Архив тегов | heyvanlar haqqında şeirlər

«GƏRƏK İTİN OLA, TƏK QOCASANSA…»

SONY DSC

Gərək itin ola, tək qocasansa —

Əsil-nəcabətli bahalı olar,
O qədər əsilsiz lanqı küçük var,
Düşəcək dalına, əgər yal atsan.

=

Deyəsən: İlahi, keç günahımdan,
Müsəlmançılığı tamam itirdim.

Mən bu zavallını evə gətirdim,

Təkəm, yoldaş olar mənə bu heyvan.

=

Həftənin bilmirsən hansı günüdür,

Bəzən unudulur tarixi ayın.

Yataqdan qalxırsan, canın ağrıyır,

Başın balışdakən, qüssə göynədir.

=

Qapıdan çıxmağa yox daha meylin,
Qapı dalındakı tanış və yaddır.

Bilmirsən ölmüsən, dirisən ya da,
Yüz ildir tükənib gedib-gələnin.

=

Yaxınlar, əzizlər ölüb haçandan,

Səni ölmüş bilir qalanları da.

Gecələr otağın qaranlığında,
Kölgələr gəzinir gün çıxanacan…

=

İlhai, bilirəm nədir bu heyvan —
Qapıdan girməyə yox ləyaqəti.

Bir yerə dili ya ayağı dəydi,

Natəmiz sayılar, nə qədər yusan.

=

Qocalıq, təklik də, Tanrım, ağırdır,

Var itin günü tək keçən ömürlər,

Əgər yaxınında bir it mürgülər,

Dağılar kədərin, yatar ağrı da.

=

Açıb bir gözünü  qəfildən baxar,
Yatan  sahibinə, baxar həkim tək.

Qocanı salamat, nəfəsli görcək,
Arxayın əsnəyib gedər yuxuya…

=

Mürgü səsi gələr səhərə qədər,
Həm itdə həyat var, sahibində həm,

Vurnuxan kölgələr görünər hərdən,
Baxıb həndəvərə  gözdən itərlər…

18.11. 2020, Samara

DƏVƏ

20.03. 2020

Ah, bu nə görkəm, bu nə əndazədir,
Sadə bir heyvan yox, o, şahzadədir!

=

Dağ kimidir, zirvədir hürgücləri,
Əjdaha çıxsın önünə — güc gələr.

=

Ah, bu ayaqlar necə də möhtəşəm!

Gör nə çevik, cazibəli boynu həm!

=

Ah, nə yarıqdır dodağı üstdəki,
Daş da yarar dişləri almaz təki!

=

Ac və susuz, əzmlə səhra aşar,
Tarixi üstündə dolanmış bəşər.

=

Hərbini görmüş neçə min illərin,
Yoldaşı olmuş ulu Peyğəmbərin.

=

Bəlkə deyilmişdir o vaxtlar hələ:

“Allahın heyvanısan indən belə…”

=

Sonra kitablarla beli yüklənib,
Yol gedib aylarla, gəlib ölkəmə…

31. 08. 2020, Samara

 UİLYAM BLEYK. PƏLƏNG

NPG 212; William Blake by Thomas Phillips
Pələng, məşəl kimi parlayıb gedən,

Gecənin qaranlıq meşələrində;

Hansı ölməz gözlə, ölməz əllə ya,

Yarandı səndəki bu simmetriya?

 

 

Dərayalar dibinə, göylərə ya da,
Baş vurdu gözündə odu yaradan?

Hansı qanadlarla qalxdı, şığıdı,
Hansı əl bu odu ovcuna yığdı?

 

 

Tyger Tyger, burning bright,
In the forests of the night;
What immortal hand or eye,
Could frame thy fearful symmetry?

 

 

Hansı sənətkarın toxudu əli,

Sənin ürəyində əzələləri?

Sinəndə döyüntü başlayan anda,
Əsmə qopmadımı əl-ayağında?

 

 

O necə zəncirdi, necə çəkicdi,
Beynin bəs körükdə necə bərkidi?

O nə zindan idi? Hansı yumruğun,

Çatdı cəsarəti boğa qorxunu?

