YAŞADIĞIN ÖLKƏ RUSİYADIRSA…

U LENİ. KİNO

Yaşadığın ölkə Rusiyadırsa,
Və özgə dildəsə yazdığın əgər —
Nə şeir, nə də ki, əsər sayılar,

Dəyəri oyuncaq əskinas qədər.

 

 

Pula bənzəsə də, yox məzənnəsi,
Uşağın başını bəlkə aldadar.

Özün qızarırsan, kiməsə versən,

İtirər özünü, çaşar alan da.

 

 

Oyuncaq biletdir yazdığın ya da,
Nə səni aparar, nə də özgəni.

Qatarlar nizamla keçər yanından,

Durarsan, yollara gözün zillənər.

 

 

Elə bil uşaqsan, qələbəlikdə,
Birdən itirmisən ata-ananı.

Yumşaq ürəklilər tökülüb gəlir,
Soruşurlar kimsən, nədir ünvanın.

 

 

Duruxub qalırsan, tutulur dilin –

Beləcə bir ömrün zəhməti itir…
Misralar yazmısan bəlkə neçə min,

Ünvana möhtacsan ikicə sətir.

 

05.05.2020, Samara

DAŞ TÖKÜB CİBİNƏ YOLDA DURAN VAR…

U LENİ

Altından, çürümüş böyürlərindən,
Su sızan kolazda Kürü adladım.

Gördüm şəhərlərin böyüyünü də,
Tanıdım bir neçə böyük adamı.

 

 

Tanıdım qüdrətli dilləri də mən,
Onlarda sehr və musiqi duydum.

Ancaq buraxmadı cazibəsindən,
Məni ana dilim və doğma yurdum.

 

 

Bəzən özgə dildə düşünsəmsə də,
Nə yazsam, öz ana dilimdə yazdım.

Keçmədi, aşmadı səsim sərhədi,
Vətənim – nə vaxtdan dil fəzasıdır.

 

 

O çay hardan axır? Hanı o kolaz?
Hardadır yolların qayıdanbaşı?

Özüm də getməsəm, söz də yollasam,
Kəsir qabağını elə bil qoşun…

 

 

Vətən göylərində xırda bir çıraq
Olsam, vurub salar batareyalar.

Quşa çevrilərdim, uçardım, ancaq,
Daş töküb cibinə yolda duran var…

 

17. 01. 2020, Samara

“LİKE”IN AZƏRBAYCANCASI “LOPAQ”DIR…

Azərbaycan dili deyəsən doğrudan da Azərbaycan millətinin başına bəladır – hərə bu bəlaya bir cür əlac axtarır. Osmanlıpərəstlər bir-birlərinə “hoca” deyirlər,”mı”, “mi” ədatlarını sözdən ayrı yazırlar. Osmanlıpərəst jurnalist yazmır ki, “atam kənddə öldü”, yazır “atam köyümüzdə ölümünə vardı”.

Dövlət adamları da maqqaşlarıyla, kəlbətinləriylə düşüblər dilin üstünə. “Proqnoz” sözünün guya azərbaycancasını yaradıblar. Yəqin “kitab”, “dəftər”, “hava”, “gül”, “bülbül” sözlərinin də azərbaycancasını tezliklə yaradarlar. “Bülbül” sözünün azərbaycancasını eşitməkdən ötrü ölürəm…

Ölürəm, ey…

Bilmirəm bu söz yaradanlara pul verirlər ya yox. Versəydilər, mən də öz təklifimi göndərərdim Bakıya, düz prezidentin üstünə. “Like” sözünün qarşılığını tapmışam. Mənə elə gəlir ki, bizim “lopaq” sözümüz “like” sözünün mənasını onun özündən yaxşı əks etdirir. Azərbaycan milləti də çox lopaqsevən xalqdır. Sırıyırıq bir-birimizə — sən mənə lopaq, mən sənə lopaq…

Ancaq ümid edirəm ki, mənim təklifimi möhtəşəm prezident lopaqla qiymətləndirməz, beş-on dollar pul göndərər…

Yaşasın Paşa holdinq!

Yaşasın Az TV!

Yaşasın Kürdəxanı türməsi!

Yaşasın”Bir gəncin manifesti!”

Yaşasın Azərbaycanın dilçi alimləri!

