SABİRƏ NƏZİRƏ: “BEOVULF”UN TƏZƏDƏN ÇEVRİLİB İNGİLİS DİLİNƏ QAYTARILMAĞI

Мар28

2

İ. Əliyev: Nə xəbər var təzə, görkəmli Anar?

            İndi bəs şanlı yazarlar nə yazar?

Anar: Yatmayır indi yazarlar gecələr,
           Həsr edir şəninizə hər biri bir ölməz əsər.

İ. Əliyev: Mövzu seçmək bacarırlar bu yazarlar, görünür,
            Təcili artıraram mən də təqaüdlərini.

            Bu xəbər çox gözəl, istəkli Anar,

            Ədəbiyyatda yeni hansı daha hadisə var?

Anar: Bəli, var, ali komandan, daha bir,
          Amma bu, hadisədən çox üzücü  faciədir…

İ. Əliyev: Nədir, o faciə, gizlətmə, oğul!

           Danış ətraflı bilim mən nə olub!

           Yoluxub bəlkə qəfil virusla,

           Fani dünyamızı tərk etdi Kamal Abdulla?
 

Anar: Yox, Kamal lap buğa tək sağlamdır,
           Mən deyən faciəsə hər cür ölümdən də ağır.          

          Ölkənin arxa çevirmiş biri rəhbərliyinə,
          Çevirib dastanı o, Azəribaycan dilinə.

İ. Əliyev: Hansı dastan?

Anar: İngilis dastanı məşhur “Beovulf”!

          Çevirb almadan icazə…ah… uf…

İ. Əliev: Kim çevirmiş? Nəçidir? Varmı onu bir tanıyan?

Anar: Yaşayır Rusiyada guya bu ünsür çoxdan.

İ. Əliyev: Ünsürün antimillisindənmi?

Anar: Xalisindən. Ötürür düşmənə vacib xəbəri,

         Satmaq istər təzədən erməniyə Kəlbəcəri.

İ. Əliyev: Sübutu varmı fəaliyyətinin?

Anar: Versək işgəncə deyər niyyətini.

İ. Əliyev: Adı haqqında məlumatlar var?

Anar: Adı Xeyrulla, təxəllüssə Xəyal.  

İ. Əliyev: Şübhə yox, antimillidir, bu, adından bilinir!

Anar: Çox fəsadlar törər, əlbəttə, görməsək tədbir.

İ. Əliyev: Boynuna ip keçirib heyvan tək,
                Ünsürü ölkəyə gərək gətirək.

Anar: Bəs nə olsun “Beovulf”?

İ. Əliyev: Ah, o dastan! Ah… uf…

                Bir sürü tərcüməçi tər axıdıb səy eləsin
                Tez çevirsinlər o dastanı yenə ingilisə!

28. 03. 2021, Samara

NƏSİMİNİN «SIĞMAZAM» RƏDİFLİ QƏZƏLİ. I. MƏTNDƏKİ ARTIRMALAR HAQQINDA

Май18

“Sığmazam” rədifli qəzəlini Nəsiminin 25-27 yaşlarında yazdığını güman etsək, bu mətnin yaşı təxminən 630 ildir. Azərbaycanda qəzəl, dəftərxana dili ilə desək, ictimaiyyətə və geniş oxucu kütləsinə 1970-ci illərin lap əvvəlində, yəni Nəsiminin bir neçə il yubadılmış 600 illik yubileyinə hazırlıq gedəndə çatdırılıb. 1973-cü ildə Həsən Seyidbəyli ilə İsa Hüseynovun “Nəsimi” filmi ekranlara çıxıb və “Sığmazam” qəzəli Rasim Balayevin ifasında kütləvi mədəniyyətin, daha dəqiq desək, kütlə mədəniyyətinin ən çox dinlənilən, lap kiçik fraqmenti ilə olsa da,  ən çox sitatlanan bədii mətninə və eyni zamanda pərəstiş obyektinə çevrilib. Əslində “Sığmazam” rədifli qəzəl bir neçə il əvvəl çəkilmiş “Yeddi oğul istərəm” filmində səslənən “Yanıq kərəmi” saz havasının taleyini yaşadı. “Yanıq kərəmi”ni bu filmdən somra toylarda şıdırğı ritmdə çaldırıb oynadıqları kimi, “Nəsimi” filmindən sonra “Sığmazam” rədifli qəzəlin bütün fəlsəfi-dini məzmunu diqqətdən yayındı və ya tamam təhrif olundu, başlanğıc beytləri ilə naqqalların dilinə düşüb ciddi klassik bədii əsər statusunu itirmiş kimi oldu. Deməliyəm ki, eyni tale Füzulinin “Məni candan usandırdı…” yarımmisrası ilə başlayan qəzəlinə də aiddir. Bu qəzəl də məktəb dərsliklərindəki bayağı, bəsit təhlillərlə, yeganə ləyaqəti saxta pafos olan aktyorların “candan usandıran” ifası ilə lFüzuli qələmindən çıxmış lirik şeirə məxsus bütün emosionallıq itir, laqeyd, işini sevməyən həkimin yazdığı xəstəlik tarixini xatırladır: məni candan usandrdı…

