SƏMƏD VURĞUNUN “KÜR ÇAYI” ŞEİRİ İLƏ BAĞLI SUALLAR

Səməd_Vurğun

“Ayrı dağlar kimi qol-qanad atan”.

Çayın doğrudan da qolu olur, eybi yox, şair buna qanad da deyə bilər. Bəs dağlar necə qol-qanad atır? Hansı “ayrı dağlar”?

“Coşqun dalğaları buluda çatan?”

Əlbəttə, Kürdə iri dalğa olur, ancaq bu boyda yox….

“Qəmzələr göstərən, işvələr satan”.

Çay necə işvə satar? Şairlərimiz (“ayrı şairlər”…)  yüz illərlə başımıza yeridiblər ki, işvəni qadın satar, hərçənd bunun özü də qaranlıqdır – necə satır? Deyək ki, satır, bəs Kür ilə qadın arasında hansı oxşarlıq var?

 

 “Qorxunc qayaları yellər tək enən”.

Su qayalardan enirsə, bu, şəlalədir, Kür qayaların arasıyla gedir, qayadan enmir.

 

“Tiflisin arxası, Qazağın beli”.

Niyə Tiflisin arxası? Kür Tiflisin dalından gedir ya ortasından?

 

“Çox igidlər səndən ilham aldılar.

Top-tüfəng atdılar, nərə çaldılar”.

Kür çayından da yəqin ilham almaq olar. Ancaq ilham yaradıcı adamlara xasdır. Yaxşı, igidlər, deyək ki, doğrudan da ilham aldılar. Bəs niyə “nərə çalırlar”? (Nərəni çəkərlər…) Niyə top-tüfəng atırlar? Bəlkə onlar Kür qırağında oturub  tut arağı içiblər?  Mal kimi! Niyə aydınlıq yoxdur?

“Səsindən ordular, karvanlar qaçar”.

Burda şübhə yoxdur ki, Səməd Vurğun oxucuya vedrə bağlayıb. Kürün səsindən ordu qaçar?

“Könlüm tək dalğalı, dəlisən bir az”.

Bəlkə bina görə ordular qaçır?  Ancaq şübhəlidir. Bir dəliyə görə…

“Ay doğub sinənə kölgə salanda”.

Ay doğubsa, qaralmış sulara işıq salar, kölgə yox. Elə deyil?

“Çobanın, naxırçın tütək çalanda,

 Gümrah olar yanın, yançağın sənin”.

Yaxşı, təsəvvürümüzə gətirdik ki, naxırçı tütək çalır, ancaq mən şəxsən tütək çalan naxırçı görməmişəm. Mallara yeddmərtəbəli söyüşlər deyən naxırçıları isə görmüşəm “Ay sənin yiyənin…… səni sağanın…”

Deyək ki, çalır. Ağzı söyüşdən yorulanda. Bununla Kürün yanı necə gümrahlaşır? Kürün yanı – yəni qırağı? Bəs “yançağı”?

Lənət şeytana!

Bu sualları vaxtında Səməd Vurğuna redaktorlar verməliydilər. Ancaq Səməd Vurğuna nə redaktor? Onun redaktoru olub Bağırov, Stalin…

Ona görə ədəbiyyatımız bu gündədir…

P.S. Şeir Sanılıya həsr olunub. Sanılı 1937-ci ildə güllələnib. Görəsən bu işdə Səməd Vurğunun əli olmayıb ki?

9.10. 2018

Samara

Реклама

TEOFİL QOTYE. QADININ POEMASI

gautier_big-min
Le poème de la femme

Bir gün ona aşiq xəyalpərvərə,
Göstərərək nadir incilərindən,

Gözəl bədənini təsvir eləyən,

Poema istədi oxuya birdən.

 

Gəlişi möhtəşəm, həm də müzəffər,
Duruşu sarsıdır dəbdəbəsindən.

Qürurlu İnfanta kimi yeriyər,
Əynində elə bil velür sədəfdir.

 

 

Çəkilib lojanın bir qırağına
Parlayır italyan operasında.

Çatır vaxtaşırı qulaqlarına,

Necə mahnılarda səslənir adı.

 

 

Uyaraq sənətkar ehtirasına,
Çiynindən məxməri aşağı salır,
Şəffaf buludunda incə batistin,

Nəfis cizgiləri birdən açılır.

 

 

Sürüşüb qayğısız qırçınlarıyla,
Köynəyi çiyinindən baldırınacan,
Bəyaz göryərçin tək qanad çalaraq,

Ağ ayaqlarına enib dayanar.

 

Mərmər əsərinə model olardı,

O ya Apellesin, ya Kleomenin.

Dəniz qırağında çılpaq durardı,

Necə ki, Venera Anadiomen.

 

İri su damlası kimi görünən,
Mirvarilər gəlib Venetsiyadan.

Onlar göy qurşağı rənginə girər,

Təzətər və atlas dərinin üstdə,

 

Ah, onun ilahi çılpaqlığında,
Nə qədər şeylər var möhtəşəm, şirin.
Onun duruşundan şeir yarandı,
İndi gözəlliyin himni tək dinir.

