BİR SƏSİN XATİRƏSİ

Habib_Zarbaliyev.jpg

professor Həbib Zərbəliyevin 65 illiyinə

Həbibi ilk dəfə 1968-ci ilin yayında Əlibayramlıda köhnə şəhərdən təzəyə gedən avtobusda görmüşəm. Lələmlə sənədlərimi pedaqoji məktəbə verməyə gedirdim. ZİS markalı, səhv etmirəmsə, avtobusun ortasında “Kazan” qarmonunu yanına qoyub durmuş ağköynək oğlanı görən kimi ürəyimə damdı ki, o da pedaqoji məktəbə qəbula gedir. Papaq kimi saçı, qırğı burnu, inamlı duruşu ilə nə qədər qeyri-adi görünsə də, onun pedaqoji məktəbə getdiyinə şübhə ola bilməzdi.

Qarmonla yayın bu qızmarında ayrı hara gedərdi?

Pedaqoji məktəbə qəbul imtahanlarından əvvəl musiqi qabiliyyətini yoxlamalıydılar. Məndə şübhə yox idi ki, Salyandan özüylə bir dəvə yükü olan “Qazan” qarmonunu gətirmiş abituriyent məktəbə şuppultu ilə girəcək. O ki qaldı özümə… Məni “danışmışdılar”. Həm də əlaçılıq şəhadətnaməm olduğuna görə imtahansız girirdim. Bircə qabiliyyət yoxlanışından keçməliydim. O da, dediyim kimi danışılmışdı… Ancaq yenə narahat oldum, mən əliboş, qırğı burunlu bu oğlan isə Salyandan bura “Kazan” götürüb gəlib…

İkimiz də girdik…

Həbiblə ayrı qruplarda oxumuşuq, ancaq dörd ilə yaxın vaxt ərzində məktəbin özfəaliyyət kollektivində iştirakımız bizi qrup yoldaşlığından da yaxın eləmişdi. Həbibin musiqi qabiliyyəti yoxlanış zamanı nəinki məktəb rəhbərliyini razı salmışdı. Həbib rəhbərliyi əməlli-başlı sarsıtmışdı. Özü də “Kazan” qarmonu ilə yox. “Kazan” qarmonuun səsindən ancaq fiziki sarsıntı keçirmək olar, baş ağrısına tutulmaq olar. Həbib isə qabiliyyət yoxlanışına şəxsən rəhbərlik edən mərhum Gülbala müəllimin qəlbini sarsıtmışdı. Yəni ürəyinin başını soymuşdu…

Öz səsiylə!

On beş yaşına təzə-təzə çatan Həbibin necə oxuduğunu təsəvvür etmək üçün əfsanəvi müğənnimiz Qədir Rüstəmovun səsini yadınıza salın. İnanılası çətin olsa da, Həbibdə Qədir Rüstəmovun möcüzəli səsi vardı. Bu səs Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının səhnəsindən ucalıb, Azərbaycan teleziyası ilə yayılıb, çoxlu festivallarda, respublikanın müxtəlif yerlərində dinlənilib. Onun səsini hətta cənubda sovet sərhədçiləri də alqışlayıblar. Çox təəssüf ki, Həbibin ifasına valeh olmuş musiqi avtoritetləri onun səsini studiyada yazdırmaq qayğısına qalmadılar, hələ 1969-cu ildə onu böyük Niyazi, gözəl müğənni İslam Rzayev də eşitmişdilər…

Həbib nəinki Əli Bayramlı pedaqoji məktəbinin, hətta bütün Əli Bayramlının sevimlisi idi. O vaxt şəhərdə tez-tez müxtəlif bədii təbbirlər keçirilirdi. Həmişə zal Həbibin çıxışını səbirsizliklə gözləyirdi. Əli Bayramlı pedaqoji məktəbində teatr da var idi, idmançılar da. Ancaq əsas vizit vərəqi Həbib Zərbəliyev idi. Təəssüf ki, bu “vizit vərəqi”ni hər yerdə, vaxtaşırı göstərmək istəyi istismara çevrildi. On altı-on yeddi yaşlarda Həbib oxumağa fasilə verməli idi, yəni bunu ona musiqi müəllimləri deməliydilər. Demədilər. Onlar üçün məktəbin bugünkü “şərəfi” bu nadir səsin gələcəyindən vacib oldu. Həbib səsini itirdi…

Ancaq Əli Bayramlıdan sonrakı on illərdə də Həbibin “səsi” ucadan səslənir. Çox şadam ki, Həbib Zərbəliyev indi Azərbaycanda dilçilik üzrə fövqəladə xidmətləri olan alim, çoxlu tələbələri tərəfindən sevilən pedaqoq, nufuzlu və yüksək ixtisaslı tərcüməçidir.