Yeri gəlmişkən, “Sığmazam…” rədifli qəzəllə “Məni candan usandırdı…” qəzəli arasında forma oxşarlığı var. Füzulinin həzəc bəhrində yazılmış qəzəli, futbol termini işlətsək, gizli gəraylıdır. Əgər beytlərdəki misraları ikiyə bölsək, gəraylı dördlüyü alınır.

Şəbi-hicran yanar canım,

Tökər qan çeşmi-giryanım.
Oyadar xəlqi əfğanım,

Qara bəxtim oyanmazmı?

Nəsimi qəzəlində daxili qafiyələndirmə yalnız birinci misradadır, yəni hər birinci misra öz aralarında qafiyələnən iki yarımmisradan ibarətdir. Üçüncü misrada qafiyə yalnız sondadır. Bu mənada Nəsimi mətni formasına görə Füzuli mətninə bənzədiyi qədər fərqlənir də. Fərq həm də ondadır ki, Füzuli qəzəlinin bütün beytlərində bu ikiqat qafiyələnmə prinsipinə əməl olunub və Füzuli kimi sənətkardan ayrı şey gözləmək olmazdı: forma müqəddəsdir! Nəsiminin qəzəlinə diqqətlə baxsaq, görərik ki, iki beytdə forma pozulub: 3-cü və 4-cü beytlərdə.

Müqayisə ilə göstərirəm.

2-ci beytin 1-ci misrası:

Kövnü məkandır ayətim, zati dürür bidayətim

“ayətim” və “bidayətim”lə qafiyələnən yarımmisraları görürsünüz.

İndi 3-cü büytin 1-ci misrasına baxaq.

Kimsə gümanü-zənn ilə olmadı həqq ilə biliş
Yarımmisralar qafiyələnmir, 4-cü beytdə də belədir. Bu, təsadüfi ola bilərmi? Bunu, Nəsiminin səhlənkarlığı ilə izah etmək olarmı? Qətiyyən yox! Klassiklər üçün, Nəsimi miqyaslı sənətkar üçün forma məzmun qədər vacib olub və hətta, elə bu qəzəlin özündə də, məzmundan da vacib olub. İki beytin ümumi formaya uyğun gəlməməsinin bir səbəbi ola bilər: bu beytlər artırmadır. Yəni bunlar Nəsiminin mətninə sonradan əlavə olunub. Və indi kanonik sayılan mətndəki 16 beytdən neçəsinin Nəsimiyə məxsus olduğunu demək çətindir. Yəni mənim üçün çətindir. Mən kalassik ədəbiyyat mütəxəssisi deyiləm və yalnız üzdə olanı görə bilirəm. Məsələn, bu mətndə daha bir forma uyğunsuzluğu var. 12-ci beyt şeirin bütün başqa beytlərindən fərqlənir, yəni bu beytin ikinci misrası da, Füzuli qəzəli kimi qafiyələnən iki yarım misraya bölünür:

Zat iləyəm sifat ilə, qədr iləyəm bərat ilə,
Gülşəkərəm nəbat ilə, bəstə dəhanə sığmazam.

Yəni bu beyti də Füzuli qəzəli kimi dördlük, gəraylı halına da salmaq olar.

Zat iləyəm sifat ilə,

Qədr iləyəm bərat ilə,
Gülşəkərəm nəbat ilə,

 Bəstə dəhanə sığmazam.