 

 

Titrəyən şüalı ay işığında,
Qumları yalayan dalğalar sayaq,
Bitib-tükənməzdir lətafət onda,
Necə otursa da, necə baxsa da.

 

 

Ancaq bir az keçir, yəqin yorulur,

Qədim Fidiadan, Veneradan da.

Qıvrılıb özgə cür indi oturur,

Çılpaq matahını salır qaydaya.

 

 

Gənc bir gürcü qızı, biganə, tənbəl,
Ətirli nargilə alıb əlinə.

Dolu baldırları baxışı dələr,
Dolaşıb qıçları biri-birinə.

 

 

Kəşmir xalçaların üstdə sarayda,
Uzanıb bir sultan xanım dincələr.

Gülər, öz əksinə baxıb aynada,
Mərcan dodaqlarla əksi də gülər.

 

Enqr fırçasından çıxan kəniz tək,

Qabarar sinəsi onun, görünər,

Saxta abırlara sanki gülərək,

Meydan oxuyaraq təvazölərə.

 

 

Ah, tənbəl odalisk, geri dur, dayan!
Bax sən öz günündən həqiqi şəklə,

Bütün hədləriylə yanan brilyant;

Belə cilvələnir gözəllik eşqlə!

 
Başı əyilərək atılır geri,
Nəfəsi təngiyir, döşü qabarır.

Alıb sığallayır yumşaq əlləri,

Yuxu uzaqlara onu aparır.

 

Bir kəfən ingilis krujevasından,
Qoy örtsün möhtəşəm gözəlliyini,

Torpağa gedəcək ekstazından;
Bir gün ehtirasdan öləcək yəqin!

 
Kölgələnən gümüş bəbəklər üstdə.
Kirpiklər elə bil qanad çalırlar,

Sədəf sonsuzluğun içində məstdir,
Gözləri göylərə zillənib qalar.

 

Matəm çələngləri gətirməyin, yox,
Onlarda hər çiçək hüznlü, yaslı.

Parmada yetişən bənövşələr qoy,
Onun cənazəsi üstdə ağlasın.

 

 

Aparın ehmalca, bəyaz və rahat,
Yatağına qoyun, qəbrə qoyan tək.

Şair bura gəlib gecə keçən vaxt,
Dizləri üstünd dua edəcək.

 

Fransızcadan tərcümə

06-07. 10. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE. DÜNYA XARABDIR

gautier_big-min

     Le monde est méchant

Dünya, mənim körpəm, xarabdır yaman,

Deyir kinayəli təbəssümüylə.

Bu o deməkdir ki, sinəndə çarpan,

Heç də ürək deyil, saatdır elə.

 

— Ancaq sənin sinən həyəcanlanıb,
Qabarır və enir, dənizə bənzər.

Gənc dərin altında coşub qaynayan,
Şirədir kükrədən sənin nəbzini.

 

Dünya, mənim körpəm, yaman xarabdır:

Deyir ki, ölüdür sənin gözlərin.

Saat kimi yayla və eyni vaxtda,
Elə bil orbitdə onlar hərlənir.

 

 

Kirpiklr üstündə göz yaşın fəqət,
Titrəyir və əsir pərdə elə bil.

Elə bil incidir səhər şehindən,

Adi su damlası ona tay deyil.

 

 

Dünya, mənim körpəm, xarabdır yaman:

Yəni ruhun yoxdur bununla deyir.

Hərçənd şeirlərə qulaq asırsan,
Onlar sənin üçün sanskritdir.

 

— Fəqət sənin bu al dodaqlarında,
Çiçəkdir, açılan, yenə yumulan.

Sənin təbəssümün müdrik arıdır,
Qəşəng cizgilərdə görünər hər an.

 

 

Sən məni sevirsən, budur məsələ,
Ancaq nifrətin var bu insanlara.

Körpəm, məni atsan, hamısı söylər:

 — Necə ürəyi var, necə ağlı var!

 

Fransızcadan tərcümə

05-06. 10. 2018

Samara

SƏMƏD VURĞUN: “İKİ DÜŞMƏNİM VAR DÜNAYDA, İNAN, BİRİNCİ FAŞİSTDİR, İKİNCİ SİÇAN…”

Səməd_Vurğun.jpg

Azərbaycan məktəbləri haqqında mənfi söhbətlər həmişə mənə toxunur, xüsusən ona görə ki, belə söhbətləri ölkəyə baha başa gələn və milli təhlükəsizliyə potensiyal ziyanı olan rus dilli paralel təhsil sisteminin tərəfdarları aparırlar. Azərbaycanda Azərbaycan məktəbləri yaxşı və hətta ən yaxşı olmalıdır!

Ancaq belədirmi?

Mən Azərbaycan məktəbindən qırx ilə yaxındır ki, ayrılmışam. Tədris proqramlarından xəbərim yoxdur. Həm də mən uzağı ədəbiyyat dərsləri barədə fikir deyə bilərəm. Bu barədə bildiyim odur ki, orta məktəb proqramlarında sovet vaxtıyla müqayisədə az şey dəyişib. Məsələn, Səməd Vurğun yenə birinci şairdir və onun şeirləri ən yüksək poeziya standartlarıdır.

Bu, fəlakətdir.

