Архив тегов | Vidadi Məmmədov

26-LARLA ÜZBƏÜZ. VAQİF CƏBRAYILZADƏ

Vidadi Məmmədoun özündən yox, başqalarından eşitmişəm ki, Vaqif Cəbrayəlzadənin sərgərdanlıqdan qirtarıb adam içinə çıxmağına və ən yaxşı ədəbiyyat vəzifələrindən birini tutmağında onun ciddi rolu olub. Təhsilsiz olsa da, Vidadi Məmmədovda ədəbi istedadları tanımaq məsələsində əsil ovçu instinktinin olduğunu deyirdilər. Vaqif Cəbrayılzadədə isə ədəbi istedad şübhəsiz ki, vardı. Səhv etmirəmsə, 1978-ci ildə onun “Ulduz” jurnalında çıxmış şeirlərindən mən özüm də çox təsirlənmişdim. Ancaq mənim yerimə yaradıcılıqvə yaradıcı insan  məsələlərində daha bilikli, daha həssas, daha uzaqgörən adam Vaqif Cəbrayılzadədə tezliklə başlanacaq deqradasiyanı da görməliydi. Bəlkə artıq deqradasiya başlanmışdı. “Ulduz”dakı şeirlər bəlkə də çoxdan yazılmışdı. 1979-80-cı illərdə Əkrəm Əylisli Vaqif Cəbrayılzadənin şeirlərini şələ-şələ çap eləyəndə məlum oldu ki, o, mahir xalturaçıdır, bunu özü də gözəl başa düşür, başqalarının hay-küy salmamağı üçün hay-küyü özü salır, hamıya həmlə edir, özü də aqressiv formada. Mən onun adamlarla təhqirli rəftarının özüm şahidi olmuşam və təhqir olunanların buna niyə dözdükləri məni çox təəccübləndirirdi. Çoxlarının onun xeyirxahı saydığı Vidadi Məmmədovu Vaqif  az qala qulağı eşidə-eşidə çox ayıb bir ləqəblə çağırırdı. Mənə məlum olmayan səbəblərdən uzun illərin heçkimliyindən, mərhumiyyətlərindən çıxan Vaqif despota çevrilmişdi və yəqin ki, öz yaşadığı alçalmaların intiqamını dişinə fənd insanlardan çıxırdı. Əlbəttə, yalnız dişinə fəndlərdən. Əkrəm Əylislinin adını o da hamı kimi riqqətlə çəkir, onu “ustad” adlandırırdı. Anar kimi, Elçin kimi yükək statusluların yanında o, əlbəttə, öz yerini bilirdi…

Mən “deqradasiya” sözünü işlətdim və bunu Vaqif Cəbtrayılzadəni gözdən salmaq üçün eləmədim. Bu, sözün onun yaradıcılığının gerçık xarakteristikasıdır, diaqnozdur.

Hər iki dünya üçün də
                                daha tez ayılar qadınlar,

hamını hər an sevgiyə,

gözəlliyə yönəldən Tanrını da onlar

çox anlar kişilərdən daha tez duyar, anlar,

elə ona görə də Tanrı

onu daha çox duyduqları anlarda

qat-qat, çin-çin gözəllik yaradar qadınlarda,

o Tanrı gözəlliyi anları

Bu, poeziyadırmı? Yox, poeziya deyil! Elə bil, Qoqolun dediyi kimi, incə alətlərdən deyil, yalnız balta ağzından çıxmış “misralar” hansı dildənsə sətri tərcüməni xatırladır, həm də elə bil ki, tərceməçi dili elə də yaxşı bilmir, özü də hər iki dili – orijinalın da dilini, öz dilin də… Və deqradasiyanı görmək üçün 1978-ci ildə çao olunan bir şeirə baxın, səhv etmirəmsə, “bu dünyada kimlər yeyim”lə başlanır. Orda ən azı səmimilik var. Bu parça və onun götürüldüyü şeirin hamısı başdan-ayağa yalandır, yəni qadın, Tanrı haqqında burda dediklərinə, əlbəttə, Vaqif bircə saniyəliyə də olsun inanmır. Və necə bərbad dildir! “Qat-qat, çın-çin gözəllik” – bu necə olur? Hansı qadınlarda? Qadınlar hamısı gözəl yaransaydı, gözəl qadın söhbəti ümumiyyətlə olmazdı….