Bu beytin artırılma olmağı, mənim fikrimcə, hətta mütəxəssislərdə də şübhə doğurmamalıdır. Forma fərqindən başqa, burda ovqat dəyişikliyi də var. Bu beyti artıran adam elə bil ki, əsl müəllifə parodiya,  satirik nəzirə qoşur, yəni onunla bəlkə də dostyana məzələnir: gülşəkərəm nəbat ilə…

(ardı var)

  1. 05. 2026, Samara

MİÇƏTKƏN

Май15

Təmizləyin gülənqəşi,
Kilim-xalçanı döşəyin.

 

Yeddi-səkkiz döşək salın,
Hər biri yumşaq və qalın.

 

Mütəkkə ya balış atın,
Dincəlsin başı yatanın.

 

Qurun yekə miçətkəni,
Nənələr biçib tikəni.

 

İplərini tarım çəkin,
Basdırın ətəklərini.

 

Nə qurd-quş, nə ağcaqanad,
Eləsin bizi narahat.

 

Şam süfrəsi yığılan tək,
Miçətkənə gəlib girək.


Uşaqlığı yada salaq,
Tullanaq, mayallaq aşaq.

 

Ucadan gülüb-danışaq,
Danlayan olmaya ancaq.

 

 Məzələnək, yorulmayaq,

Ev yatıb, miçətkən oyaq…

 

Sərinləyə hava sonra,
Bizi tez yuxu apara.

 

Yarını keçincə gecə,
Anamız gələ astaca.

 

Diz çökərək, miçətkənin

Bərkidə ətəklərini…

 

15. 05. 2026, Samara

FRANÇESKA PETRARKA: «DƏLİLİYƏ DÖNÜB EHTİRAS DAHA…»

Май13

Dəliliyə dönüb ehtiras daha —

Sevgi bağlarını tamam qıraraq,

Məni dalda qoyub çapıq və qıvraq,
Qaçanı izləyir qarabaqara.

 

Nə qədər çağıram onu düz, əmin

Bir yola —  az qulaq asır o qədər.

Nə döndərmək olur, saxlamaq  nə də,

Təbiətindədir, bu, Eçqin yəqin.

 

Cilovu əlimdən zorla alan tək,,

Tabeyəm mən ona, istəmədən mən,
Sürüyüb aparır ölümə sarı.

 

Dəfnənin yanına gərək biz gedək

Meyvəsi kal, acı, qüssə törədən,

Kim yesə, ovunmaz, hiss edər ağrı.

İitalyancadan tərcümə

13-13. 05. 2026, Samara

++++++++++++++++++++++

Françeska PETRARKA

 

Sí travïato è ’l folle mi’ desio
a seguitar costei che ’n fuga è volta,
et de’ lacci d’Amor leggiera et sciolta
vola dinanzi al lento correr mio,

Читать далее →

«QARA ASLFALT ÜSTDƏ DÖRD-BEŞ AĞ ZOLAQ…»

Май9

Zebr nədir? Bütün piyadaların,
Yəqin ən hörmətli yeridir zebr.

Zebrdə piyada arxayın gedir,

Sürücü olsa da hampazor harın.

 

Qara asfalt üstdə ağ zolaqların,
Elə ki üstünə çıxır piyada,
Minir o sanyə qüvvəyə qayda,

Keçib gedir yolu o da arxayın.

 

Rolls roys ola və ya Buqatti,,

Sürücü təcili əyləci basır.

Bəlkə dişi kəsir lap bağırsağı,

Qayda pozmağasa yox cəsarəti.

 

Piyadasa gedir…Məni götürək —
Gedirəm arxayın, gedirəm asta,

Məsafə on-on beş metr olsa da,

Məzəsi uzağın səyahəti tək.

 

Harda bu hörməti daha görərik?

Harda sıraviyə harın yol verir?

Bu zebr bəlkə də yeganə yerdir,
Pozulmaz qayda var, yox böyük, kiçik.

 

Hər yeri zəbt edib hampazor, harın,
Parlament, məhkəmə əllərindədir,
Dünyanı top kimi onlar hərlədir,

Birləşmək vaxtıdır piyadaların!