Fizikadan, kimyadan geri qalmış uşağı, əgər o, təbiətən küt deylsə, bir neçə aya intensiv məşğələrlə qaldırmaq olar. Oncaq bəd zövq, vulqar zövq aşılanmış, ruhuna antiestetika yeridilmiş uşağı onillərlə safa çıxarmaq olmur. Səməd Vurğunun, Süleyman Rüstəmin ya Məmməd Arazın misraları ətinə-qanına uşaqlıqdan yerimiş adama ciddi poeziyanı, böyük poeziyanı, həqiqi poeziyanı tanıtmaq çətin olur ya heç mümkün olmur. Bəlkə buna görə Azərbaycanda dil mədəniyyəti, poetik mətəniyyət belə acınacaqlı haldadır.

Mən Səməd Vurğunun “Ceyran” şeirindən ayrıca yazmışam. İndi “Sünbülüm” şeiri haqqında bir neçə kəlmə demək istəyirəm.

Bu şeirdən fraqment aşağı siniflərin dərsliklərinə salınardı. Mən müəllim işləyən vaxtlar da vardı, indi bilmirəm. Mənim yadımda ilk iki misra qalmışdı. Şeiri İnternetdə bütöv tapıb oxudum, dəhşətə gəldim. (Əslində S. Vurğunun hansı şeir və poemasını diqqətlə oxuyursan, dəhşətə gətirir).

“Ellər həsrətidir bu əmri verən…”

Hansı əmri? Şeir yazmaq əmrini? Niyə ellərin özü yox, “ellərin həsrəti”?

“Xırman üstündəki ana səsidir…”

Xırman üstündə kişilər olurdu ya arvadlar?

“Deyrirlər dünyada qocadır yaşın…”

Yəni Səməd Vurğuna hansı dili qurumuşsa deyib ki, “dünyada sünbülün yaşı qocadır…”

Hə?

Yaş qoca olmur, yaş çox ya az olur.. Həm də sünbül…

“Qüvvətdən quruldu torpağın, daşın…”

Sünbülün torpağı necə qurulur? Yaxşı, deyək ki, torpağı quruldu, daşı bəs necə?

“Deyirlər səndədir həyat, hərəkət…”

Bunu da deyiblər… Yəni deyiblər çörək bərəkətdir…

“Mən bunu qəlbimlə çoxdan anladım…”

Yəni yeyəndə, çörək qarnına gedəndə anlamayıb, qəlbində anlayıb… Yəni çörəyi burnuna yeyən adamlar var, onu Səməd Vurğun kimi qəlbinə yeyən incə adamlar…

“Qarşıdan al geyib gələndə bahar,

Bilirəm qəlbində nə işvələr var!”

Bəh-bəh! Sünbülün qəlbində işvələr… Zalım oğlu elə bil anaşadan yazır…

“Sən ilk bəzəyisən bizim Vətənin,

Əski kitablarda adın var sənin”.

İndiki Azərbaycan şairi yazardı ki, qədim türk kitablarında sünbülün adı var… Yaxşı ki, yazmayıb “Leninin kitablarında adın var sənin…”

Görəsən hansı “əski kitabları” nəzərdə tutub?

Birdən Vurğunun ilhamı elə coşur ki, aqressiya halına keçir və şair affekt vəziyyətində təbiətə qarşı hücuma keçir:

“Eşit sözlərimi cansız təbiət!”

Rəhmətliyin oğlu, cansız təbiət olar?

Səməd Vurğunu tutmaq olmur,

“Vicdansız, duyğusuz, qansiz təbiət!”

Və proletar şairi və yazıçısı Maksim Qorkinin “Düşmın təslim olmasa, onu məhv edərlər” şüarını rəhbər tutub təbiəti hədələyir:

“Yenə quduz kimi çıxma yolundan,
Vulkanlar çəkilir insan oğlundan!

Dağlar qarşısında salama gəlir…”

Allahu əkbər!

Sonra yenə minora düşür.

“Bürkü gətirməsin sənə buludlar

Üstünə qonmasın quşlarla  qurdlar”.

Bulud bürkü gətirir ya yağış?

Bayaqdan deyirdi ki, dağlar insanı salama gəlir, indi təbiətə hərbə-zorba gələn bu insan “quşlarla qurdların” əlində aciz qalır?

“Tarixə bir daha gözünü gəzdir,

Bəşərin ilk dərdi çörək dərdidir”.

Tarixə göz gəzdirəndə görürsən ki, bəşər əvvəllər çörək yeməyib, ət yeyib, çörək sonra olub, ondan sonra da Azərbaycana şor gəlib…

Dalı lap həngamədir. Çörək olmasaydı:

“Qardaşlar qanını, dostlar qanını.

Düşmən qaldırardı öz bakalında”.

Öz bakalında…

Ancaq şeirin son beytini oxuyanda istəyirsən başını vurasan qapının tininə:

“İki düşmənim var dünyada, inan –

 Birinci faşistdir, ikinci siçan!”…

Bəla burasındadır ki, bu hətərən-pətərən şeiri psixiatriya xəstəxanasının müştərisi və ya aşağı sinif şagirdi yazmayıb. Şeir 1936-cı ildə yazılıb, yəni Səməd Vurğun bu şeiri yazanda otuz yaşı vardı, Lenin ordeniylə təltif olunmuşdu, deputat idi, canlı klassik sayılırdı…

İnidi də sayılır…

Bu isə bəla deyil, böyük bəladır…

06.10. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE. XATİRƏLƏR QALASI

gautier_big-min

Le château du Souvenir

Əllərim alnımda, ayaqlarımı,

Ocağa uzadıb arzulayıram,

Bozumtul keçmişi necə adlayıb,

Qayıdım Xatirə qalasına mən.