Mirzə ƏlİL

04.11.17

“DAL”IMIZ ÇOXDAN XARAB İDİ, “QABAĞ”IMIZA NƏ OLDU?

Mən ömrümün çoxunu Rusiyada yaşamışam, burda səkiz il fəhlə olmuşam, yəni içməyə meylli, söyüşcül adamlarla işləmişəm və rusun guya dünyada bərabəri olmayan söyüş leksikasına yaxşı bələdəm. Ancaq öz dilimizi, öz adamlarımızı yaxşı tanıdığıma görə deyə bilərəm ki, azərbaycanlılar söyüşdə ruslarda çox qabaqdadırlar.

Pardon, qabaqda yox, öndədirlər.

Mənim litvalı təhsil yoldaşım Vitautas Bikulçyus deyirdi li, Litva dilində söyüş yoxdur, litvalılar rusca söyüşürlər…

Rusca… Öz dilimizdəki söyüşlərə nə gəlib ki, rusca söyək?

Və indi belə bir söyüşcül xalq nümayəndələrinin danışanda, yazanda bəzi sözlərdən çəkinməkləri, bu spözləri dəyişməyə ya müxtəlif üsullarla işarələrib neytrallaşmağa çalışmaqları adamı nəinki təəccübləndirir, hətta başından tüstü çıxardır.

Bizdə “dal” sözünün vəziyyəti çoxdan, fransızca desək, abırlı bir cəmiyyətdə putanın vəziyyəti kimidir. Bu sözü gərək işlətməyəsən, ya da işlədəndə qabağına, pardon, önünə “türkün məsəli” atasan, çünki atmasan, dal olur əməlli-başlı dal…

Əslində “dal”da pis heç nə yoxdur, “dal” da baş kimi, ayaqlar kimi bədənin vacib, ayrılmaz hissəsidir. Kimsə bu “dal” sözünü işlədəndə ya eşidəndə ayrı fikirlərə düşürsə, burda dilin nə günahı?

İndi azərbaycanca yazılan mətnləri oxuyanda görürəm ki, “qabaq” sözü də dal sözünnün gününə düşüb. Yəni bu söz də olub, pardon, üzüqara. Özünü mədəni, tərbiyəli, namusllu və qeyrətli sayan hər insan qətiyyətlə “qabaq” sözünü işlətməkdən qaçır. “Qabaq” yerinə “ön” deyir.

“Bir il qabaq” – “bir il öncə”

“Qabaqlar” – “öncələrdə”

“Qabaqcıl” – “öncül”

Jurnalist yazır: “Öncələrdə qəhrəman Azərbaycan xalqı…” Və s. bu cür cəfəngiyyat.

Kefli İsgəndər demişkən, olasan Rüstəm-Zal, tutasan bu jurnalistin qulağından, qaldırasan və deyəsən: “Qırışmal, sənin dədən-baban “öncələrdə” deyirdi? Yalansa sənin lap…”

Vallah, blimirəm bu «qabağ»a birdən-birə nə oldu. Yaxşı, dalı bildik. Qabaq qabaqdır da. Universal keyfiyyətli sözdür. Vaxt da bildirir, istiqamət də, bədənin hissəsini də.

Azərbaycanda müştəri satıcı qızdan yağ soruşur və deyinir ki, “qabaq belə baha deyildi”.

Satıcı qız cumur kişinin üstünə: “Ağzını təmiz saxla, pozğunun biri pozğun, burda dal-qabaq shbəti eləmə, düyməni basaram, polis önündə gedərsən!”

Fikir verin satıcıda olan tərbiyə və mədəniyyətə: demir “polis qabağında”, deyir “polis önündə”!

Rəsul Həmzətov deyirdi ki, “sabah dilim öləcəksə, bu gün özüm ölüm”.

Dil insan deyil. Dilin ölümü də insan ölümünə bənzəməz. Bəlkə bu qayda ilə bizim dilimiz ölür?

Mən Rəsul Həmzətov kimi millətimin dahisi deyiləm. Ancaq mən də dilimizin ölümündən qabaq ölmək istərdinm.

