HENRİX HEYNE. «HƏM KÜTDÜR, HƏM KORDUR BİZİM BU DÜNYA…»

Henrix HEYNE

(1797-1856)

“Lirik intermezzo” silsiləsində

Həm kütdür, həm kordur bizim du dünya,

Kütlüyü, korluğu artır yenə də.

Sənin, gözəl balam, deyir ki, guya,
Yaxşı heç nə yoxdur xasiyyətində.

Bu küt və kor dünya, əzizim, səni,

Anlamaz, ömür də keçər beləcə.

Duymur əllərinin incəliyini,
Bilmir öpüşlərin yandırır necə.

almancadan tərcümə

19.07. 2021, Samara

================

Die Welt ist dumm, die Welt ist blind,
Wird täglich abgeschmackter;
Sie spricht von dir, mein schönes Kind,
Du hast keinen guten Charakter.

Die Welt ist dumm, die Welt ist blind,
Und dich wird sie immer verkennen;
Sie weiß nicht wie weich deine Arme sind,
Und wie deine Küsse brennen.

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. SÜLEYMAN RÜSTƏM. «TƏBRİZİM»

Təbriz, Cənubi Azərbaycanın mərkəzi olan qədim şəhər sovet vaxtı Azərbaycanın rəsmi poeziyasının ən gəlirli sahələrindən olub. Ancaq sovet dövründə də, bazar iqtisadiyyatı olmasa da, monopolizim var idi, o cümlədən rəsmi ədəbiyyat sahəsində. Təbrz mövzusu əsasən əslən Cənubi Azərbaycandan olanlara məxsus idi, “demokrat” qardaşlar hər il “ayrılıq” mövzusunda bir-iki kitab çıxardıb çax-çux edir və yaxşı dolanırdılar. Bir şairin təxəllüsü “Tudə” idi, yəni siyasi partiyanın adı. Balaş Azəroğlu, Mədinə Güllgün Təbriz üçün göz yaşı tökə-tökə xalq şeiri adını aldılar. Düzdür Cənubdan olmayanlar da Təbriz bazarına girməyə can atırdılar, məsələn, mərhum Xəlil Rza. Ancaq belələrinə çox məhəl qoymurdular, onların Təbrizdən ötrü tökdüyü göz yaşları yol tapıb partiya rəhbərliyinin qəlbinə axa bilmirdi.

Cənubdan olmayanlardan cəmi bir nəfər cənubluların Təbriz ədəbiyyatı monopoliyasını sarsıdıb və ədəbiyyatda az qala birinci təbrizçi olub, Məmmədhüseyn Cavadzadə birinci uroloq olan kimi. Bu, məsələn,  sallyanlı plastik kütlə generalı Vaqif Axundovun  naxçıvanlıların, ermənistanlıların və kürdlərin içərisində baş çıxarmağı kimidir. Süleyman Rüstəmiun “Təbrizim” şeiri indi də məktəb proqramındadır. Bu günlərdə təzədən oxudum, az qaldım gülməkdən öləm.

 Baxdıqca hüsnünə doymayır gözüm,
Təbrizim, Təbrizim, gözəl Təbrizim!

Burda şəhər bir qadın surəti kimi göz önünə gəlir. Hüsn, yəni ərəbcədən çevirsək, gözəllik kimdə ya nədə olur? – Əlbəttə, qadında!

Qoymaram yadları girsin qoynuna,
İzin ver qolumu salım boynuna!