 

 

Duman tənzifiylə örtülür evlər,
Ağaclar, düzənlər, dağ yamacları.

Baxsa da gözlərim dirəklərə hey,

Yenə də aldadır yol ayrıcları.

 

Gedirəm, sağımda-solumda qalır,
Yox olmuş dünyanın xarabalığı.

Həndəvəri sirli dumanlar alır,
İşarır haləsi unutqanlığın.

 

 

Fəqət yox, qəfildən şəffaf, həm də ağ,

Xatirə yeriyir yol qırağıyla.

Ariadna kimi qoyur ovcuma,

Əlindəki kiçik sap yumağını.

 

 

Yolu tanıyıram mən indən belə,
Örpəkli günəş də çıxır yenidən.

Xeyli uzaqdakı qülləli qala,
Görünür açıqca meşənin üstdən.   

 

Günün ömrü gedir gün qaralmada,
Qalınlaşan xəzəl onu gizlədir,

Qədim, tanış yolu mamır alıbdır,
Ensiz qaytan kimi uzanıb gedir.

 

 

Ətrafı ağuşa alır böyürtkən,

Sərir həndəvərə liana toru.

Yolumdan budağı kənar edərkən,
Qayıdır üzümə şillə də vurur.

 

Çataraq talanın bir bucağına,

Nəhayət, görürəm malikanəni.

Damlarında yanğın avadanlığı.

Qüllədə qarovul köşkü var yenə.

 

 

Ancaq tüstü çıxmır buxarılardan,
Mavi şöləsini qata səmaya.

İşıqlanan bircə pəncərə yoxdur,
Şöləni görəsən, bir insanı ya.

 

Dayaqlar, zəncirlər sınıb körpüdə,
Baxırsan, mərciyə bənzəyir sular

Onların sarı-boz ləkələrindən,
Kanalın səthində sanki pərdə var.

 

 

Tamam həndəvəri basıb sarmaşıq,
Yox elə deşik ki, baş uzatmaya.

Kim ona üz versə harda, dolaşır,

Boyin-boğazına, az qalır boğa.

 

Artırma görünür ay işığında

Onu öz zövqüylə dəyişir zaman,
Dayanmaq bilmirdi ağır yağış da,
Paltom süngər idi, hopurdu leysan.

 

Həyəcan içində itələyirəm

Qapını, açılır cırıltısıyla.

Soyuq hava gəlir, mağara ətri,
Kifiylə burnumu sanki dalayır.

 
Tikanı göynədən, deşən gicitkən,
Geniş əl-qol açan ayıpəncəsi,

Seçırık həyətin küncünü məskən,
Baldırğan altında günləri keçir.

 
Qədim pilləkəni qoruyan iki,

Mərmər monstrun üstünə enir,

Mən burdan gedəndə hələ ki kiçik,

Ağacın kölgəsi, indi nəhəngdir.

 

 

Şir kimi qaldırıb pəncələrini,
Onlar qətiyyətlə durur yolumda.

Bəyaz baxışları dindirir məni,

Mənsə sirli sözü pıçıldayıram.

 
Keçirəm, başını bir an qaldırıb,
Qoca it yuxuya gedir yenə də.

Ayaq səslərimsə əks-sədalar,
Doğurur onların yatdığı küncdə…

 

Fransızcadan tərcümə

04-05. 10. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE.  QARATOYUQ

gautier_big-min

   Le merle

Budaqda bir quşun nəğməsi dinir,

Ümidlə doludur, şən və xumardır.

Qırovdan ağaran çəmənə enir,
Çəkmələr sarıdır, frak qaradır.

 

Sadəqəlb nəğməkar qaratoyuqdur,
Təqvimdən xəbəri olmaz heç zaman.

Günəşi arzular həmişə, qoşur,
Aprel nəğməsini fevral ayından.

 

Fəqət külək əsir, yağır durmadan,
Arvsa mavi Ronu saraldır daha.

İpəklə bəznmiş salon da qoymur,

Qonağı ocaqdan aralanmağa.

 

 

Sincab xəzi atıb çiyninə dağıar,
Hakim tək ciddidir oturuşları.

Müzakirə edir ağ tribunal,
Niyə uzanıbdır görən qış belə.

 

 

Qanadını didib parıldadaraq,
İnadla oxuyur nəğməsini quş.

Baxmır nə yağışa, nə də ki qara,
İnanır bahara basılacaq qış.

 

Deyinir, gecikən sübhü danlayır,
Durmur indiyəcən yataqdan şəfəq .

Üşüyən çiçəyi ciddi qınayır,
Deyir ki, bəs yazın haçan gələcək.

 

Kölgələr dalında görür gün doğur,

Beləcə məbədə gələndə mömin,
Səcdəgah boşsa da, həmişə duyur,

Tanrını, elə bil lap yanındadır.