Pardon, “qabaq” yox, “öncə”…

05.10.17

Mirzə ƏLİL

Samara

ÖZÜNÜ OSMANLIYA OXŞATMAQ İSTƏYƏN AZƏRBAYCANLI OLUR ƏRDOĞANIN DAL AYAĞI…

Rauf_Arifoğlu.jpeg

Jurnalist Rauf Arifoğlu yazır: “Dəyərli dostlar, çoxsaylı sorular səbəbindən buradan duyurmaq məcburiyyətində qaldım”.

Cümlənin dalı var, ancaq burda kəsirəm, çünki başa düşə bilmirəm: “duyurmaq məcburiyyəti” nədir? Mən heç bundan əvvəlki ifadəni də — “sorular səbəbindən” – yaxşı başa düşmürəm. “Sorğu”, “soraq” – bunları başa düşürəm. “Soru”-ni yox. Yazırlar ki, Rauf Arifoölu kimlərisə, haranısa sorur, yəni şirə mənasında, yəni pul mənasında. Hansı nazirlərisə, hansı harınlarısa. Yəni bu “soru” o “soru”dandır?

Ən çətini “duyurmaq” məcburiyyəti”dir. Cəbhəçi olsaydı “duyurmaq zorunda” yazardı. Müsavatçı olduğuna belə yazır. Ancaq mən başa düşmürəm “duyurmaq” nədir. Mən hətta “Məşədi İbbad”da Rza bəyin nitqini başa düşürəm, bunu yox.

Sonra Arifoğlu yazır ki, “mərasim  “Tovuzdakı köyümüzdə keliriləcək”.

“Köy” – yəni kənd? Yəni doğrudan da tovuzlular kəndə “köy” deyirlər? Haçandan? Rauf Arifoğlu özünü osmanlılığa qoyandan? Atası rəhmətə gedəndən?

Mən hələ bu uzaqlıqdan tərkibində “kənd” sözü olan onlarla toponim saya bilərəm: Yenikənd, Qırmızıkənd, Qaçaqkənd, Kürkənd (camaat Keçikənd də deyir) – bunlar Salyandadır. Tərkibində “köy” olan toponim yadıma gəlmir.

Və əgər Rauf Arifoğlu “kənd” sözündə yadlıq görüb “köy” işlədirsə, onda rayonun adını niyə dəyişdirmir ?– axı “Tovuz” açıq-aşkar erməni toponiminə oxşayır, buna şübhə ola bilməz…

Və daha bir sual: Rauf Arifoğlunun atası – Allah rəhmət eləsin! – bu dildə danışırdı?

Və bu cür yazmaqla Rauf Arifoğlu özünü osmanlıya oxşatmaq istəyirsə, səhv edir. Rauf Arifoğlu bu dillə osmanlıya yox, Ərdoğanın dal qıçına oxşayır.

Osmanlıya oxşamaq istəyənin babaları gərək Konstantinopol fəth olunanda osmanlıyla çiyin-çiyinə vuruşaydı. Rauf Arifoğlunun babaları osmanlılarla çiyin-çiyinə vuruşmayıblar. Rauf Arifoğlu özü isə erməninin qabağından qaçıb oturub Bakıda, xəzinəni ya xəzinədən oğurlayanları bala-bala sorur və qondarma “Qarabağ”komandasına çəpik çalır…

Bu müsavatçılar müsavat adına nə vardısa, tapdaladılar, satdılar, yedilər. Partiya rəhbərlərinin götü “divandan” qalxmır. Qəzetlərinin rəhbəri sorur…

Dilimizə də, azyaşlılardan üzr istəyirəm, işəyir…

Yəni cəbhəçilər demişkən, bunu yazmaq zorunda qaldım…

13.09.17

DİL BƏLASI: XANIM JURNALİSTLƏR, XANIM TÜTÜNÇÜLƏR, XANIM SÜPÜRGƏÇİLƏR…

Deyilənlərə görə Azərbaycanda bütün arvadlar “xanım” statusunun verilməsi mərhum Elçibəyin vaxtında olub, ya Milli Məclis qanun çıxarıb, ya prezideent özü fərman verib ki, “bu gündən bütün arvadlara “xanım” deyiləcək. Bu qanun Azərbaycan dilinin “türk” dili adlandırılması haqqında fərmanla eyni gündə verilib. Heydər Əliyev rəhbərliyə qayıdandan sonra dilin adını qaytarıb, ancaq arvadların xanımlığına dəyməyib, guya deyib ki, arvada baş qoşa-qoşa özün də arvad olarsan…

İndiyəcən Azərbaycanda bütün arvadlar xanımdırlar…

Xanım jurnalistlər…

Xanım həkimlər….