Burda da Təbriz qadındır – Süleyman Rüstəm qolunu kişinin boynuna salmaz ki…Şair deyir ki, “qoymaram yadlar girsin qoynuna”. Necə qoymarsan? Əgər Təbriz fars idarəsindədirsə? Yox, mənə başa salın ki, necə qoymur? Yadlar çoxdan Təbrizin qoynundadır, bu da deyir “qolumu salım boynuna”…

Vallah, bu, pozğunluğa oxşayır…

“Sən çıxdın qarşıma duzla, çörəklə,
Bağından dərdiyin güllə, çiçəklə…”

Yadınızda yaxşı saxlayın: burda şəhər həm qadın, həm də kişi kimi təsəvvür edilə bilər. Şəhər-adam öz bağından dərdiyi güllə çıxıb şairin, yəni özünə “inqilab oğlu inqilab” deyən Süleyman Rüstəmin qabağına.

Bir neçə bənd sonra şair deyir:

“Başına gül-çiçək səpim, Təbrizim”.

Hansı gül-çiçəyi? Bir az əvvəl şəhərin öz bağından dərib ona verdiyini?

Burda mənim yadıma… Yox, Leyli-Məcnun əhvalatı tox, Salyan cavanlarının sədərəkli bandit Tahir Kərimlinin başına gül səpməyi düşür…

Salyanım, Salyanım, gözəl Salyanım…

Haşiyə çıxaraq deyim ki, Xəlil Rza müstəsna olmaqla Təbrizdən ötrü dallarını cıran şairlər Salyana, Hacıqabula şeir yazmırdılar. Salyana, Hacıqabula hökumət pul vermirdi…

Qayıdaq cəfəng “Təbrizim”şeirinə.

“Nə qəşəngdir yol boyunca söyüdlər…”

Mən yazıq ədəbiyyat müəllimini gözümün qabağına gətirmək istəyirəm. Bu misranı şagirdlərə necə izah edir? Niyə Təbrizin söyüdləri qəşəngdir? Təbriz söyüdləri Salyan söyüdlərindən fərqlənir? Vallah, nə ədəbiyyat müəllimi… Azərbaycanda onlarla şarlatan ədəbiyyatçı elə bu şeiri tərifləyə-tərifləyə professor olub, arvad-uşaq dolandrlb. Hələ tələbələrdən alıdlqları rüşvətləri demirəm…

Söyüdlərin kölgəsində igidlər…”

Təsəvvür edirsiniz? Təbrizdə söyüdlərin kölgəsində igidlər… Yatışıblar? Salyanda söyüdlərin kölgəsində qoyunlar baş-başa verib yatardılar…

Yox, igidlər yatmayıblar!

“Babalardan dinləyirlər öyüdlər…”

Bildiniz? Burda babalar dərs keçirmişlər. Qoyunlar qalıb al günün altında, dillərini çıxarıb nəhləyirlər,  kölgəliyi babalar tutub igidlərə öyüd verirlər…

Hə, maraqlıdır, öyüd almış gənclər neyləyirlər? Bu sualın da cavabı var:
“Coşur damarlarda qanı, Təbrizim..”

Allah, sən saxla! Yaxşı ki, Salyanda söyüd kölgəsində igidlərə öyüd vermək ənənəsi yoxdur. Yoxsa bıçaq soxulmamış qarın qalmazdı…

“Ağlasan ağlaram,gülsən, gülərəm…”

Burda Təbrizin hansı xırda bir cizgisi görünür?

“Varımı səninlə yarı bğölərəm…”

Gəlirinə görə sovet milyonçusu olmuş Süleyman Rüstəmin kiməsə beş manat verdiyini eşitməmişəm. Təbrizə o, var verərdi? Təbrizlə spekulyasiya edə-edə bir ətək pul qazanıb…

“Nədir o mənalı dərin baxışlar?”

Şair bu baxışları nədə görür? Bunu İmişli haqqında da demək olar, Kasıb İsmayılov… pardon, Goranboy haqqında da . Bu cəfəng şeirdə Təbriz yoxdur – yoxdur onun relyefi, arxitekturası, dili, ləhcəsi…

“Vətəninə qurban, elinə qurban!…”

Rustam bek nə yazdığının fərqinə varmır, çünki oxucusunu lox, yəni hərif sayır. Necə yəni “vətəninə” qurban? Şəhər özü yer deyil, vətən, el deyil? Vətənin vətəninə qurban?