Həbib Leninqrad universitetində oxuyanda mən iki dəfə onun qonağı olmuşam. Moskvada da görüşlərimiz olub. Tələbə yoldaşlarının, müəllimlərinin onu elə Əli Bayramlıda olduğu kimi sevdiklərinin şahidiyəm. “Səsi”nə görə yox, Həbib daha oxumurdu. Səsini itirəndən sonra məlum oldu ki, onun sevilməyi təkcə səsinə görə deyilmiş.

Sonuncu dəfə Həibiblə 1984-cü ildə görüşmüşəm. Yəni çoxdan. Ancaq həmişə səsinni eşidirəm. Uğurlarına şadam. Bütün azərbaycanlılar kimi məndə də yerliçilik var. Ona görə də Həbib Zərbəliyev kimi bir alimin salyanlı olmağı mənim üçün fəxrdir.

Uzun ömür, can sağlığı arzulayiram, Həbib!

Xeyrulla Xəyal

23.09. 2018

Samara

Реклама

TEOFİL QOTYE.  TÜSTÜ

gautier_big-min

           Fumée

Hardasa yaxında ağaclar altda,

Qozbel daxma qaralır,

Damı əyilibdir, divarı çatlaq,

Kandarı basıb mamır.

 

Pəncərəyə əski basılıb, ancaq,

Qışda ağızdan buxar
Çıxaraq havada görünən sayaq,

Bacadan tüstü çıxar.

 

Tüstüdən yaranma bir ağızaçan,

Göy şırnaq tək qıvrılar.

Bu zülmət komanın əsiriruhdan,

Söz aparar Tannrıya.

Fransızcadan tərcümə

22.09. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE. QIŞ FANTAZİYALARI

gautier_big-min

     Fantaisies d’hiver

I.

Çöhrə avazıyıb, burun qızarıb,

Püpitrsə tamam buz içindədir.

İlin fəsilləri mövzusunda qış,
Solo ifa edir indi səhnədə.

 

Oxuyur, özünə arxayın deyil,

Səsi də titrəyir, hava da köhnə.

Donmuş ayağıyla həm ölçü döyür,
Eyni zamanda da dabanını həm.

 

Hendel tək təlaşla titrədiyindən,

Parikdən silkinib gedir pudrası,

Əl çəkir boynunun ardına hərdən,

Qorxur ki, başını tamam qar basa.

 

II

Qəfildən buzlarla qapanıb qalıb.

Üzərkən Tyüilri hovuzunda qu,

Bağlarda səyindən qarın, qırovun,

Ağaclar ağ-gümüş krujevalı.

Gül-çiçək yaradır, dəstə düzəldir,

Şaxta köşk içində vazı bəzəyir;

Gözün hara baxsa qar üzərində,

Ulduz tək parlayır quşların izi.

Pyedestal üstdə yarı geyimli,

Venus Fokionla qol-boyun olub,

Qış özü yaradıb model elə bil,

“Üşüyən qız”ına  Klodionun.

III

Qadınlar keçirlər ağaclar altda,
Hamı sincab, dələ xəzi içində.

İlahə mərmərdən yonulubsa da,
O da qış donuna bürünür indi.

 

Anadiomenli Venus rotonda,
Geyinib əyninə kapyuşonuyla,

Külək döyəcləyər Floranı da,

Xırda əllərini muftaya salar.

 

Və Kuazevoksun, bir də Kustunun,
Elə üşüyür ki çoban qızları,

Boyunlarındakı şarfın üstünə,
Onlar bu havada xəz dolayırlar.

 

IV

Şimal, qabağına Paris dəbinin,
Mantolar çıxarır ağır, bahalı,

Afina qızını Skif elə bil,
Ayı dərisinə büküb bağlayır.

 

Şimal Palmirası təzələnmədə,
Qış ona müxtəlif bəzəklər vurur.