 

Qara asfalt üstdə dörd-beş ağ zolaq,
Zebr – bayrağımız, zebr – rəmzimiz,

Nəticəsiz qalmaz mübarizəmiz,

Özümüz qanuna sayqılı olsaq…

 

09. 05. 2026, Samara

FRANÇESKA PETRARKA. «BİR GÜNDƏ MİN GÜNAH CƏZALANDIRIB…»

Май8


Bir gündə min günah cəzalandırıb
İncə qisas almaq məqsədi ilə
Sevgi ox götürdü, bıd bir əmələ
Hazır adam necə yer, zaman güdür.

Ürəkdə cəm oldu gücüm bir anda,
Keşikdə saxladım ayıq gözləri,
Amma qabaq bir ox batmayan yeri
Onun oxu deşib batırdı qanda.


İtirdim özümü bu ilk həmlədən
Fəqət nə güc tapdım, nə də ki, macal 
Silaha sarılam zəruri bu an


Hiylə işlədərək çəkiləm ya da,
Uca və keçilməz təpəyə dərhal
Qurtulsun beləcə canım cəfadan.

italyancadan tərcümə
06-08. 05. 2026, Samara
+++++++++++++++


Per fare una leggiadra sua vendetta
et punire in un dí ben mille offese,
celatamente Amor l’arco riprese,
come huom ch’a nocer luogo et tempo aspetta.


Era la mia virtute al cor ristretta
per far ivi et ne gli occhi sue difese,
quando ’l colpo mortal là giú discese
ove solea spuntarsi ogni saetta.


Però, turbata nel primiero assalto,
non ebbe tanto né vigor né spazio
che potesse al bisogno prender l’arme,

overo al poggio faticoso et alto
ritrarmi accortamente da lo strazio
del quale oggi vorrebbe, et non pò, aitarme.

«MƏRKƏZİNDƏKİ XEYLİ KÜÇƏSİYLƏ BU ŞƏHƏR…»

Май7

Mərkəzindəki xeyli küçəsiylə bu şəhər,

Filmlərdə gördəyüm şəhərlərə bənzəyir,
Ondoqquzuncu əsr, Avropadır elə bil,
Avropalı olublar çox binanı tikənlər.

 

Məhkəmə kompleksi mərkəzə yaraşıqdır,
Durur tamaşasına hər gələn turist onun.

Burda vəkil işləyib hətta Ulyanov-Lenin,
Yazırlar ki, udubdir o, beş-altı işi də…

 


Burda qəzetlər çıxıb müxtəlif ideyalı,

Müxtəlif əqidəli insanlar yaşayıblar.

Qonşuluğumda Maksim Qorki yaşayan ev var,

Qraf Tolstoy üçün bura olub su yolu.

 

İndi…indini təsvir etməyə cürət gərək,
Bir də gördün dalınca gəliblər – bitirməmiş.

Əlbəttə, FSB-yə gedib çıxacaq bu iş,

Məhkəmə tamaşadır özü də — binası tək…

 

Qalır binalardasa hələ avropalılıq,

Dayanıb seyr edirsən tağları, karnizləri,

Memarların adını saxlayıb bəziləri,

İçdənsə Avropanın ruhu qovulub artıq.

 

Vaxtaşırı sirena səslənir tükürpədən,

Belə yaxınlaşdırıb müharibəni “rəhbər”.

Sanki intizardadır “avropalı” küçələr:

Deyəsən yaxınlaşır sonu müstəbidin də…

 

07. 05. 2026, Samara

DOKTOR ŞAROVANIN XATİRƏSİNƏ: SAMARA — SALYAN — SAMARA…

Май6

 

Mənim yaşadığım evdən cəmi 150-200 metr məsafədə 19-cu əsrin sonlarında tikilmiş, indiycən yaxşı qalmış və saxlanılmış  binada 13 saylı orta məktəb yerləşir. Bu məktəbdə bir vaxt knyaginya Xovanskayaya məxsus gimnazya olub. Bu bina və Xovanskayanın gimnaziyası mənim üçün ona ona görə əlamətdardır ki, salyanlıların ən azı iki nəslinə çox yaxşı tanış olan bir insan ilk təhsilini burda alıb. 1970-ci illərdə mən Salyanda doktor Şarovanın evinə gedib-gəldiyim vaxtlar o, vaxtaşırı gimnaziya ilə bağlı xatirələrini danışırdı. O zaman, əlbəttə, mən haçansa bu gimnaziyanın qonşuluğunda yaşayacağımı təsəvvür edə bilməzdim…