Xanım menecerlər…

Xanım sürücülər…

Xanım xadimələr….

Xanım süpürgəçilər…

Xanım sağıcılar…

Xanım pambıqçılar…

Xanım dəlləklər…

“Yeni Rüsvayat” qəzeti yazır: “Massaj salonunda keçirilən reyd nəticəsində on üç xanım fahişə saxlanılıb”.

Nə gözəl! Nə incə!

Xanım sanitarlar…

Cərrah, üstü-başı qan, əlində bıçaq, qalıb qışqıra-qışqıra:

  • Xanım sanitar, ay xanım sanitar, harda batmısan, gəl bu xəstənin qıçını tut, şıllaq atır!”

Xanım sanitar siqaretini son qullab vurub özünü atır əməliyyat otağına:

  • Nə qışqırırsan, səsin özünə xoş gəlir? Cəhənnəmə şıllaq atır, gora atır, narkozsuz kəsəndə belə olar, narkozu aparıb dədənin qəbrinə tökəcəksən? Alaram bıçağını, soxaram…” Bir az fasilə edib cümləsinin bitirir: “ağzına…”

Siz başqa cür fikirləşdiniz? Yox, yox. Arvad sanitar olsaydı, elə siz fikirləşən kimi deyərdi, bu axı xanım sanitardır…

Azərbaycan xanımlıar ölkəsidir. Gözzzzəl! Təəssüf ki, hamı bu gözəlliyi qanmır! Hər gün minlərlə xanım arvadın qol-qabırğası sındırılır, atrası-anası söyülür, evdən qovulur, indihara vadar edilir… Ancaq ölkənin qazandığı nəhəng nailiyyətin yanında bunlar xırda şeylərdir – dünyada ikinci bir ölkə varmı ki, bütün arvadlar xanım ola?

Xanım aşbazlar…

Xanım falabaxanlar…

Xanım üskükoynadanlar…

Ay xanım, ay canım…

16.08.2017

Samara

RF

HOCA” SÖZÜ AZƏRBAYCANCA MƏTNDƏ MƏNİM ÜÇÜN “PİDARAS” KİMİ BİR ŞEYDİR…

Son vaxtlar oxuduğum azərbaycanca mətnlərdə vaxtaşırı “hoca” sözünə rast gəlirəm və bu söz məndə rusların “pidaras” sözü kimi ikrah doğurur.

Azərbaycan dilinin lüğətlərində “h” ilə başlanan sözlərə diqqətlə baxan hər kəs görər ki, onların az qala hamısı alınmadır. Hətta doğmalığı şübhə doğurnayan “hava” və “hamam” sözləri də — bunlar ərəbcədən keçib.”Ho” elementi ilə başlanan sözlər çox azdır, məsələn, “hoppanmaq”, ancaq bu sözü də çox adam “oppanmaq” kimi tələffüz edir.

O ki qaldı məndə qəzəb doöuran “hoca” sözünə, bu sözü tələffüz etmək üçün gərək dəridən-qabıqdan çıxasan, nəfəsdən düşəsən, özünü osmanlıya oxşadasan, bir sözlə, abırdan-həyadan gedəsən!

Azərbaycan dilinin fonetikası, səs sistemi osmanlılarkından tamamilə fərqlənir, bu dillərin musiqisi tamamilə fərqlidir və  osmanlı sözlərini dilimizə soxmaq cəhdləri kamil bir simfonuyaya xaric səslər sırımaq kimidir, bitkin bir xalçaya yad rənglər və guşələr toxumaq kimidir.

Əlbətə, bu sözlər bəziləri üçün Troya atı kimidir, bu gün bir söz, sabah iki, sonra…

Nə sonra? Elə indidən bəziləri dilimizin varlığını şübhə altına qoyurlar. Məsələn, lap yaxınlarda bəstəkar Cavanşir Quliyev elan elədi ki, Azərbaycan dili türk dilinin dialektidir.