 

Ulduzlar nizəni yerə atanda,
Ağlayıb göyləri isladan anda:

Güldümü, işini gördüyü zaman?

Səni də yaratdı Quzu yaradan?

 

 

Pələng, məşəl kimi parlayıb gedən,

Gecənin qaranlıq meşələrində;

Hansı ölməz gözlə, ölməz əllə ya,

Yarandı səndəki bu simmetriya?

 

İngiliscədən tərcümə

12.03. 2020, Samara

 

The Tyger
In what distant deeps or skies.
Burnt the fire of thine eyes?
On what wings dare he aspire?
What the hand, dare sieze the fire? Читать далее

ARI

Dolaşır ağır-ağır.

Axtarır tələsmədən,
Şirə toplayır arı,
Bir an nəfəs dərmədən.

 

 

Başı üstdə nə rəis,
Önündə nə plan var.

Nə çox yeməyə həris,
Nə də altına yığar.

 

 

Ara vermir, işləyir,
Yorulmaq nədi, bilməz.

Yığdığından yüzdə bir,
Arı yeməyinə bəs.

 

 

Bilməz neçəyə dəyər,

Yetirdiyi bu nemət,

Hara gedər, kim yeyər,

Nə tərif, nə də şöhrət…

 

 

Çalışır yayınmadan,
İbadət eləyən tək.

Belə işləyə insan –

O da bal yetirəcək…

 

31.05. 2019
Samara

İT ƏSARƏTİ

26.01. 19.jpg

Şəhərdə keçibdir ömrümün çoxu,
İt var iki evdən birində burda.

Ancaq it görəndə canımı qorxu
Alır, adamtutan olmasalar da.

 

 

Uşaqlıqdan qalıb bu qorxu məndə,

İliyə işləyib, çəkilməz daha.

Bəlkə də tək-tük it olardı kənddə,

Kiminsə qanına dişi batmaya.

 

 

Kənd yastı-yapalaq, adamlar kasıb,
Ancaq it yatırdı çəpər dalında.

Elə həyət vardı, yalan olmasın,

İtin sayı çoxdu mal-qaradan da.

 

 

Kənd yolunda hər an təhlükə vardı,
Yol boyu həyətdi, həyət köpəkli.

Birdən çəpər altdan çıxıb cumardı,
Qana bələnərdi ayağım, əlin.

 

 

Qonşuya getmək də deyildi asan,

Gedən ürəyini yeyib gedirdi.

Minadan qorxurdu elə bil insan,
Nə deyim, kəndimiz xatalı yerdi…

 

 

Elə ev var idi, vahiməsindən,
Bağrı yarılırdı  yaxın gedənin,

Bir sürü acıqlı köpək səsindən,

Çevrilib qaçardı “dədəm vay!” deyib.

 

 

İşğal olunmuşdu kənd elə bil ki,
Hər addım başı post yol qıraqları.

İtlər gecə-gündüz qarovul çəkir,
Bir adam hampazor, on beşi fağır…

 

 

Keçib oğru kimi yolu gedirdin,
Yanını-yörənı güdüb baxırdın.

Ürəyin düşürdü gələn hənirdən,

Adam çağıranda köpək çıxırdı.

 

 

İtqapan kəndiydi kəndimiz bizim,

İt dişi batmayan tək-tük olardı.

Budu parçalanan, çənəsi, üzü,
Əli gəmirilən adam da vardı.

 

 

 

İtin tökdüyü qan qalırdı yerdə,

Udaraq təhqiri dolanırdılar.
Burda fironluğu itlər edərdi,
Zəncirlə bağlıydı sanki adamlar.

 

 

Məhkəmə, parlament, diplomatiya,

Ya adət, ənənə — bu da yox idi.

Orta əsrlərdə yaşayırdı xalq,
İti bəd olanın sözü keçirdi…

 

25-26. 01. 2019

Samara

İT HAQQINDA       

30.05.jpg

Qayalı yerində çay qırağının,
Yaşıl pöhrəlikdə yataq salaraq,
Xəstə it haçandan yıxılıb qalır,
Gözləri də qara, yunu da qara.