Əslində mən nahaq yerə baş ağrıdıram və öz başımı da ağrıdıram. Yüz milyonlarla insan inanır ki, doğrudan da Maleviçin “Kvadrat”ı şedevrdir və o qaralıqda bizim görmədiyimiz nəsə var. Onları “Qara kvadrat”ın yalnız və yalnız qara rəng çəkilmiş kvadrat kətan olduğuna inandırmağa dəyərmi? Axı bu, mümkün də deyil. “Qara kvadrat”çılar aqressiv sektadır, yaxşı olar ki, başını soxmayasan…

Eləcə də Vaqif Cəbrayılzadə (Bayatlı, pardon…). Qırx ildən çoxdur ki, fasiləsiz yerüzü, göyüzü öpülür, şair diz üstdə, əlləri ya Tanrıya uzanıb, yaxud şərab badəsinə…

Yeri gəlmişkən, bir dəfə mənimlə bir yerdə Vaqif Cəbrayılzadı “şırab bədəssi” içib, dəli dərdinə düşüb “…Azərbaycanın …lap….”

Bu, Moskvada olub. Hər ikimizi restorana indi ləzgi rəhbəri olan Arif Kərimov aparmışdı…

(ardı var)

26-LARLA ÜZBƏÜZ. KAMİL VƏLİYEVİN TOYU

Toy və toyun müzakirəsi öz-özlüyündə ədəbiyyat mövzusu deyil, və, Kamil Vəliyev dilçi olsa da, dilçilik mövzusu da deyil. Mən Kamil Vəliyevi cəmi bir dəfə görmüşəm. Bir dəfə bizim qrupun morfologiyadan seminar gəlməmişdi, onun əvəzinə Kamil Vəliyevi göndərmişdilər. Geyiminə və ədabazlığına görə pijon təsiri yaradan və özünü əzilib-büzülməyindən özünü Azərbaycan gözəli saydığı bilinən dosent Kamil  Vəliyev sinifdə (sessiya 225 nömrəli məktəbdə keçirilirdi) iki ya üç dəqiqə oldu. İçəri girən kimi soruşdu: Kimi deyər “tema” nədir, “rema” nədir? Heç kim dinmədi. “Heş nə bilmirsiz!” – Kamil Vəliyev hökmünü oxudu və sinifdən çıxıb getdi kefinin dalınca…

Səhv etmirəmsə, Kamil Vəliyev də 80-ci illərin sonlarında milli hərəkatın tribunlarından olub. Tribunada kimlər olmayıb: Leninə poema yazanlar, komsomol mükafatı almaq üçün dəridən-qabıqdan çıxıb alanlar ya almayanlar, Azərbaycan sovet mətbuatının avanqard işçiləri, Sabir Rüstəmxanlı kimi yüksək rütbəli mətbuat və nəşriyyat məmurları… 20 yanvarda bunların birinin burnu qanamayıb. Qanaya da bilməzdi, çünki isti mənzillərində müqəddəs ata və ər borclarını yerinə yetirirdilər…

Kamil Vəliyevin toyundan ən çox danışılan kimin nə qədər pul atdığı idi. Bəlkə gərək mən eşitdikcə xəlvətdə siyahı tutaydım. Maraqlı sənəd olardı… Ancaq bu da ədəbiyyat mövzusu deyil. Bu, mənəviyyat məsələsidir. Azərbaycan ədəbiyattında mənəvi məsələ axırıncı dəfə haçan mövzu olub? Mənəviyyat mühüm dərəcədə həqiqət axtarışıdır – öz içində və cəmiyyətdə. Həqiqətin cinayət maddəsi olduğu ölkədə hansı dəli bu axtarışa baş qoşar?…

Bu toyda ədəbiyyata az-çox dəxli olan orda Ramiz Rövşənlə Vaqif Cəbrayılzadənin iştirakıdır. Məlum olurdu ki, məclisdə ciddi gərginlik varmış, çünki Əkrəm Əylislinin bol-bol çap eləməyə başladığı və qəfil şöhrətdən, həm də aldığı quduz pullardan havalanmış Vaqif Cəbrayılzadə gizlətmədən, hətta aqressiv şəkildə, o cümlədən şizofreniya tutmalarını silah edərək ölkənin birinci şairi, yəni məliküşşüara adına iddia edirdi. Danışılanlara görə, Ramiz Rövşən bu həmlələrə dözməyib məliküşşüəranın məhz Vaqif Cəbrayılzadə olduğunu etiraf etmişdi, yəni sağlıq deyəndə onun bir şeirini oxumuşdu. Yenə deyilənlərə görə, Ramiz Rövşən şeiri ancaq yarıyacan deyə bilmişdi, yarıdan o yanası yadından çıxmışdı, bu da bir az onun etirafının səmimiliyini şübhə altına alır. Hər halda etiraf olmuşdu, bəlkə də bunu özünü Vaqifin şərindən qurtarmaq üçün eləmişdi, çünki Cəbrayılzadə sözün birbaşa, fiziki mənasında gedənin-gələnin üstünə atılırdı. Şahidiyəm… Ancaq hamının yox. Mərhum Vidadi Məmmədov Vaqifn yazıçı Elçinlə necə həqiranə, hətta yaltaqlıqla danışdığını görmüşdü. Mərhum Vidadi Məmmədov hər şeyi görürdü…