Bəli, Azərbaycan millətinin varlığı üçün ermənilərdən daha təhlükəli düşmən var. Bu düşmən osmanlıların gündəyməz yerlərindən öpməyə hazır, dilimizi, mədəniyyətiimizi onların tapdağı altına armağa hazır azərbaycanlılardır.

Və azərbaycanlıların öz varlıqlarına qarşı mübarizəsi indi başlamayıb. İyirminci əsrin əvvəllərindən başlanıb. O vaxt milləti başlı-ayaqlı osmanlılara satmağa hazır olanların qabağında Üeyir Hacıbəyov, Cəlil Məmmədquluzadə kimi böyük azərbaycanlılar durublar. Qərubə də olsa, indi Azərbaycan dilinin hakimiyyətdən başqa müdafiəsi yoxdur. İlham Əliyev heç nəyin qarantı olmasa da, Azərbaycan dilinin qarantıdır. Hakimiyyət bu gün bir başqasının əlinə keçsə, elə sabah Azərbaycan dilini ləğv edəcək – təəssüf ki, belədir…

Və heç kimdə şübhə olmasın ki, əgər Azərbaycan Xalq Cühmhuriyyəti yaşasaydı, bizim Azərbaycan dilimiz, Vaqifin, Cəlil Məmmədquluzadənin dili ancaq ucqar kəndlərdə qalardı. Buna da şübhəniz olmasın. O dözvür aparıcı ədəbiyyatçılarının yazılarına baxsanız, görərsiniz ki, Azərbaycan dilinin dəfni haqqında qərar verilmişdi.

Götürək Hüseyn Cavidi. “Öksüz Ənvər”şeiri. Uşaq şeiri.

 Cavid naxçıvanlıdır. Mən inanmıram ki, Cavid vaxtında Naxçıvanda “öksüz” sözünü işlədən ya başa düşən adamlar olublar. Mən inanmıram ki, naxçıvanlılar “harda” yox, “nerdə” deyiblər. Mən inanmıram ki, naxçıvanlılar “baxıb” yox, “baqıb” deyiblər. Mən inanmıram ki, naxçıvanlılar “ana” yox, “annə” deyiblər”. Və hələ bu, Cavidin az-çox başa düşülən şeirlərindəndir. Sual çıxır: bu, vətənə, millətə xəyanət deyilsə, bəs nədir? Əlbəttə, mən repressiyaların, o cümlədən yazıçılara qarşı repressiyaların qəti əleyhinəyəm. Bu, ayrı məsələdir. Ancaq əgər dilimizi bolşeviklər xilas ediblərsə, niyə bolşeviklərə minnətdar olmayaq – özümüz öz qeyrətimizi çəkə bilmirik, öz dilimizi, mədəniyyətimizi qoruya bilmirik, yada əyilirik və satılırıq!

Və mən, məsələn, Salyanda adamların “hoca”, “əvət”, mutlu”, “annə” kimi sözlərlə danışacaqlarını təsəvvür edəndə öz vətənimi işğal altında sayıram.

Və dilimizə, mədəniyyətimizə osmanlıpərəstlərdən gələn təhlükəni erməni təhlükəsindən ciddi sayıram. Alman filosofu deyib: “Həyatda məni öldürməyən nə varsa, məni daha güclü edir”. Ermənilərlə mübarizədə biz millət kimi bərkiyə bilərik. Ancaq öz içimizdən olan təhklükə bizi sarsıda bilər. Çox təəssüf ki, osmanpərəstlik bəlasının qarşısında hələlik İlham Əliyevdən başqa baryer yoxdur…

12.08.17

KEÇƏL, KEÇƏL BANİYƏ, MİNDİ BİR MAKİNEYƏ, GETDİ HƏKİMXANİYƏ…

“Stalin gəlir maşında,

Qızıl papaq başında.

Hitler gəlir maşında,

Poxlu vedrə başında”.

 

Ağız ədəbiyyatının gözəl nümunəsi olan bu bənd müharibə illərində yaranıb və məlum sözə görə yazıya alınmasa da, dildən-dilə, nəsildən nəslə keçib. Aclığa və müharibədən törənmiş başqa mərhumiyyətlərə baxmayaraq azərbaycanlılar – yəqin çoxlu başqa millətlər kimi – nəinki duzlu danışmaq, hətta bunu bədii formada ifadə etmək xassələrini itirməyiblər. Читать далее

«ORTAYA QOYUB” DEYƏNDƏ QABAĞINA “TÜRKÜN MƏSƏLİ» AT, AY ZAHİD SƏFƏROĞLU!