 

 

Onun təbiətə etibarı var,
İnstinkti duyur qanunu çünki.

Fəlsəfən bu quşda gülüş doğurar,
Elə müdrik deyil o sənin kimi.

 

Fransızcadan tərcümə

03-04. 10. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE. KOR

gautier_big-min

       L’aveugle

Gündüz bayquş kimi qayğılı, çaşqın,
Bir hasar küncündə gəzir kor kişi

Tütəyində qəmli bir hava çalır,
Barmağı hərdən çaş salır deşiyi.

 

Köhnə bir vodevil çalır deyəsən,
Xaricdir ifası həmişə ancaq.

Gözləri əbədi yatan kabusa,
İtidir bələdçi şəhərə çıxcaq.

 

Günləri ötüşür işıq salmadan,

Tutqun, qaşqabaqlı, zülməti dinlər.

Görünməz həyatın küyü divardan,
O yanda şütüyən axın tək gələr.

 

Tanrı bilir hansı qara xülyalar,
Dolaşır zülmətə batan beyində!
Bəlkə də ovsunlu orda yazı var,
Oxunan, anlana bilinən deyil!

 
Quyunun dibində, Venetsiyada,

Dustaq, yarı dəli, yarı ağıllı,

Daim həndəvəri zülmət alsa da,

Yazır sözlərini divarda mıxla.

 

Yaslı saatlarda, kim bilir, fəqət,
Ölüm od-ocağı söndürən anda,

Zülmətə alışmış ruh da, nəhayət,

Görəcək işığı öz məzarında!

 

Fransızcadan tərcümə

02-03.09. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE.  BULAQ

gautier_big-min

          La source

İki daş arası, gölə lap yaxın,

Adamsız bucaqda qyanayır bulaq.

Həvəslə, yüngülcə şütüyür axın,

Sanki uzaqlara gedib çıxacaq.

 

 

Zümzüməylə deyir: “Nə xoşdur indi!

Elə qaranlıqdı torpaq altdasa!

Daha sahillərim yaşıl çəməndir,

Aynamda göylərin parlaq əksi var.

 

 

Göy yaddaş çiçəyi pıçıldayaraq,

Deyir ki, unutma məni, nə olar.

Cırcırama iti qanadlarıyla,

Oynayaraq məni azacıq dalar.

 

Quşlar içir mənim camımdan indi,
Kim bilir, bu yolu xeyli dolanıb,
Bəlkə də bol sulu bir çaya döndüm,

Onda içirdərəm düzü-dünyanı.
Bəyaz köpüyümlə bəzənər mənim,
Qranit sahillər və daş körpülər.

Məndə tüstülənib yol gedər gəmi,
Böyük Okeana çıxana qədər”.

 

Cavan bulaq dil-dil ötür beləcə,
Gələcək günlərə qurur yüz plan,

Elə bil ki, onun şütüyüb keçən,
Suları istəyir çıxa camından.

 

Beşik təmasdadır məzarla ancaq,

Gələcək nəhəng də körpəcə ölər.

Bu körpə bulaq da yuvarlanacaq,
Gölün sularına, qoymadan əsər

Fransızcadan tərcümə

01-02.10. 2018

Samara

DİLİMİZ: HEYDƏR ƏLİYEV VERSUS BƏXTİYAR VAHABZADƏ

BAXTİYAR

Bəxtiyar Vahabzadə ilə Heydər Əliyev arasında dilin adı ilə bağlı mükaliməni lap bu yaxınlarda, həm də təsadüfən gördüm. Bəxtiyar Vahabzadəni tanımasaydım, yəni bioqrafiyasının ən vacib faktlarını bilməsəydim, deyərdim ki, Əliyevin hüzurunda tribunadan danışan adam orta təhsilli, ordan-burdan arabir oxuyan, heç bir sistemli biliyi olmayan ahıl bir kişidir.

Bəxtiyar Vahabzadə filologiya elmləri doktoru, professor idi!

“Bəxtiyar Vahabzadə müəllimim olub” deməyə tərəddüd edirəm, mən iniversitetdə qiyabi oxumuşam, və Bəxtiyar müəllimin cəmi beş ya altı dərsindən, səhv etmirəmsə, ikisini mən buraxmışam, birini də o. Məndə o üç dərsdən yaranmış təsəvvürə görə, Bəxtiyar Vahabzadəyə oxumuş, savadlı adam demək olardı, ancaq yüksək təhsilli, yüksək akademik təhsilli adam yox. O. Azərbaycan dövlət universitetində 50-ci ilərin əvvəlində oxumuşdu, bəxti gətirmişdi ki, bir şeiri elə birinci kursdan Səməd Vurğunun xoşuna gəlmişdi. Lenin ordenli xalq şairi sütül tələbəni kitabsız-zadsız Yazıçılar İttifaqına üzv keçirmişdi. Bundan sonrakı həyat Vahabzadə üçün olmuşdu yağ içində pendir. Universiteti qurtarıb orda da qalır, əvvəl Səməd Vurğundan bir dissertasiya yazıb olur elmlərin namizədi, bir az sonra Səməd Vurğundan ikinci dissertasiyanı yazıb olur elmlərin doktoru və professor. Başı bir dəfə yüngülcə ağrıyıb, “Gülüstan” poemasına görə. Əslində ağryan qəzet redaktorunun başı olub… Bəxtiyar Vahabzadəninsə hər il bir neçə kitabı çıxıb, cəfəng pyesləri akademik teatrda oynanılıb, özü də elmlərin doktoru və professor! Yüksəs statuslarla, yüksək mükafatlarla təpədən dırnağa zirehlənmiş canlı klassik! Kim onun qabağında bir söz deyə bilərdi? O haçan, kiminlə polemikaya girişmişdi, debata çıxmışdı? Onun dissertasiyalarına, məsələn, kim nə deyə bilərdi? Onun dissertasiyalarını tənqid Səməd Vurğunun tənqidi olardı, Səməd Vurğun haqqında sovet dağılana qədər kim gldən ağır söz deyə bilərdi?

