əvvəli burda: https://xeyrulla.com/2026/05/19/nesiminin-sigmazam-redifli-qezeli-ii-seir-deyil-sektant-manifestidir/
Sərt bədii forma kənar müdaxiləni tamamilə istisna etməsə də, bu ehtimalı minimuma endirir. İtalyan soneti və ya Şekspir soneti girilməz qaladır. Şekspir sonetləri ilə bağlı mübahisələr müxtəlif nəşrlərdə olan xırda fərqlərdən yaranır. İtalyan sonetinin və Şekspir sonetinin həm də konkret mövzusu, elm adamlarının diliylə desək, konsepsiyası var. “Sığmazam” qəzəlində nəinki konkretlik yoxdur, bu şeirdə şairin öz auditoriyasına, oxucusuna, məzhəb yoldaşına nəyi çatdırmaq istədiyini demək mümkün deyil. Mövzu qeyri-müəyyənliyi, absurd konsepsiya dil hərcmərcliyi, xaosu yaradır. Baxın:
“Həm sədəfəm, həm inciyəm, həşru sirat əsinciyəm”
Sədəf (almanca perlmutter – mirvarinin anası) təbii kompozitdir, yəni daşqaşdır. “İnci” isə daşqaşların ümumi adıdır. Yəni “həm sədəfəm, həm inciyəm” – tavtalogiyadır, sənətkar üçün yolverilməz dil pintiliyidir. Misranın ikinci hissəsinin əvvəli ilə məna yə məntiqi əlaqəsi yoxdur. Beytin 2-ci misrasında isə şair paltara keçir və “bu dükanə sığmazam” deyib beyti bitirir.
Şeir “iki cahan”la başlanır, bunu gərək şeiri oxuyub qurtaranadək yadımızda saxlayaq. 9-cu beyt belə başlanır:
“Can ilə həm cahan mənəm, dəhr ilə həm zaman mənəm”
Hansı cahan? Hər ikisi? Ya biri? Hansı?
“Can mənəm”, yəmi “mən — canam” – yəni həyatam? Və ya “bədənəm”? Əlbəttə, nə qədər ki, sağıq, hamımız, canıq, bunun üçün hürufi məzhəbinə keçmək lazım deyil…
“Gərçi mühiti-əzəməm, adım Adəmdir, Adəməm…”
Hansı Adəm? Cənnətdən rüsvayçılıqla qovulan? Adəm Yaradanın hökmünə baş əyərək cənnəti tərk edir, Rasimbalayev pozası alıb gözlərini süzdürərək demir ki, yox, sən məni qova bilməzsən, mən günəşəm, fələkəm, “pəncü şeşəm”…
“Şəms mənəm, qəmər mənəm, şəhd mənəm, şəkər mənəm”
Yəni günəşəm, ayam, balam, şəkərəm…
Bu sıranı təşkil edən sözlər arasında məna, kateqoriya fərqi yerdən göyə qədərdir. Bənzətmə üçün sıralanan sözlər arasında yazınlıq olmalıdır: günəş hara, bal hara… Və yarım misralardakı “qəmər” və “şəkər” sözləri qafiyə xatirinədir. “Günəş”lə “pəncü şeş” də həmçinin…
“Gülşəkərəm nəbat ilə…” – fəlsəfi dərinliyi bəlkə burda axtarmaq lazımdır? Bəlkə “fəlsəfi şşirinlik” dadmalıyıq?
Belə şeiri, yalan olmasın, kilometrlərlə uzatmaq olar. Canlı, cansız cisimlərin, təzahürlərin, fenomenlərin sayı-hesabı yoxdur. Onları sadalamaqla yeni beytlər qoşursan, bir şərtlə ki, rədifin əvvəlində qafiyə olsun: can, cahan, dükan, məkan, qazan, iki qoz bir girdəkan…
Mənim alim soydaşlarım iddia edirlər ki, Nəsimi insan azadlığına himn bəsləyib. Bu son dərəcə dolaşıq mətndə azad insanı görənlərə qibtə etmək olar. Mətndəki insan “Mən Allaham” və ya “Tanrıya bərabərəm” deyib özünü Napolen, İcgəndər Zülqərneyn, Yuli Sezar sayan dəliləri xatırladır.
Hürufiliklə insan azadlığı bir araya sığmır. Hürufilik öz ardıcılının başını, beynini ərəb əlifbasının hərflərinə bağlamaqla onun azadlığını daha da məhdudlaşdırır, daha doğrusu, ruh azadlığından tamamilə məhrum edir.
Əvvəldə dediyim kimi, bu şeirdə hürufi insanına təlqin edilməli, aşılanmalı olan etik-əxlaqi model rüşeym, eskiz halında belə gözə dəymir. Müəllif yalnız Yaradanla bəhsləşir və özünü əslində gülünc vəziyyətə salır. Belə bərbad dillə, belə bənzətmələrlə, belə bəsit təfəkkürlə Yaradana meydan oxuyan şəxs tragik qəhrəman kimi yox, komik personaj kimi görünür…
Bu şeir, əvvəldə dediyim kimi, gənclik illərində yazıla bilərdi. Qüdrətli şairlik təbiəti ilə doğulmuş və yeniyetməlikdən xarizmatik sekta rəhbəri Nəiminin təsiri altına düşmüş Nəsiminin özünü hardasa çox yuxarılarda görməsi izah oluna bilər. O, gəncdir, qanı qaynayır, güclü şairlik təbiəti coşur, xəstəlik yoxdur, ölüm isə… Jan Pol Sartrın məşhur ifadəsinə azacıq dəyişiklik eləsək, deyə bilərik: gənclikdə “ölüm – başqalarıdır”. Və o düşünmür ki, iki gün yuyunmayanda öz ətrafına üfunət yayır, tanrıdan, fələkdən, mələkdən fərqli olaraq onun yeməyə, paltara, istidən, soyuqdan sığınacaq yerinə ehtiyacı var. Böyüklük – Yaradanla bəhsləşməkdə deyil, özünü Yaradana bərabər etməklə insana azadlıq gəlmir…
Mən bunu Nəsimiyə ünvanlamıram. Mən bunu Nəsimini bu gün oxuyanlara, onun sabahkı oxuyanlarına ünvanlayıram. Nəsimi “mən həqqəm”, yəni “mən tanrıyam” desə də, nə həqq idi, nə də tanrı. Ona görə də onun mətnlərində mistika axtarmaq, qorxmaq, çəkinmək lazım deyil. Yəni Nəsiminin də mətnlərinə bütün başqa mətnlərə olduğu kimi tənqidi münasibət vacibdir. Dünyamıza, həyatımıza baxanda görürük ki, Tanrının da yaradıcılığında çox ciddi qüsurlar olub… Pis yaxşıdan az deyil…
Nəsiminin yaradıcılığında olduğu kimi. Yəni ən azı bu cəhətdən Nəsimi ilə Tanrı arasında eynilik olmasa da, yaxınlıq var…
20 05. 2026, Samara
xeyrulla xayal 