Yazıq uşaqlar! Yazıq Azərbaycan uçaqları! Prezidentin öz ailəsi bu cəfəngiyyatı oxumur, onlar urusu, ingilisi oxuyurlar. Azərbaycan uşaqlarının qabağlna isə atırlar  sovet lotularının bu cəfəngiyyatını…

“Girim qoynuna…

Salım boynuna…”

Rəzalət!

05.07. 2021, Samara

TƏKİN SÜFRƏSİ

Kef ya məzə deyil təkin süfrəsi,

Mükəlləfiyyətdir boynuna düşən.

Tikə boğazından sovuşur çətin,
Dadı duyulmadan yeyilir bişən.

Neçə göz  izləyir onu elə bil,

Görürlər çənəsi necə işləyir,

Görürlər hülqumu əsir, tərpənir,

Sayılır ağzında bəlkə dişləri.

Quş payı olsa da qabağındakı,

Ona elə gəlir yeyir mal kimi,
Tıxır, gövşəmir də, içəri basır,

Ötürür diliylə ya da yal kimi.

Hərdən elə gəlir süfrəsindəki,

Oğurluq matahdır, haramdır yəqin,

Ağzından yetimin tikəni çəkib,

Ya da çantasından yatan əsgərin.

Görüünr gözünə bəzən anası,
Bəzən atası da baxır dumandan.

Qalıb boğazında boğur tikəsi,

Borcludur onlara boğazınacan.

Qardaşı, bacısı yığılıb gələr,
Süfrəyə baxmazlar, ona baxarlar.

Eə bil deyərlər “yeyirsən hələ,

Tamamla, qabaqda səyahətin var…”

Ölümə məhkuma edam qabağı,
Açılan süfrədir təkin süfrəsi,
Hamının axırı eynidir axı,
Qurulub həngamə, yeyən tələsir…

Dadı duyulmadan yeyilir bişən,
Nə şoruna baxır, nə də şitinə.

Yeyib şükr deyir Tanrıya bəzən — 
Bəlkə işgəncəni bitirdiyinə…

24. 06. 2021, Samara

AYAĞIM

Sözümə baxmır daha.

Dönük çıxdı ayağım.

Pis uşaqdır, ağlağan,
Mən də onun dustağı.

Ağrıyır yeriyəndə.

Ağrıyır dayananda.

Əcəb gedirəm əldən,
Bir ayağın hayında.

Həvəs nədənsə gedib,

Oxuyam ya da yazam.
Qoymur ayaq şoğərib,
Əlim cibimdə gəzəm.

Otaq dustağı olsam.

Maraqlısı öndədir,

Tapılmaz ki, bir adam,
Bazarlığa göndərim.

Pəncərə dumanından,

Baxaram nə görünsə,

Tanış gələr hər adam,

Sevinərəm hər səsə.

Baxaram səhər, axşam,
Baxaram bütün gecə.

Üzülüncə baxaram,

Gözlərim yumulunca.

Yavaş-yavaş üzülüb,
Ürək də tapar azar.

Ritualçılar gəlib,
Tabutda çıxararlar.

06.06. 21, Samara

XALOĞLUM HƏSƏN ÜÇÜN BAYATILAR

Həsən, gəl ay Həsən, gəl,

Qulaq, burun kəsən, gəl.

Topunu Salyanda qoy,
Elə tüfənglə sən gəl!

Həsən, gəl, ay Həsən, gəl,
Oğul-uşaq basan, gəl.

Neçə xanım ağlaşır,
Deyir “Qasan, Qasan, gəl!”

Həsən, gəl, ay Həsən, gəl,
Burda var nə desən, gəl.

Araq gedir yağ kimi,
Olsa yaxşı içən, gəl!