Azərbaycan parlamentində Heydər Əliyevlə mükalimə Bəxtiyar Vahabzadə üçün, yəni eləmlərin doktoru, professor, akademik üçün ilk elmi polemika idi. Mövzu formal cəhətdən dil olsa da, bərabər dərəcədə və bəlkə də ondan artıq ədəbiyyata aid idi.

Dilimiz necə adlanmalıdır?

Ümumiyyətlə, bizim dilimiz varmı? Və ya Azərbaycan dili bolşevik fantaziyasıdır, bizim dilimiz yoxdur, yəni müstəqil dilə layiq deyilik, layiq olduğumuz osmanlının dialektidir.

Belə?

Və ömründə ilk dəfə özü də gözləmədən elmi polemikaya girən Bəxtiyar Vahabzadənin necə kəmsavad olduğu, miskinliyi, səviyyəsizliyi göründü. Həm də məlum oldu ki, Bəxtiyar müəllim yalan danışmaqdan da çəkinmir. Əslində bu, çoxdan məlum idi. Bəxtiyar Vahabzadə “Lenin” poeması boyda yalan yazıb, bir ətək Dövlət mükafat alıb, yeyib, üstündən də su içib. Bunu kimi bilmirdi?

Və, yeri gəlmişkən, o parlament zalında oturanlardan yalan danışmayanı vardımı?

Bəxtiyar Vahabzadə Yusif Səmədoğlunu qınayır ki, o, “türk dilini qırx faiz başa düşür”. Ancaq şübhəm yoxdur ki, Bəxtiyar Vahabzadənin özü də türk dilini qırx faizdən çox başa düşməyib, və onun filologoya fakultəsindəki həmkarları arasında türkü qırx faizdən çox başa düşən adamlar az olub.

Əgər söhbət bazar, məhəllə danışığından, serial replikalarından yox, ədəbi türk dilindən gedirsə!

Türk dili, əlbəttə, xarici dildir!

Bəxtiyar Vahabzadə deyir: “İyirmi-otuz il keçəndən sonra çox adam deyər ki, elə “ov” da bizim olub”.

Niyə də deməsinlər? “Zadə” bizimdirsə, “ov” da bizimdir. Yaxud, əksinə, “ov” bizim deyilsə, “zadə” də bizim deyil!

“Kitab”, “məktəb”, “gül”, “bülbül” bizimdir?

Bəxtiyar Vahabzadə deyir ki, heç olmasa, mötərizədə yazaq “Azərbaycan türkcəsi”.

Heydər Əliyev deyir a kişi, adın professordur, akademikdir, sənə vermədiyim mükafat qalmayıb, danışığına fikir ver, nəcə yəni mötərizə? Dünyada hansı dilin adında mötərizə var? Təxminən belə deyir. Mənə elə gəlir ki, Heydər Əliyev Bəxtiyar Vahabzadənin miskinliyini yaxşı görürdü, ona görə tribunada ayaq üstündə saxlayıb ibtidai sinif şagirdi kimi başına ağıl qoyurdu.

Heydər Əliyev, unutmayaq, ilk təhsilinə görə ibtidai sinif müəllimi olub!

2

Heydər Əliyev Bəxtiyar Vahabzadəni dərindən fikirləşməyə dəvət edir. Deyir ki, biz dilimizi “Azərbaycan türkcəsi” adlandırsaq, belə çıxacaq ki, o, türk dilinin dialektidir.

Sonra davam edir: “Onda millətimiz nədir? Azərbaycan türkü? Özbək niyə demir ki, mən “Özbəkistan türküyəm”, tatar niyə demir ki, “mən Tatarıstan türküyəm?”

Heydər Əliyev tamamilə haqlıdır, hərçənd məsələyə dil ya tarix problemi kimi baxmır, siyasi problem kimi baxır.