Məktəb yerləşən küçənin adı doktor Şarovanın ailəsi burda yaşayan vaxtlar Zavodskaya olub. Sonralar ona Ventsekin adını qoyublar. Fransisk Ventsek peşəkar inqilabçı olub, vətəndaş müharibəsi gedən vaxtlar Samara inqilabi tribunalının sədri təyin edilib. 1918-ci ilin yayında şəhəri çexlər tutublar və Ventseki başının təstəsi ilə güllələyibər. Hadisə gimnaziya ilə üzbəüz binaların birində baş verib və indiyəcən üstündə xatirə lövhəsi var. O vaxt doktior Şarovanın 14 yaşı olub. 1919-cu ildə Samarada siyasi, hərbi qarışıqlıq olduğundan və hətta aclıq yarandığından doktor Şarova ailəsi ilə birlikdə Omska köçüb. Orda tibb institutunu bitirib. Klavdiya Fleqontovnanın sonrakı bütün həyatı Azərbaycanla bağlıdır. Xıllıda, Salyanda on illərlə göz xəstəxanalarının baş həkimi olub. Azərbaycanın əməkdar həkimi adına layiq görülüb…

2006-cı ildə samaralı soydaşımız, tanınmış ictimai xadim Şirvan Kərimov doktor Şarovanın basdırıldığı yerin tapılmasına nail oldu və qəbrinin üstünü öz vəsaiti ilə düzəltdirdi…

X.X.

06.05. 2026, Samara

POLİS YUMRUĞU

Май5

Ətdən, sümükdəndir, dəmirdən deyil,
Var damarları da, var sinirləri,

Hərdən barmaqları buruna girir,
Yalanır, elə ki, yaxşı şey yeyir.

 

Bütün silahlardan ən kəsərlisi —
Yumruq vətəndaşla mübarizədə.

Burun qanadır da, çənə əzir də,
Qarına dəyəndə nəfəsi kəsir.

 

Yolu millətimə göstərən odur,
Hər kəsi cığıra salır zərbəsi,
Sarsıdır, susdurur dillini, tərsi,
Varsa kişiliyin, qabağında dur!

 

Üstündür ingilis məhkəməsindən,
Roma hüququ da ona tay deyil.

O, hökm çıxarır, taleyi deyir,
Qolaylanıb vursa gözünün üstdən.

 

Əlli ilə yaxın mən ordan çıxan,
Keçilməz məsafə aralıqda həm –

Yəni o yumruğa hədəf deyiləm,

Məni xəcalətdir qızardan, sıxan.

 

Döyülür soydaşım, ağız-burun qan,

Qolları yanında, başı aşağı,

Kütləsə lal-dinməz dayanıb baxır,

Dinməzcə baxıram mən də uzaqdan…

 

Ola da bilərdi onun yerində,

Ana, bacı, qardaş, ata ya övlad,

Döyülən – doğmadır, söyən, döyən — yad,

Bizsə ya uzaqda, ya da ki, gendə…

 

05. 05. 2026, Samara

GÜLTƏKİN HACIBƏYLİ ERMƏNİLƏRİN İDDİASINI, YƏNİ KÖÇƏRİ OLDUĞUMUZU TƏSDİQ EDİB…

Май3

Gültəkin Hacıbəyli Avropa parlameninin Qarabağ erməniləri ilə bağlı qətnaməsini pisləyib. Yazıb ki, “it əl çəkər, motal əl çəkməz”.

Düzü, burda kimin itə, kimin motala bənzədildiyini başa düşmək çətindir. Əl çəkməyənlər  ermənilərdir ya Avroparlament? Yəni onlar olur motal? Bu halda əl çəkən Azərbaycan olur…? Dalını deməyə qorxuram…

Bu sualı Gülyanaq… pardon, Gültəkin Hacıbəylinin postunun altında şərh şəklində yazmışdım. Ancaq xanım sualımı dərhal silmişdi, ona görə üzümü tuturam ictimaiyyətə.