Mən Vidadi Məmmədovun ölməyini yaxın illərdə bildim. Yadımdan çıxıb kimdən. Həmişə yadıma düşürdü ki, onun arvadı, deyilənlərə görə, erməniydi, fikirləşirdim ki, qanlı illərdə yazığın başına görəsən nə gəlib. Dedilər yox, öldürməyiblər, qəzada ölüb, maşın altında qalıb… Çox darıxdım. Sağ olsaydı, indi də mənim yazımı plana salırdı… Mən də, ağsaqqal kişi, səbirlə gözləyərdim…

Yuxarıda yazmışdım ki, tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin müdiri Vidadi Məmmədovun ali təhsili yox idi və onun tənqidi yazılarını görən olmamışdı. “Ulduz”un şeir şöbəsinə təzə müdir təyin olunmuş Vqif Cəbrayılzadə qiyabi inşaaat institutunu bitirmişdi, mənə bir dəfə kəndə yazdığı məkdubda xeyli orfoqraik səhv var idi. Bəlkə də bu səhvləri lotuluqdan, pijonluqdan eləmişdi, bilmirəm. Rusca başa düşsə də, çətinliklə danışırdı, mən onunla iki dəfə Moskvada görüşmüşəm…

(ardı var)

 

XATİRƏLƏR: İYİRMİALTILARLA ÜZBƏÜZ

Səhv etmirəmsə, 1978-ci  ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı özünün yaratdığı “Gənc tənqidçilər birliyi”nə üzvlüyə müsabiqə elan etdi. Yazıçı Elçinin tövsiyəsi ilə mən də yazılarımı müsabiqəyə göndərdim, bir müddət sonra xəbər gəldi ki, mən Birliyə qəbul olunmuşam, məşğələlər haqqında əlavə məlumat veriləcək.

Sonra Birliyin adını tutan olmadı, bircə məşğələsi də keçirilmədi. Ancaq İttifaqın katibi Elçin mənə yazdı ki, “Ulduz” jurnalında işləyən Vidadi Məmmədovla görüşüm, o mənə məqalə sifariş verəcək.

Mən qiyabi oxuyurdum, hərdənbir Bakıya gəlirdim, gələn dəfə şəhərdə olanda “Ulduz” a gəlib Vidadi Məmmədovu tapdım.

Jurnalda tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin müdiri işləyən V. Məmmədovun oturduğu otaq birinci mərtəbədəydi, pəncərəsi 26-lar bağına açılırdı. Təxminən 20 kv m-lik otaqda iki köhnə, üstü örtüksüz stol var idi ki, onlar rayon çayxanalarının mebelinə oxşayırdılar. Stolların üstündə heç nə, hətta kağız-qələm də yox idi, mən ora gəlib-gedən vaxtlar nə vidadi Məmmədovun, nə şeir şöbəsinin təzə mdiri Vaqif Cəbrayılzadənin oturub nə isə yazdıqlarını bir dəfə görməmişdim. Stolların yeşikləri vardı, çəkilirdi, sonra bağlanmaq istəmirdi. Bir dəfə Vidadi Məmmədov elə ayaq üstə (onun oturduğunu da görməmişdim)  yeşiyi çəkib ordan bir qalın əlyazma bağlaması çıxarıdı və avazla oxumaöa başladı: “İyirminci əsrin böyük şairi Səməd Vurğun…” Və dayanııb başladı deyinməyə: “İyirminci əsrin! Bəs indi hansı əsrdir? Mən mən olmaram bunu çap eləsəm!”  — deyib əlyazmanı təzədən yeşiyə soxdu və geri basdı. Yeşik isə geri çəkilmək istəmirdi, pərçim olub qalmışdı yarıda, ancaq Vidadi Məmmədov bütün hidətini və gücünü yığıb elə yumruq vurdu ki, yeşik şaqqıltı ilə girdi yuvasına…

Deməliyəm ki, Vidadi Məmmədov alçaq boylu olsa da, əzələli qolları vardı, yeriyəndə də Azərbaycan güləşçiləri kimi çiyinlərini qövs şəklinə salırdı. Yəqin boy məsələsiylə qayğılandığından dikdaban çəkmə geyirdi…