Heydər Əliyev yetmiş yaşında, 40 ildən çox kommunist partbileti gəzdirib Kreml tabeçiliyində işləyəndən, tabeçiliyin hər cür şirin-acı məziyyətlərini görəndən sonra özü də gözləmədən müstəqil dövlətin, BMT üzvü, beynəlxalq hüququn subyekti olan dövlətin başçısı olub. Heydər Əliyev yaxşı başa düşür ki, xüsusən Azərbaycan kimi ölkədə dil dövlətin onurğa sütunudur. Azərbaycan dilinin “türk dili” adlandırılması milləti ən mühüm atributdan mərhum edir, Azərbaycanın əvvəlcə dil, mədəniyyət sahəsində, sonra isə siyasi cəhətdən Türkiyə tərəfindən udulması üçün zəmin hazırlayır, hələlik isə sanki tarixi anlaşılmazlıq nəticəsində metropoliyadan aralanmış Türkiyə əyalətinə çevirir.

Heydər Əliyev bütün bu sitüasiyanı bütün incəlikləri ilə görürdü və həmiçinin onu görürdü ki, dilin “türk” adlandırılması onu Türkiyə rəhbərlərinin yanında əyalət başçısına çevirir.

Heydər Əliyev Azərbaycan rəhbərliyinə qayıdandan sonrakı ilk illərdə televiziyada, mətbuatda Azərbaycan dilinin başına nə oyun gətirildiyini yaxşı görmüşdü. “Dilin adını “türk” qoymaqla biz onu osmanlı türkcəsinə çevirmiri ki” deyənlərin fitnəsi onu aldada bilməzdi.

Çevirirsiniz, cənablar! Yox, “cənablar” yox, lotular!

Bilmirəm, özü, ata-babası, qardaşları qatı şiə adları daşıyan Heydər Əliyevlə osmanlı arsında qismən də olsa şiəlik dayanıbmı? Hər halda Azərbaycan etnikliyində şiəlik elementinin tarixi vacibliyini yaxşı başa düşməliydi.

Hüseyn Cavidi, məsələn, nə naxçıvanlılıq, nə şiəlik osmanlılığa aşiqlikdən saxlaya bilmişdi. Güclü dramaturji istedadlı, ancaq zəif şair olan bu insan Türkiyəyə ayaq açan kimi başına fəs qoyub ata-babalarının danışdığı dilə arxa çevirmişdi. İndi o, həqiqəti desək, nə türklərə lazımdır, nə azərbaycanlılara. Mən Cavidi onun yazdığı dildə oxumya bilmirəmsə, ya höccələyə-höccələyə oxuyuramsa, onu necə Azərbaycan şairi saymalıyam?

Cəbhə hakimiyyəti dövründə Salyanda tələsik Leninin heykəlini söküb elə onun postamentinin üstündə Əli bəy Hüseynzadəyə heykəl qoydular. Ancaq salyanlılar (oxuyanları) həmişə naxçıvanlı Cəlil Məmmədquluzadəni oxuyacaqlar, yerliləri Əli bəy Hüseynzadəni yox. Çünki Cəlil Məmmədquluzadə salyanlıların dilində, yəni Azərbaycan dilində yazıb, Əli bəy Hüseynzadəni oxumaq üçün gərək yanında tərcüməçi ola.

Bəxtiyar Vahabzadə deyir ki, türk ədəbiyyatını tərcümə eləmək lazım deyil, çünki iki dil arasında fərq yoxdur.

Bunu deyəndə gərək onun qabağına Orxan Pamukun bir romanını qoyub deyəydilər ki, oxu və cümlə-cümlə izah elə…

Ya da Cümhuriyyət qəzetindən analiytik məqaləni…

Deyir ki, “mənim kitablarımı Türkiyədə tərcüməsiz çap edirlər, hamı da oxuyur”.

Çap edərlər, əlbəttə. Ancaq çoxmu oxuyan var? Məsələn, bunu: “Ürək pıçıldayır dodaqlar kimi”. Dodaqlar kimi!… Təsəvvür edin ürəyin dodaqlarını. Animasiya…

Ya da “Lenin” poemasını…

Bəxtiyar Vahabzadə and-aman eləsə də ki, Azərbaycan dilinin özünü yox, yalnız “türk”lə əvəz etmək istəyir, bilmədən həqiqi məramını büruzə verir. Heydər Əliyevə ərəb ölkələrini xatırladır, deyir ki, dövlətlər çoxdur, hamısı dilinə “ərəb” deyir.

Bəli, ona görə hamısı “ərəb” deyir ki, ərəb ölkələrinin hamısında dövlət dili ərəb dilidir. Yəni eyni dil işlədirlər. Türkiyədə və Azərbaycanda işlədilən dillər isə müxtəlif dillərdir. Ona görə eyni adı daşımaqları absurd və siyasi cəhətdən təhlükəli olar.

Azərbaycan xalqı öz dilinə “türk” deyəndə Azərbaycan dövləti yox idi, yəni dil dövlət atributu deyildi, buna görə də siyasi yük daşımırdı.

Bunları mən özümdən deyirəm. Heydər Əliyev isə çexləri və slovakları misal gətirib deyir ki, onlaın dilləri daha yaxındır, ancaq hər dilin öz adı var…

Bəxtiyar Vahabzadə suyu süzülmüş halda tribunadan düşüb getməyə icazə istəyir. “Heydər müəllim, olar mən gedim?…”

İbtidai sinif…

Mən bilmirəm niyə iyirmi ildən çox vaxt keçəndən sonra deputatlar bu məsələni qalrırırlar. Azərbaycan dilinin adını dəyişmək çağırışlarında., onun türk dili ilə eyni olduğunda təkid edən iddialarda Azərbaycanın dövlət suverenliyinə həmlə cəhdi kimi baxmaq və hətta dövlət xəyanəti kimi qiymətləndirmək olar. Və belə çağırışları hökmən qanunvericilikdə kriminallaşdırmaq lazımdır.

Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi aldığı otuz ilə yaxındır. Əgər indi də millətin bir hissəsi dövlətin dilini başqa bir dövlətin dili ilə əvəz etmək istəyirsə, kənardan baxanların bizim ölkəyə “failed state” deməyə əsasları var. Parlamentdə illərlə oturub qarınlarını yekəldən bu harın kişilərin içində müharibə veteranları yoxdur, onların uşaqları cəbhə bölgəsinə getmirlər, fəhlə-kəndli balaları isə belə əqidəsizlərin və şərəfsizlərin firavan həyatının keşiyində dururlar, həyatlarını itirirlər… Bunlar isə dövlətin açarını elə sabah Erdoğan kimisinin birinə verməyə hazırdırlar…

Varlı sponsor axtaran fahişələr kimi bizdə də çox arvadlar və kişilər osmanlıların dallarına-qabaqlarına özlərini sürtürlər, çünki özlərində nəinki uğurlu millət qurmağa, hətta təsadüfən əllərinə düşın dövləti, yəni ondan qalanı da saxlamağa qeyrətləri yoxdur…

Və bu hörmətsiz arvadlara və kişilərə xatrlatmaq lazlımdır ki, məsuliyyətsiz “biz türkük” mantrası bizi ümumqafqaz, ümumiran irsindəm mərhum edir. Biz ancaq azərbaycanlı olmaqla Qobustan rəsmlərini özümüzünkü saya bilərik. Biz ancaq azərbaycanlı olmaqla Zərdüşt irsinə iddia edə və özümüzü Nizaminin, bütün İran və İslam mədəniyyətinin varisləri saya bilərik. Qobustan rəsmlərini türklər çəkməyiblər, ya da gərək o qayaları onlar Sibirdən, Altaydan dallarına sarıyıb gətirəydilər. Xalqın tarixini Mirəli Seyidovun nağılları, qondarma turançılıq cəfəngiyyatı əsasında qurmaq olmaz. Kim tarixi belə qurmağa çalışırsa, ancaq dünyanın elmli və sağlam fikirli adamlaını bizə güldürür…

 

02-03.10. 2018

Samara

 

TEOFİL QOTYE.  SƏNƏTKAR

gautier_big-min

L’art

Bəli, daha gözəl alınar əsər,

Seçdiyiniz forma nə qədər ağır,

İnad göstərə,

Emal, mərmər olsun, oniks ya şeir.

 

Saxta çəkingənlik nəyə gərək ki,
Düz addımlamağa bu yolu amma,

Yaxşıca bərkit,

Pəri, ayağında dar koturnanı.

 

Hamıya tanış bu ritmi rədd edin,
Bənzəyər böyük bir ayaqqabıya,
Çıxıb o, dəbdən,
Ona hər bir ayaq girər, çıxar da.
Heykəltaraş, sən də əlinin altda,
Görərkən  asanca yoğrulursa gil,
O yana tulla,
Sənin ruhun axı indi yüksəlir.

 

Karrar mərməriylə qovğaya giriş,
Ya möhkəm və nadir götür parosu,
Əlləş və çalış,

Təmiz cizgiləri işin saxlasın.

 

Qədim Sirakuzdan sən elə bürünc,

Gətir ki, üstündə yaranan qala

Əbədi və gənc,
Gözəl və sevimli baxışlarıyla.

 

Sənətkara məxsus mahir əlinlə,
Gətir itaətə əqiq damarı.
Çalışsan belə,
Apollon çöhrəsi bəlkə yaranar.

 

Olma akvarelə aludə, rəssam,

Btün bu yayılıb axan rəngləri,
Sən yığıb atsan,

Mina sobasına, bərkiyər yəqin.

 

Çalış yarat mavi supəriləri,
Yüz hala salsınlar quyruqlarını,

Həvəsə gəlib.
Bəzəsin heraldik gerblər onları.

 

Yarat Bakirəylə oğlu İsanı,

Onun üç ləçəkli haləsində sən.

Yer kürəsini,
Elə yarat, üstdən xaçla bəzənsin.

 

Hər şey ötəridir, Sənətdir ancaq,
Əbədi yaşayan, həm çiçəkləyən.

Şəhərdən çoxqalacaq,
Şəhərmeydanına qoyulan heykəl.

 
Və bir əməkçinin torpağın altda,
Qazıb təsadüfən tapdığı sadə,
Qədim medalda,

Bir padşah həyata gəlir yenidən.

 

Ölüb-gedəsidir bütün tanrılar,
Suveren şeirsə, azad şeirsə,
Qalar, durarlar,
Ötər davamlıqda dəmiri, misi.

 
Heykəltaraş, durma, zərb elə və yon,

Arzun-xəyalın ki, içində daşar,

Düşsün şəklə qoy,
Sənə inad edən dəmirdə, daşda.

 

Fransızcadan tərcümə

30.09 – 01.10. 2018

Samara