Ətraf dəbdədəli rus xəzidir,

Vetiver qoxusu dəlir burnunu.

 
Və Həzz də alkovda uğunub gedir,

Çılpaq Amurları qoyub arxada,
Miloslu Venusun bəyaz bədəni,
Kürən bir dəridən üzə çıxanda.

V

Gedirsiz duvağın altda qayğısız,
Qısqanc baxışlara məhəl qoymadan.

Üşüyər Əndəlis ayaqlarınız,

Çıxsanız bu qarda küçəyə amma.

Şaxta qəlib kimi alıb bərkidir,
Xırda ayaqlardan düşən izləri.

Bəyaz xalçasını hər yerə sərib,

Hər addımda sizin adları yazır.

 

İşi anlayaraq qaraqabaq ər,

Gəlib yetişəcək gizli yuvaya.

Ordasa yanağı qırmızı hələ,

Amur qucaqlayır Psixeyanı.

 

QEYD: 1858-59-cu ilin qışında Teofil Qotye Moskvada və Peterburqda olmuşdur.

Fransızcadan tərcümə

21-22.09. 2018

Samara

MƏN DƏ, VAXT VAR İDİ, ŞƏRAB İÇƏRDİM…

                                             Balaş Nurunun xatirəsinə

Mən də, vaxt var idi, şərab içərdim,

Sovetdə tapılan nə varsa daddım.

Dostluğa özümdən böyük seçərdim,

Boydan balacaydım, çoxdu iddiam.

 

Sağlıqlar deyərdim fəlsəfi, ağır,
Deyib öz gözümdə olurdum uca.

Hərdən eşidənlər ağlayırdılar,
Özüm ağlayırdım çox zaman ancaq.

 

 

İçib çiyinlərdə çox ağlamışam,
Mənim də çiynimdə çox ağlayıblar.

Olub ki, çiyində aparılmışam,
Gedə bilməmişəm öz ayağımla.

 

 

Ayılıb görmüşəm ayrı yerdəyəm,
Özgədir divarlar, döşəmə, tavan.

Ancaq yaxşı yerdir, həndəvərimdə,

Var nə arzulasa başı ağrıyan.

 

Ürək bulansa da, baş ağrısa da,

Bilmişəm, üzünü hələ görmədən:
Məni dar ayaqda atmayan insan,

Həm etibarlıdır, doğmadır həm də…

 

21.09. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE. SONUNCU İSTƏK

 

gautier_big-min

Dernier vœu

Mən sizi sevirəm görün nə vaxtdan,

Bu tarix on səkkiz il ola bəlkə.

Siz çiçək kimi tər, mənsə solğunam,
Bahar sizinkidir, qşışsa mənimki.

 

Xeyli zamandır ki, mənim gicgahım,

Örtülüb məzarlıq çiçəkləriylə.

Qurumuş alnımı, daha az qalıb,
Onlar dəstə-dəstə kölgələyərlər.

Qüruba yollanır solan günəşim,

İndicə üfüqün itər dalında,

Matəm təpəsində gəzir baxışım,

Axır mənzilimi görürəm orda.

 

Dodaqlarınızdan düşəydi kaş ki,
Yubanmış bir öpüş dodaqlarıma.

Belə mükafatla məzarda bəlkə,
Arxayın ürəklə mən də yataram.

Fransızcadan tərcümə
20.09. 2018
Samara

TEOFİL QOTYE. ÜRƏYİN ALMAZI

gautier_big-min

  Diamant du cœur

Kim ki aşiq olur, öz ürəyində,
Ya da bir dolabda, sevdiyi verən,

Amanat saxlayar, və yeriyəndə,
Ümid ya peşmanlıq, əzizlənər rəhn.

 

Şirin təbəssümlə cəsarətlənib,
Biri vurulduğu qara hörükdən,

Xəlvət çəngə kəsir, incə tellərin,
Zığ-zığ qanadından çaları tünddür.

 

 

Ağ, incə boyuna düşən saçların,
Zərif tellərindən kəsir başqası.

İpək kimi nəfis, həm də qıvrılan,

Yaradıb elə bil barama ağzı.
Üçüncü xatirə məqbrəsinə,
Bənzəyən mücrünün dərinliyində,
Bəyaz və balaca bir əlcək sərib,
Tapılmaz beləcə xırda əl indi.