Mərhum Rəsul Həmzətov demişdi: “Mənim dilim sabah öləcəksə, qoy özüm bu gün ölüm”.

Sabah mənim dilimin, yəni Azərbaycan dilinin, başına nə gələcək, bilmirəm, ancaq bu gün dilim özü az qala məni öldürmüşdü.

Allah şeytana lənət eləsin, məni yoldan çıxardı, açdım “Yeni Müsavat” qəzetini, gördüm Duginlə Proxanovun Bakıya gəlməsi haqqında məqalə var. Dedim oxuyum, görüm bu vələdəzzinaLar Bakıda nə qayırıblar. Məqaləni oxuyub axıra çıxınca vedrə-vedrə tər tökdüm, qeyzimdən öz başıma bir neçə dəfə qapaz saldım, təzyiqim qalxdı, qəzet kompütürdə olmasaydı, cırıq-cırıq edərdim, kompüteri yerə çırpıb sındırmağa ürəyim gəlməd, özümə söz verdim ki, Müsavat qəzetini elə əngəlləyim ki, bir də açıla bilməsin.

Hə, məqalə müəllifi Zahid Səfəroğıu yazır:

“Ancaq hətta belədirsə də, o zaman nədən Kreml iradə ortaya qoyub ÜAK-nı bərpa eləmir”.

A kişi, iradəni haçandan ortaya qoyurlar? İradəni göstərərlər, nümayiş etdirərlər. Ortaya yemək qoyarlar, araq qoyarlar, pul qoyarlar. Ortaya… A zalım oğlu, “ortayua qoyur” yazanda heç olmasa, qabağında “türlün məsəli” də yaz, bunu arvad-uşaq oxuyur axı…

Zahid Səfəroğlu yazır: “Özümüzü nə qədər zorlasaq da, Proxanovun səmimiyyətinə inanmaq mümkün deyil”.

A kişi, necə “özümüzü zorlamaq”? Yəni məcbur etmək? “Məcbur etmək” “zorlamaq” deyil. Türkləri bilmirəm, “zorlamaq” felinin azərbaycanca öz məna çalarları var, onların heç biri “məcburu” əvəz etmir. Yaxşı, neynək, yazdın, ancaq burda da gərək “türkün məsəli “ola. Yoxsa hamı başlayacaq təsəvvürünə gətirməyə ki, jurnalist Zahid özünü necə zorlayır…

Sahid Səfəroğlu yazır: “Düşünmək ki, cənab Proxanov bütün bunlardan xəbərsizdir – sadəlövhlük olar”.

Bu cümləni oxuyanda başa düşdüm ki, Zahid jurnalist xaricidir, bu adamı hansı ölkədənsə gətirblər Müsavatda işləməyə, Afrikadan idmançıları gətirən kimi. Çünki Zahid azərbaycanlı olsaydı, belə yazardı: “Bütün bunlardan cənab Proxanovun xəbərsiz olduğunu düşünmək sadəlövhlük olardı”.

Zahid Səfəroğlu yazır: “O üzdən Bakı əlbəttə ki…”

Hansı üzdən? Bu yəni “başqa tərəfdən” “digər tərəfdən” mənasındadır?

Zahid Səfəroğlu yazəır: “Yəni bir qənaət hasil olur ki…”

Guya ərəb sözlərindən qaçan müəllif burda burda ərəbcədən elə hoqqa yaradıb ki, oxuyanın başı çatlayır.  “qənaət hasil olur…”

Zahid Səfəroğlu yazır: “Amma və lakin cənab Proxanov da fərqində olmamış deyil ki…”

Əgər “fərqində olmamış deyil” azərbaycancadırsa, onda mən Azərbaycanda yaşayanda azərbaycaca danışmamışam, azərbaycanca yazmamışam, azərbaycanca oxumamışam. Yəni bu Zahid Səfəroğlu məqalə yazmır, dil icad edir və özünü elə əziyyətə də vurmur, türk seriallarından eşitdiyi söz və ifadələri basməmmədi eləyib sirıyır Müsavatın oxucularına.