 

Yanında sümüyü, tikəsi də var,
Paydır burdan keçən balıqçılardan.

Arabir başını qaldırar, baxar,

Yeməyə nə həvəs, nə güc var ancaq.

 

Laçın bir it olub yəqin haçansa,
Neçə cür kefini görüb dünyanın.

Azad it həyatı necə çətinsə,

Sevgilər yaşayıb, gəzib, oynayıb.

 

Ölüm yatağından Volqanın geniş

Sinəsi görünür. İsti havada,
Çaya az girməyib. Öləndə leşi,

Bəlkə bu sulara atılıb axar…

 

Halı pis olsa da, duyur gələni,

Narahat dikəlib dir ağız hürər.
Duruxur, istəmir onu elə bil,

Ölüm yatağında bir adam görə…

 

29-30. may 2018

Samara

«CEYRAN» ŞEİRİ. SORUŞMAĞA UTANIRAM: SÜRÜDƏKİLƏR DƏ CEYRANDIR?

Səməd Vurğun, şübhəsiz, ədəbiyyat istedadlı adam olub, ancaq bu istedadla otuz ildən artıq yaradıcılıq əsasən mövcud siyasi rejimə xidmətə, konyukturaya uyğunlaşmağa və yazdıqlarını maksimum kapitallaşdırmağa sərf olunduğundan nəticədə Vaqifin, Sabirin şeirləri ilə bir yüksəklikdə dara biləcək bir şeir də yoxdur. Ancaq Səməd Vurğunun şeirlərində ideologiyaya və konyukturaya xidmətlə bağlı olmayan qüsurlar da çoxdur ki, bunun səbəbi ayrıdır. Səməd Vurğun çox erkən, az qala bələkdən çıxandan dövlət şairi olub. Bu, azdır. O, dövlətin birinci şairi olub. Yəni qlıncının dalı da, qabağı da kəsib. Yəni ona tənqidçi, redaktor kimi çox vacib institutlar heç bir təsir göstərə bilməzdilər. O ki qaldı “daxili redaktora” ki, bu da zövqlə, tərbiyə ilə, təhsillə bağlıdır, onu Səməd Vurğunun içində axtarmağa dəyməz – fikri-zikri sifarişi gözləməyib onu havadan duyan (iybilmə!) və vaxtından, deyilməmişdən qabaq yerinə yetirib mükafat gözləyən və alan adamın içində nə ola bilər? Şura hökuməti möhkəmlənəndən və uzun müddətə, bəlkə də həmişəlik gəldiyi bilinəndən Səməd Vurğun və onun kimi adamların tormozu itmişdi…

Yəni redaktor nəyə lazımdır? Sadə misal.

“Ağcaqum çölündə qatar düz gedir…”

Redaktor Səməd Vurğundan çəkinməsəydi, deyərdi ki, qağa, qatar düz geməyib, bəs necə gedəcək? Relslə gedir, maşın deyil ki, burcuda ora-bura…

“Çox keçmişəəm bu dağlardan,

Durna gözlü bulaqlardan…”

Yaxşı, dağlardan keçdin, bu mümkündür, bəs bulaqlardan necə keçdin, bu necə olur? – Bunu redaktor deməliydi. Ancaq iki dəfə Stalin mükafatı laureatına necə deyəydi?

Yetmişinci illlərdə (əlbəttə, ötən əsr!) Səməd Vurğunun kitablarını ələk-vələk eləmişəm və mənə Qurbaninin, Füzulinin, Vaqifin, Nəsiminin şeirləri kimi təsir edib həyəcanlandıra biləcək bir şeirini də tapmamışam. Yalnız “Ceyran” şeirində müəyyən ləyaqətlər görürdüm. Deməliyəm ki, bu şeiri hələ yazıb-oxumaq bilməyən vaxtlardan eşitmişdim. Kəndimizdə işıq olmasa da evimizdə radio vardı və Əlyar Əmirovun ifasında “Ceyran” mahnısını tez-tez verirdilər… Əlyar Əmirovun məxməri, ancaq yapışıqsız səsi indi də qulağımdadır..