Kimin itə, kimin motala bənzədildiyindən asılı olmayaraq, Gültəkin Hacıbəyli bu ifadə ilə ermənilərini bizim haqqımızda dediklərini təsdiq edir. Ermənilər bizi, məlum olduğu kimi, köçəri tayfa adlandırır.”İt əl çəkər, motal əl çəkməz” məsəli də dolayısı ilə bizim köçəri, heyvandar keçmişimizə, alaçıqlarda keçən həyatımıza sübutdur. Oturaq xalqda itin öz yeri olar, motalın öz yeri.

Bu ifadə həm də onu göstərir ki, Azərbaycan həyatında diplomatiya mədəniyyəti yoxdur və qonşularla – dövlətlərlə, xalqlarla, elə çəpər qonşularıyla – danışığımız həm ton, həm leksika, həm məzmun baxımından köçəri tayfanın səviyyəsindədir. Bunu Səməd Vurğunun “Vaqif” komediyasında da görmək olur. Bu yöndəmsiz komediyada Qarabağın baş naziri və “diplomatı” Molla Pənah şah Qacara məktub yazır.

“Mayan turş ayrandır, zatın qırıqdır…”

Əlbəttə, Qacarla Vaqif arasında heç bir yazışma olmayıb. Olsaydı da, Molla Pənahın belə sərsəm şey yaza biləcəyinə inanmıram. Bu, Stalin və Bağırovun saray şairi Səməd Vurğunun mədəniyyəti və zehniyyətidir. Bu öz yerində. Ancaq siz bu “ayran”a fikir verin. Vaqif (qondarma Vaqif)  bu “ayran”la bizim “çoban torpağı” olduğumuzu sübut etmirmi?

Azərbaycanda keçmiş xarici işlər nazirindən narazı idilər, deyirdilər ki, dilimizi bilmir… Elə bilməsələr yaxşıdır. Öz dilimizdə danışan ki, ermənilərin iddialarını təsdiq edəcəklər: it, motal, ayran-mayran…

İndi nəticə çıxaraq. Gülyanaq… Gütəkin Hacıbəyli (bəyli? Babası bəy olub? Nənəsini qlava siğə eləmişdi?) bu yazısı ilə göstərdi ki, qabığından özəyinə qədr yapçıdır, həmişə yapçı olub vı yapçı olaraq qalır. Sən bu gün Avropa parlamentini itə ya motala bənzədirsən, sabah həmin parlament səndən fərqli olaraq şərəfli həyat yaşayıb zindana salınan qızları müdafiə edəndə nə deyəcəksən? Sən yenə it və motal məsəlini təkrar eləsən, təəccüblü olmaz. Çünki o halda sən Az-tv-dən ya da, Yeni Müsavatdan səsin gələcək.

«Открой личико, Гюльчатай …» Maskanı çıxar, Gülyanaq xanım…

Mirzə ƏLİL

03.05. 2026, Samara

FRANÇESKA PETRARKA. «XEYİRDUALIYMIŞ O GÜN, AY VƏ İL…»

Май2

LXI

Xeyirdualıymış o gün, ay və il,

Fəsil də, zaman da, saat da, an da.

Və o gözəl yurd ki, orda bir anda,

Düşdüm bir cüt gözəl gözə mən əsir.

 

İlk şirin əzab da xeyirdualı —
Sevgiylə qarışıq mən onu duydum

Məni hədəf seçən oxu-yayı da,

Həm sinəmdə dərin ox yaraları.

 

Xeyirduladıır şeirlərim də,
Xanımımın adı xatırlanırsa.

Ahım, göz yaşlarım, istəyim həm də.

 

Nə qədər əsərim şəninə varsa,

Xeyirdualıdır; fikirlərim də

Tək ona məxsusdur, heç kəsə daha.

 

italyancadan tərcümə

01-02. 05. 2026, Samara

++++++++++++++++++++

Francesco Petrarca (1304-1374)

 

Benedetto sia ‘l giorno, e ‘l mese, e l’anno,
e la stagione, e ‘l tempo, e l’ora, e ‘l punto,
e ‘l bel paese, e ‘l loco ov’io fui giunto
da’ duo begli occhi, che legato m’hanno; Читать далее →