хаял

24. 02. 2021, Самара

ƏJDAHANI YIXAN BEOVULF AZƏRBAYCANIN KORRUPSİNER MƏTBUAT VƏ ƏDƏBİYYAT BÜROKRATİYASI QARŞISINDA ACİZDİR…

беовульф

Kitabın çıxdığı iki həftəyə yaxındır, Azərbaycanda işləyən (danışan, yazan, göstərən) yüzlərlə mətbuat orqanlarının heç birində bir sətirlə də olsun bu barədə məlumat verilmir. Yəni total boykotdur. Kitabın çıxdığından xəbər çap etmiş yeganə qəzet “Yeniavaz”dır ki, bunu da yaxın bir adamım o qəzetin redaksiyasında işləyən dostları vasitəsiylə “təşkil edib”. Mən tərcüməni havayı eləmişəm, dörd aya yaxın vaxt ərzində hər gün beş saatdan yeddi saata qədər işləmişəm. Nəşrin xərcini professor Zərbəliyev çıkib. İndi mən məcburam ki, kiçik pensiyamdan pul ayırırb bu kitab haqqında məlumatı FACEBOOK-da “irəlilədim”.  Yəni Azərbaycandakı soydaşlarıma tanıdım. Mən bu məlumatı BBC-nin və Azadlıq radiosunun Azərbaycan radosuna göndərmişəm. Bu radioda işləyən soydaşlarımız, yəni bu mazafakerlər Britaniya və ABŞ vergiverənlərinin pulunu yeyirlər, Ancaq Britaniyanın milli-mədəni sərvəti olan dastanın Azərbaycan dilinə çevrildiyi haqqında “havayı” məlumat vermək istəmirlər.

Mənim üçün sirr deyil ki, Azərbaycanda soğana, banana, pomidora inhisar olduğu kimi ədəbiyyatda da inhisar var, ədəbiyyat Azərbaycanda bazardır və bu bazara ali sanksiyasız girmək olmaz. Dövlət, əslində «dövlət — bizik» deyən adamlar milli sərvətləri əllərinə keçirib istismar etdikləri kimi ədəbiyyata da, yəni bədii sözün deyilişinə, yazılışına tam nəzarət edirlər. Sovetdən, bolşeviklərdən irs qalan Yazışılar Birliyi tam fəaliyətdədir. Belə bir absurd orqanı hər hansı demokratik ölkədə təsəvvür etmək olmaz. Yəni ədəbiyyata rəhbərləri dövlət tərəfindən təyin edilən orqan rəhbərlik edir və indi bu orqanını başına ağlını itirməsə də bütün əxlaq normalarınıdan və prinsiplərindın yadırğamş 84 yaşlı Anar başçılıq edir. Yəni Anar ədəbiyyatın rəisidir. Siz Lev Tolstoyun, Dostoyevskinin, Folknerin, Kafkanın, Prustun, Odenin, Bodlerin üstündə rəis təsəvvür edirsiniz? Anarın yanında və rəhbərliyi altında yazıçı, azad söz sahibi ola bilməz, onun yanında və rəhbərliyi altında Rəşad Mıcid kimi dövlət pulunu yeyib yağlanan sıçovullar ola bilər. Yazıçılar Birliyinin içində və ətrafınbda olanlar isə dövlətdən atılan yala tamahlanan, daim ağa qapısında dilənən, pul, ev istəyən əqidəsiz qarfomanlardır. İndi bu Yazıçılar İttifaqına tabe olan yeganə Ədəbiyyat qəzeti kənar bir adamın gördüyü vacib bir iş barıdı məlumat verməyə cəsarət edərmi?

Həm də «Beovulf” kimi statuslu əsər gərək dövlət təmtərağıyla çevriləydi – bir milyon ayrılaydı, bunun çoxu ayrılan kimi ayıranlar tərəfindən yeyiləydi, sonra qalan pula 20-30 idam iki-üç il əlləşib “Şam şəhərində xeyli qoca bir kişi vardı” kimi yöndəmsiz bir şey ortaya çıxaraydılar və elə bu yöndəmsiz şeyi qoltuqlarına vurub həftə səkkiz mən doqquz xəzinə hesabına Londona uçaydılar…

Bu işi görməkdə məqsədimiz pul qazanmaq olmayıb, mən qırx ildir tərcümə ilə məşğulam, bir qəpik də qazanmamışam. Biz bu işin gərəkli və faydalı olacağını düşünüb onu gördük. Ancaq şüurlu şəkildə təşkil olunan boykot  məni xarakterizə eləmir, ölkəni xarakterizə edir, onun mədəniyyətinin, mədəniyyət siyasətinin barbarların əlində əsir olduğunu, insanlarımızda da mədəniyyət, maarifçilik eşqinin olmadığnı göstərir. Kavafisin “Barbarlar gəldilər” şeiri var, onu da tərcümə eləmişəm, bloqumdan oxuya bilərsiniz…