Bu isə can atar, xüsusi şarma,

Naxışlı-tikməli saşedə gizlər,
Parmadan aldığı bənövşələri,

Bir vaxt bu çiçəklər təzə-tərdilər.

 

Biri isə öpür, ona əzizdir,
Sendrilyon itirən başmağın tayı.

Bu isə bir isti nəfəs gəzdirir,
Haçandan içində qalıb maskanın.

 

Məndəsə nə incə telin çəngəsi,
Nə əlcək, nə buket, nə də ki başmaq.

Göz yaşından qalan sevimli izi,

Bir vərəq üstündə saxlaram ancaq:

 

O sanki göylərdən haçansa enən,
Nadir bir damlaydı, gecə nəmiydi.

Eşqimin camına düşüb əriyən,
Mirvari kimiydi, inci giləydi!

 

 

Mənim gözlərimdə bu tutqun ləkə,

Parlaqdır Ofirin incilərindən,

Mavi perqamentdə o elə bil ki,
Yaqut damlasıdır almaza dönən.

 

Məni sevindirən damla bir zaman,
Şerimə misilsiz  xəzinə sayaq,
Bir gözdən düşdü ki, hələ onacan,

Bilmirdi dünyada nədir ağlamaq.

 

Fransızcadan tərcümə

19-20.09. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE.  KONTRALTO

gautier_big-min

    Contralto

Antik muzeydə mərmər

Yataqda bir heykəl var,
Sirli gözəlliyiylə,
Qəlbi qayğılandırar.

 

Gənc oğlanmı? Qadınmı,

İlahəmi, tanrımı?

Sevgi susur abırdan,
Kəsir etirafını.

 

O, ötkəm durumuyla,
Balınc üstdə uzanıb.
Maraqcıl adamlara,

Arxası saymazyana.

 

Lənətli gözəlliyi
Tərifləyir hər görən,

Venera! – kişi deyir,
Qadın deyir: Kupidon!

 

Naməlum cins, deyərsən,
Öpüşüylə əriyib,

Bədəni Salmasisin,

Suyunda fəvvarənin.

 

Odlu ximer, ali səy,
Sənətin və həvəsin,

Müxtəlif cür gözəlsən,

Monstr, seviimlisən!

 

Qırçınlı donun altda,

Gərdənin gizlənsə də.

Gözlərim balağından,
Yol tapıb keçir yenə.

 

Şair arzususan sən,
Səninlədir çox gecəm,
İnanmıram nədənsə,
Aldanaram beləcə.

 

Fəqət o, dəyişmədə,

Şəkildən səsə döndü.

Bu metamorfozda həm,

Oğlan və qız var indi.

 

 

Həm qadındır, həm kişi,

Qəşəng, qəribə tembr!

Kontralto, qarışıq,

Səs hermofroditi!

 

Romeo, həm Cülyetta,
İki səs bir nəfəsdən.

Qümri, qamışquşu da,

Bir qızıl gülün üstdə.

 

 

Sevgidən danışaraq,

Xanım gülür pajına.

Divar dibində məşuq,

Dama qala başında.

 

İzləyir ağ kəpənək,

Sadiq rəfiqəsini,

Uçub biri yüksəlcək,

Uçub birisə enir.

 
Mələk qalxar və enər,
Qızıl pilləkən üstdə.

Qarışıb zəng səsinə,
Mis və gümüşü səs də.

 

Hava və harmoniya,

Müşaiyət və mahnı.

Qüvvə və qrasiya,
Eşqin ehtiras anı!

 

Qırçın tuman əynində,

Axşan o, Sandrilyondur.

Danışırlar önündə,

Sisəy dostuyla odun.

 

Sabah dəyərli Arsaz,

Qəzəbdən coşur, qızır.

Zirehli Tankred ya,

Qılınc, dəbilqə qızıl.

 
Sızıldar Dezdemona,
Canfəşandır Mazetto.

Necə sənə heyranam,

Vurğunam, kontralto!

 

İkiqat cazibə var,

Sirli məlahətində.

Olardın, necə Gülnar,

Bir Laranın Xaledi.

 

Səsi nəvaziş anı,
Yatan qəlbi tərpədər,

Məşuqə ahlarına
Kişi çaları enər.