Həsən, gəl, ay Həsən, gəl,
Min cavana dəyən, gəl,
Bir xanım sənə peşkəş
Kəniz də, istəsən, gəl!

Həsən, gəl, ay Həsən, gəl,
Hər iş qoşub düzən, gəl!

Rusiyətdə, İranda

Yeyib-içib gəzən, gəl!

Həsən, gəl, ay Həsən, gəl,
Yaxşı geyin, bəzən gəl.

Təki can sulu olsun,

Demə qocalmısan, gəl!

Saç ağarıb, üz qara,
Min qatara, gəl bura.

Başım, gözüm ağrıyır,
Apar mənu doxdura…

23.05. 2021, Samara

RAMİZ RÖVŞƏN: “QOŞUN GETDİ QARABAĞA, KASIBI VERDİK QABAĞA…”

Mən nə edim, nə qayırım?-

Ayağım, əlim darıxır.

Qaydasındadır bayırım,
Nədənsə çölüm darıxır.

Mən şairəşşüarayam,
Qızıldan olsun sarayım!

Yazım, cızmaqaralayım,
Yazmasam, elim darıxır.

Sevir məni prezident
İlbəil verir prezent.

Verərdi Qarabağda kənd –

Həkim, müəllim darıxır.

Bir ev verdi, dedim azdı,

Bir fərman da imzaladı.

Üçüncü də pis olmazdı,
Əhli-əyalım darııxır.

Mindən çox oduma yanan,
İşvə satan, mamlımatan.

Hər saatda mesaj atan

Neçə sevgilim darıxır.

Qoşun getdi Qarabağa,

Kasıbı verdik qabağa.

Mənsə restorana, bağa,

Getməsəm yolum darıxır.

Lotularıq, manıslarıq,
Qaçıb küncə qısılarıq.

Ölüm sevir kasıbları,
Kasıbçın ölüm darıxır…

20. 05. 2021, Samara

RAMİZ RÖVŞƏN: «SÖYÜN, SÖYÜN MƏN AXMAĞI…»

Söyün, söyün mən axmağı,
Yumadım niyə qartmağı,
Niyə tutmadım dırnağı —
Deşir, qanadır ovcumu,

Qaçırdır şirin yuxumu,
Gəlin açın yumruğumu!

Bir Qubadlı balasıydım,
Gedib aşıq olasıydım.

Dınqıl-dınqıl çalasıydım,
Yaxşı şabaş alasıydım,
Necə çalım — əl yumulu,
Gəlin açın yumruğumu.

İndi necə maşın sürüm,
Yarı necə gedib görüm?

Yazıq-yazıq yolda durum?

Quş olub it kimi hürüm?

Bəlkə qaçım, götürülüm? –

Gəlin açın yumruğumu!

Hardadır bu gül balalar,

Hamısı birdən oldu kar!

Gətirin on beşlik açar –

Ovcum içində orden var!

Ovcum içində order var!

Gəlin açın yumruğumu!

17. 05. 21, Samara

HAÇANDIR İZDİHAM ÇAŞDIRIR MƏNİ…

Haçandır izdiham çaşdırır məni,

Qınayır elə bil məni hər gəzən.

Mənsə gizlədirəm baxışlarımı,

Hər şey öz yerində, mənsə yersizəm.

Cibimdə oğurluq sanki nəsə var,
Tutub məni saxlar polis indicə.

İzdiham başıma gəlib yığılar,
Məhkəmə zalına çevrilər küçə…

Ya mülki paltarda iki-üç nəfər,
Kəsər qabağımı soyuq və ciddi.

Sənəd istəyərlər, biri də deyər:

Kimsən və gəzməkdə məqsədin nədir.

Əsaslı şübhələr sən yaradırsan,
Sən heç bu dünyadan deyilsən, kişi.

Qəbirdən qaçanı xatırladırsan,
Çoxdan gözlərində keçibdir işıq.