Məni bu işə sövq etmiş və tərcümənin başa gəlməsində çox zəhmət çəkmiş professor Həbib Zərbəliyev Azərbaycanın adlı-sanlı alimi və pedaqoqudur, Azərbaycan dilçiliyində yeni sahə yaradıb ki, bu da hər alimə nəsib olmur. Həbib Zərbəliyev səviyyəli rus alimi öz İnternet səhifəsində hansı island saqasının ilk dəfə rus dilində çap olunduğu barədə məlumat yerləşdirsə, bu postu yüzlərlə, minlərlə adam paylaşır – bu belədir, Mən Rusiyada yaşayıram və nə dediyimi bilirəm. Professor Zərbəliyev öz səhifəsində Beovulfun nəşr olunduğunu yazır, bu məlumatı bir nəfər də paylaşmır – nə tələbələri, nə pedaqoq, alim həmkarları. Çünki Azərbaycanda elmi mühitin adı elmidir, əslində ilanlar qaynaşan bir yerdir, hamı bir-birindən uğur yox, büdrəmə, gözləyir, hamı bir-birinə xəstəlik və ölüm arzulayır.

Mən Azərbaycan jurnalistikasının və ədəbi mühitin sovet dövrünü az-çox tanıyıram. Tanışın, dostun olmadan ya kimisə qonaq eləmədən iki sətirlik yazını heç yerdə çap etdirmək mümkün deyildi. 1979-cu ildə “Azərbaycan” jurnalında mənim resenziyam gedib – Elçinin tapşırığı ilə. 1981-ci ildə “Azərbaycan” jurnalında hekayəm çap olunub – Əkrəm Əylislinin göstərişi ilə, çünki nəsr şöbəsinin müdiri Mövlud Süleymanlı çoban iti kimi qapını kəsib mənim kimi kənardan gələnəri qapırdı. Mənim yazılarımın əslində dəstəyə ehtiyac yox idi. Kömək ona görə tələb olunurdu ki, redaksiyalarda əqidəsini bir qarın yeməyə satan şarlatanlar oturmuşdular. Mən yaxşı müəllif idim. Buna sübutum da var. 1984-cü ildə «Literaturnı Azerbaydjan» jurnalında mənm dissertasiyamdan bir fraqment çap olunmuşdu — yenə Elçinin köməyi ilə. Ancaq SSRİ-nin ən nufuzlu ədəbiyyatşünaslıq jurnalarından biri olan «Literaturnoye obozreniye»nin 1985-ci il oktyabr nömrəsində mənim yazıma yüksək qiymət verilmişdi. O jurnal çıxanda artıq mən Azərbaycandan birdəfəlik çıxmışdım və Kuybışevdə zavoda fəhlə düzəmişdim…

Yaxşı yadımdadır ki, jurnalistlər milisidən də pozğun idilər –çaya qonaq elə, nahar al… Otuz il keçib, nəsil dəyişməyib, heç nə dəyişməyib, korrupsiya, tamah, əqidəsizlik Azərbaycan  jurnalistikasınınnın iliyinə işləyib… Hamısı birdir: rəsmisi də, müxalifətio də…

2018-ci ilin yayında qohumum öz puluna Şekspirin sonetlərini mənim tərcüməmdə Bakıda nəşr etdirdi. İndiyəcən Azərbaycan mətbuatında bu kitab haqqlnda bir sətirlik də məlumat çap olunmayıb.

Bu necə ölkədir?

Cəlil Məmmədquluzadə Tiflisdə “Molla Nəsrədiin” jurnalının nəşrini davam etdirmək istərkən rəsmilərdən rədd cavabı alanda demişdi ki, İranda erməni dilində bir neçə yüz nəşr var, onda qoyun mən də jurnalımı erməni dilində çıxarım…

Bəlkə mən də bu dastanı erməni dilinə tərcümə etməliydim? Düzdür, dili bilmirəm, ancaq dil öğyrənməyə az-çox qabiliyyətim var, bir-iki ilə öhdəsindən gələrdim. Erməni mətbuatı dillərinə qədim ingilis dastanının tərcümə olunduğunu zurna-balabanla yayardı. Buna şübhə etmirəm…

Xeyrulla Xəyal, RF Jurnalistlər İttifaqının üzvü.

16.02. 2021, Samara