Keçək şeirin mətninə…

“Yenə öz sürünü nizama düzüb,

Baş alıb gedirsən hayana ceyran?”

Şeir ceyrana həsr olunub, ancaq şeirdə kinematoqrafik plan var: çöl, ceyran, yürüş edən, köç edən sürü…

Sual çıxır: bəs sürüdəkilər nədir? Onlar da ceyrandır ya qoyun? Ceyran sürüsüdürsə, şair niyə birinə müraciət edir?

“O ellər qızını ayırma bizdən…”

Şeirdəki ceyrana bununla qadın, qız atributikası verilir. Ancaq məlumdur ki, ceyran sürüsünün başında yürüş, köç vaxtı erkək durur! Erkək!

“Kolları-kosları yıxıb-uçurur…”

Burda Səməd Vurğun ceyranı filə çevirir…Şirvan qorunğunu görənlər, yaxınlıqda yaşayanlar bilirlər ki, orda yıxılıb-uçurulmalı kol-kos da yoxdur…

“On addım kənarda yatmayır təkə…”

Təkə!

Sonra:

“O çöllər qızını ayırmna bizdən…”

Bəlkə də şeirin ümumi sənətkarlıq səviyyəsindən danışmaq artıqdir – primitiv qafiyələr (çöllərə, ellərə, dillərə…; ceyran, heyran…). Səməd Vurğunda belə primitivlik norma kimidir və bunu nisbi axıcılıq, rəvanlıqla pərdələyir. Burda məqsəd açıq-aşkaq uyğunsuzluqlara diqqət yetiririk. Məsələn:

“Dişlərin oxşayır mərcana ceyran…”

Yəni ceyranın dişləri qırmızıdır? Gül rəngindədir? Qaradır?

“Əzəldən meylini salıb çöllərə,

Bəxtini tapşırdın bizim elllərə…”

Burdan belə çıxa bilər ki, ceyran yalnız “bizim ellərdə” yaşayır. Ya da bizim ellər yalnız çöllükdür…

Yəni bu şeirdə surət konkretliyinin olmamağından başqa, kompozisiya dağınıqlığı, ifadə vasitələrinin primitivliyi və qeyri-dəqiqliyi var. Biz isə az qala yüz ildir ki, bu şeirlə uşaqları bəsləyirik…

Və şeirin sonu:
“Ovçu, insaf elə, keçmə bu düzdən…”

Mərhum doktor Şarovanın oğlu, 90-cı ilin əvvəllərində Salyan bazarında döyə-döyə öldürülmüş müəllim yoldaşım Sabir Talışinski Səməd Vurğunun müharibədən sonrakı illərdə Salyana ceyran ovuna gəlməyini yaxşı xatırlayırdı. Deyirdi ki, şair açıq maşında gəlirdi, maşının dal oturacağında isə iki yekə ov iti…

Ovçu insaf elə…

15.12.2017

EŞŞƏKLƏR

Tənəli, danlaqlı bu heyvanların,

Atlasdan olaydı çulları gərək.

İnci taxılaydı boyunlarına,

Seyrək yallarına təzə gül-çiçək.

 

Xalılar döşənə axurlarına,

Vaxtında, doyunca yemləri gələ.

Fərmanlar asıla yaxalarına,

Kiçik abidə də bəlkə dikələ.

 

Hərbi paradların önündə onlar,

Gərək gedəydilər nizamlı, həqir.

Meydana yayaydı gur meqafonlar,

Onların tarixi xidməti nədir.

 

Onlar özlərindən ağır yükləri,

Qitədən qitəyə çəkib gediblər.

İnsan tarixinin minillikləri,

Bellərində gəlib bu günə qədər.

 

Quranda rəftarı, səsi pislənib,

Qınaqdan, tənədən əyilən heyvan.

Nə xidməti yadda, nə də ki əsli,

Danlanan, söyülən, döyülən heyvan.

 

Yeməkdən gözü tox, tamahsız suya,

Çörək də daşıyan, su da daşıyan.

Belində yeriyib sivilizasiya,

Heyvanlıq simvolu sayılan heyvan!

 

28.11.2016

Samara