Atan, anan ölən yadına gəlir?

Qardaşın hardadır, bacın hardadır?

Çoxdan ölüb gedib müəllimlərin,
Hələ şagirdlərdən öləni vardır…

Hardan gəlmisənsə, cənab, dön ora.

Gəzirsən, çəkinir səndən izdiham.

Dünyadan olanın yeridir bura,
Yersizdir  dünyadan olmayan adam…

Bilmirəm yuxudur, qarabasmadır:

İzdiham dağılıb, tək gəzirəm mən.

Çiynimə yüklənib qəbirdaşım da,

Sənəddir, qorxum yox indi polisdən…

 

08.05. 2021, Samara

CİK-CİK XANIM

(xalq nağılı əsasında)

Biri var, biri yoxdu,
Kasıb ac, varlı toxdu.

Boz bir sərçə yaşardı,
Cik-cik xanımdı adı.

Koldan-kola qonardı,
Cik-ciklə oxuyardı.

Bur dıfə pəncəsinə,

Tikan batdı sərcənin.

Çox çalışsa da qoçaq,
Tikan çıxmadı ancaq.

Yaş töküb ağlayırdı,
Pəncəsi ağrıyırdı.

Qarı nənə eşitdi,
Tez haraya yetişdi.

Dedi: “A Cik-cik xanım,
Sənin qadanı alım!

Nazlısan, məzəlisən,
Ağlayırsan niyə sən?”

Hıçqırıb dedi Cik-cik:

“Qarı nənə, nənəcik!

Tikan batıb pəncəmə,
Tez onu çıxar, nənə!”

Nənə də belə işə,
Mahir idi həmişə.

Tez çıxardı tikanı,
Silib qurutdu qanı.

Tikanı bölüb yarı,
Atdı təndirə qarı.

Cik-cikin kefi sazdı,
Bir az dolandı, gəzdi,

Gəlib dedi: “nənəcan,
Hanı o qanlı tikan?

Qaytar tikanı, nənə,
Çox əzizdir o mənə”.

Nənə dedi: “Ay bala,
İndiyə tikan qalar?

Axı onu haçandı,
Atdım təndirə, yandı.

Bozardı Cik-cik xanım,
Qızardı Cik-cik xanım.

Söylədi: “Nənə, du dəm,
Cin atına minərəm!

Verməsən tikanımı,

Dağıdaram dünyanı.

Bir çörək götürərəm,
Qaçıb gözdən itərəm!”

O yana uçdu Cik-cik,
Bu yana uçdu Cik-cik,.

Çörəyi dimdiyiylə,
Qapıb ucaldı göyə.

Birdən gördü ki, çoban,
Süd sağır bir qoyundan.

Cik-cik tez yerə endi,
Çörək də dimdiyində.

Yaxın gəlib ədəblə,
Çobana dedi belə:

“Çoban əmi, salamlar!

Yaxşı təzə çörək var.

Yoğurub nənə yağla,
Verim, südünə doğra”….

(əvvəli)

07.05. 2021, Samara

AZƏRBAYCAN POEZİYASININ MODEL ŞEİRİ

Gedirəm, dalımca bax, salamat qal!

Çək gecə, çək gündüz ah, salamat qal!

Yağı çöryinə yax, salamat qal!

Bıçağı pendirə tax, salamat qal!

Pendir, salamat qal, yağ, salamat qal!

Meyvə, salamat qal, bağ, salamt qal!

Bostan, salamat qal, tağ, salamat qal!

Kürüm, duzlu-duzlu ax, salamat qal!

Dərə, salamat qal, dağ, salamat qal,

Şimşək, başım üstdə çax, salamat qal!

Yağış, Salyana da yağ, salamat qal!

Nəşəli günlərim, sağ-salamat qal!

Qara, salamat qal, ağ, salamat qal!

Solum yaralıdır, sağ, salamat qal!

06. 05. 2021, Samara