Cəhənnəmə sırı, gora sırı, ancaq “ortaya qoymaq” deyəndə qabağına “türkün məsəli” at, a zalım balası. Birdən oxucu səhv başa düşər, fikri ayrı şeyə gedər…

Mirzə ƏLİL

 

 

AZƏRBAYCANLILARIN DİLİ AZƏRBAYCAN DİLİ OLSUN!

Mən Feysbuka girəndən (bu, 2008-in axırında ya 2009-un əvvəlində olub) cəmi bir qrupa qoşulmuşam, indi o qrup da yoxdur. Qruöun adı belə idi: “Azərbaycan dili Feysbukun dili olsun!” Səhv etmirəmsə, qrupda bir neçə min aam vardı. Tezliklər Azərbaycan dili Faysbuk dili oldu, ancaq həmin qrupun bu məsələyə təsirinin olub-olmadığını deyə bilmərəm. Qrupu yaratmış insanları nnəcib vətənpərvərlik niyyəti isə ən yüksək qiymətə layiqdir.

O vaxtdan mənim Faysbuk səhifəm Azərbaycan dilindədir. Hətta bəzi Faysbuk terminlərinin rusca necə işləndiyini dəqiq bilmirəm… Mən, bir neçə ili çıxmaq şərti ilə, Azərbaycan təhsilliyəm, ən yaxşı bildiyim dil – Azərbaycan dilidir, vaxtaşırı rusca yazmağa məni həyat şərtləri özü məcbur edir.

Yəhudi mənşəli görkəmli filosof, Britaniya akademiyasının prezidenti olmuş İsayya Berlin Rusiyadan, səhv etmirəmsə, altı yaşında getmişdi. Bütün təhsilini ingiliscə almış, bütün əsərlərini ingiliscə yazmışdı. Ancaq bir müsahibəsində deyirdi ki, rus dilini daha dərindən duyur. “Rus dili mənimlə “danışır”, ingilis dili yox”, — mərhum filosof belə deyirdi. Mən də eyni sözləri Azərbaycan və rus dilləri haqqında deyə bilərəm. Hərçənd mən rus dilini Berlinin ingilis dilini bildiyi qədər bilmirəm, mən Rusiyaya 28 yaşımda gəlmişəm…

Bu mənada rus dilini zəif bilən, yazılı dili heç bilməyən həmvətənlərimin sosial şəbəkələrdə rus dilində yazmaq həvəsləri məni təəccübləndirir və indi deyəcəyim səbəblərə görə məyus da edir. Çexovun bit hekayəsində məktəbli üç hərfdən ibarət sözdə dörd səhv eləmişdi, yəni «еще» sözünü «ичшо» kimi yazmışdı… Mənim soydaşlarımın səhvləri daha acınacaqlıdır, məktəblinin nə yazmaq istədiyini başa düşmək olur, bizim qardaşlar (bacılarla işimiz yoxdur), əli yazırlar ki, fikirləşdiklərinin əksi alınır. Başsağlığında elə səhvlər edirlər ki, kədərlənmək əvəzinə gülməyin gəlir…

Mən başa düşmürəm: bir azərbaycanlı başqa azərbaycanlıya başsağlığını niyə rusca yazır? Niyə bir-birimizin doğum gününü rusca təbrik edirik? Özü də bilə-bilə ki, savadımız yoxdur, çoxlu səhvlər olacaq və rus, gürcü, erməni görəndə bizə güləcək. Bu sualın cavabı varmı?

Mən bilirəm ki, Rusiyada yaşayan azərbaycanlıların (ruslaşmışları nəzərdə tutmuram) böyük əksəriyyətinin ruslarla heç bir yaxxın ünsiyyəti yoxur, ailəliklə ruslarla dostluq edən azərbaycanlı tanımıram. Belə olan halda bu insanların özlərini ruslluğa qoymağının səbəbi nədir? Onların ağlına da gəlmir ki, qızları rusa gedər, oölanları rus alanda şivən qoparırlar. Belə çıxır ki, rusların özü bizdən pisdirlər, dilləri bizim dilimizdən yaxşıdır? Bu necə olur?