O ki qaldı əlyazmaya, bu, mərhum İmamverdi Əbilovun idi. Məqalənin çap olunduğuna şübhəm yoxdur. Səməd Vurğun haqqında məqalə Yusif Səmədoğlunun redaktor olduğu jurnalda necə getməyə bilər? Vidadi Məmmədov elə mənim yanmda kişilənirdi…

Vidadi Məmmədov tənqidçi-zad deyildi, niyə o, tənqid və ədəbiyyatçılıq şöbəsinin müdiri olmuşdu, bu mənim üçün əvvəlcə qaranlıq idi. Ancaq az sonra daha bir neçə “görkəmli” yazanla tanış oldum və məlumatım sürətlə artdı. Ədəbiyyatçılar mühitində ikinci adamla tanış olan kimi birinci haqqında istədiyin məlumatı alırsan, ücüncü ilə tanışlıqdan sonra məlumatların həndəsi proqressiya ilə artır, hamı bir-birindən danışır. Özü də təmənnasız, gözləmirlər ki, sən də nəsə danışasan. Mən heç kim haqqında heç nə bilmirdim…

Vidadi Məmmədov haqqında az vaxtda öyrəndiklərim: 1. Elçin müəllimin qohumudur. 2. Ali təhsili yoxdur. 2. Arvadı ermənidir, iki uşaqğı var…

Deyirdilər ki, haçansa bir neçə hekayə yazıb. Haçan yazmışdı, nə yazmışdı, bilən yox idi. Ancaq “Ulduz” jurnalında iki müsahibəsini mən özüm görmüşdüm. Biri Niyazi ilə, biri də Müslüm Maqomayev ilə. Müslim Maqomayev ilə müsahibə sonradan ruscaya çevrilib ümumittifaq “Yunost” jurnalında da çap edilmişdi ki, bununla Vidadi Məmmədov fövqəladə fəxr ediridi. Şübhəm yoxdur ki, Moskva nəşri yazıçı Elçinin xidməti idi…

İlk görüşümüzdən Vidadi Məmmədov mənə çox mehribanlıq göstərdi, məndən hansı mövzuda yazmaq istədiyimi soruşdu, bilmirəm hansı mövzunu seçdik, mən də məqaləni yazıb gətirdim. Vidadi Məmmədov məni əmin elədi ki, yaxın nömrələrdə yazım gedəcək…

Yay sessiyası bir ay çəkirdi. Vidadi Məmmədov deyirdi ki, boş vaxtın olan kimi gəl, söhbət edək. Mən də gəlirdim və ikilikdə 26-lar bağında gəzirdik. Bəzən deyirdi: “Sabah hökmən gəl. 6-cı nömrə plıanlaşdırılacaq”. Mən başa düşmürdüm ki, mən küçədə gəzə-gəzə jurnalın təzə nömrəsinin planlaşdırımasına necə təsir edə bilərəm. Ancaq bunu öz-özümə fikirləşirdim, Vidadi Məmmədova demirdim, Bir müddət keçirdi, deyirdi ki, sabah hökmən gəl, 7-ci nömrə planlaşdırılacaq, sənin də yazın salınacaq…

Beləcə təxminən il yarım. Mən Moskvaya gedənə qədər. Məqalə çap olunmadı. Mən bir dəfə də yazı barəsində soruşmadım. Mənə mehribanlığına hörmətlə onu çaşqın sala biləcək sual vermək istəmirdim. Həm də məni hamıya göstərib deyirdi: “Çox istedadlı oğlandır, Salyanın ən istedadlı adamıdır…”

Bəlkə də Vidadi Məmmədov mənim məqaləmi çap etmək istərdi, həm də məni Elçin tövsiyə etmişdi, ancaq Elçin özünə görə bir kişi və bir kişinin, yəni İlyas Əfəndiyevin oğlu idisə, Yusif Səmədoğlu da başqa bir kişinin oğlu idi, şübhə olmasın deyə, “kişi”nin adınıı təxəllüs götürmüşdü və “kişi” kimi bığ buraxmışdı…

Düzdür, eyni zamanda güman edirəm ki, Vidadi Məmmədov məqaləmi heç jurnala təqdim eləməyib. İmamverdi Əbilovun məqaləsini təqdim edib, mənimkini yox…

Vidadi Məmmmədovla və onun ətrafında olan adamlarla ilk tanışlıq vaxtı cavan yazıb-pozanların əsas mövzusu Kamil Vəliyevin toyu idi. Toy yaxınlarda olmuşdu və mən bir neçə dəfə “Qızılgül” çayxanasında bu toyun müzakirəsini eşitmişəm…

(davamı var)