Mən dilləri sevirəm, mənə elə gəlir ki, minlərlə dilin içində musiqisiz dil yoxdur, hər bir dilin metafizik təbiəti var, heç kim onların necə yarandığını deyə bilməz. Böyük dilləri, yəni çox insanın danışdığı dilləri isə öyrənmək lazımdır, məsələn, ingilis dilini bilmədən bütün qlobal informasiyanı operativ və dolğun almaq mümkün deyil. Rus dili də böyük dildir. Həyatını Rusiya ilə bağlanmış hər bir azərbaycanlı bu dili mükəmməl bilməlidir. Ancaq çoxumuz bu ölkəyə yetkin vaxtda gəlmişik, soydaşlarımızın çoxu heç Azərbaycan dilində də düz-əməlli yaza bilmir. Dili öyrənmək çox zəhmət, səy tələb edir, yazılı dili öyrəmnək üçün gərək dərsliklərlə məşğul olasan, kitab oxuyasan. Bunların heç birni eləmirik, dili məişət həcmində, yəni yüz-yüz əlli söz həcmində bilirik, qrammatikadan xəbərimiz yoxdur. Ancaq İnternetə girən kimi şeytan bizi yoldan çıxarır, özümüzü göstərmək istəyirik, guya bir az əl-qol atan kimi Feysbukdalı milyar yarım insanın hamısı sənə valeh olacaq…

Ancaq çox vaxt biz aləmi özümüzə güldürürük…

Rus dili qarşısında bu cür lakey aşağılanmağı bizə müstəmləkə dövründən miras qalıb. Çünki Azərbaycanda rus dilini bilənlər birinci növ insan olublar, bilməyənlər – ikinci növ. Rusdillilik azərbaycanlılar üçün status məsələsi olub. Yəni rus dilli olmaq azərbaycanlı üçün kastanı dəyişmək kimi bir şey olub.

İndi vəziyyət dəyişib. Azərbaycan dili dövlət dilidir. Ancaq dil məsələsində  dövlət rəhbərliyinin ikimənalı mövqeyi, rusca təhsilə çox böyük vəsaitin ayrılması, Azərbaycan məktəblərinin texniki təchizat, müəllim kadrları ilə təminatı baxımında yenə də alçaldılmış vəziyyıtdə qalması vətəndaşların bir hissəsində öz ana dilllərinə hörmətsiz ya ən azı etibbarsız münasibərt yaradır. Demək lazımdır ki, Bakıdakı rus məktəblərinin məzunlarının çoxu Azərbaycan oriyentasiyalı deyil, onlar özlərini Cənubi Afrikada ağ azlığın apardığı kimi aparırlar. Dövlətin milli maraqlara yad, milli mədəniyyətə, tarixə yad və hətta düşmən olan insanlar yetişdirməyə çoxlu pullar xərcləməyinin səbəbini başa düşmək çətindir…

Azərbaycan çoxmillətli dövlətdir və bu millətləri birləşdirən ən başlıca faktor  dildir. Dilimizi hörmətdən salmaqla onsuzda zəif olan dövlətçiliyimizin əsaslarını sarsıdırıq. Əslində bizim dilimiz də böyük dildir, bu dildə otuz milyondan çox adam danıışr. Ancaq nə qədər ki, paytaxtın özü, yəni Bakı bu dildə danşımayıb, dövlət sınıq-salxaq dayaqlar üzərində dayanacaq.

Mən sosial şəbəkələrdə rusca yazışmağn əleyhinə deyiləm, ancaq biz şərtlə: əgər bizim yazəşdığımız adamlar rus dillidirlərsə. Məsləhət görərdim ki, rus dilində yazını İnternetdə yerləşdiməmişdən qabaq bilən adam yoxlatdırın, burda hamının uşaqları rusca oxuyurlar, ru dillidirlər, yazdığınızı onlara göstərin. Dilimizə hörmət edək, dilimiz, yazımız gülüncdürsə, özümüz də gülüncük…

Yazının əvvəlindı qrup adı çəkmişdim, bəlkə o qrup indi də qalır. Yəqin bağıanar… Yeni qrup yaratmağın vaxtıdır. Bu qrupun adı belə ola bilərdi: “Azərbaycanlıların dili Azərbaycan dili olsun!”