 

Fransızcadan tərcümə

198-19.09. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE.  ÖLÜMDƏN SONRAKI İŞVƏKARLIQ

gautier_big-min

Coquetterie posthume

Çəkiclə, mismarla qapaq vurmağa,
Tabutuma, ölsəm, siz tələsməyin.

Bir az ənlik çəkin yanaqlarıma,

Bir az gözlərimə qara da çəkin.
İstəyirəm bağlı tabutumda mən,

Necə o,  eşqini mənə açan vaxt
Qalsın yanağımda allıq əbədən,

Qara silinməsin gözümdən daha.

 

Kəfən istəmirəm qəşəng, bahalı.

Bəyaz qırçınlarla bəzədilmiş ağ
Muslindən tikilmiş paltarım ola,
Laylana üstündə düz on üç balaq.

O məni bəyəndi elə bu donda.

O bir xatirə tək əzizdir mənə.

Onun baxışıyla don dualandı,
O vaxtdan geyməzdim omu əynimə.

 

Nə sarı çiçəklər yanıma qoyun,
Nə də işləməli nalça istərəm.
Şəlalə hörüklü başım uyusun,
Öz krujevalı balıncım üstdə.

 

Bu balınc şahiddir dəli gecələr,
Baş-başa vermişik necə yataqda.

Saysız öpüşləri sanayıb hədər,

Qondolanın qara örtüyü altda.

 

 

Yumşalar əllərim dönər ağ muma,

Barmağı barmağa ibadət calar.

Papanın Romada dualadığı,

Siz opal təspehi salın qoluma.

 
Heç kim indiyəcən dura bilməyən,

Yataqda sıxaram sinəmə onu.

Ağzıma tökülər onun diliylə,

“Atamız” duası, bir də Osanna.

 

Fransızcadan tərcümə

17.09. 2018

Samara

TEOFİL QOTYE. GÖYƏRÇİNLƏRİN DEDİKLƏRİ

gautier_big-min

Yarpaqlar tökülür göz önündəcə,

Xəzələ  saralmış çəmən bürünür.

Sərin külək əsir səhər və gecə,
Əfsus! Sonu çatdı gözəl günlərin!

 

Bağa keşik çəkən gözəl güllərin,
Son dəfə açılır xəzinə ağzı.

Son dəfə kokardı taxır georgin,

Gülünbaharların ləçəyı qızıl.

 

Qovuqlar yaradır soyuq yağışlar,
Göllərin səthində, görəyçinlərin

Damların üstündə iclası başlar:

Budur, soyuq gəlir, budur, qış gəlir!

 

Köç hazırlığına başlayır onlar,

Dinir nəğmələri səfər önündə.

Söyləyir birisə: “Afinada, ah,
Qədim divarları görəm yenə də!

 

Uçuram mən ora və Parfenonun,

Yuva bağlayıram metopasında.

Karnizin birində yuvamla onun

Mərmi deşiyinə qapaq salıram.

 

Digəri: “Mənimsə xrdaca hücrəm,

Smirnada kafe tavanındadır.

Qızmar günəş altda orda hacılar,

Təsbeh çevirirlər əmbər dənəli.

 

Girirəm-çıxıram adəti üzrə,
Ağuş buxarında çubuqların mən,

Tüstüdə uçarkən qanadım dəyər,
Onların fəsinə, çalmalarına.

 

Üçüncü: “Balbekdə, frontonundan,
Məbədin yuvamı hər il qururam.

Caynaqla asılıb qalıram ordan,
Hər yedizdirəndə balalarımı”.

 

Dördüncü söyləyir: “Ünvanım mənim,
Rodosdur, sarayı cəngavərlərin.

Hər qış çalışıram kapitelini
Sütunun yuvama orda çevirəm”.

 

Beşinci: “Yaş məni ağırlaşdırır,
Fikrim var dayanam buna görə də,

İlıq Maltanın ağ terraslarında,

Orda səma da göy, orda su da göy”

 

Altıncı sözləyir: “Mənə xoş gəlir,
Qahirə; başında minarələrin,
Bir naxış yapıram samanla, gillə,
Hazırdır beləcə qış evim mənim”.

 

Yeddinci söyləyir: “yuva qururam,

Mən Nilin ikinci astanasında.

Orda yaxşıca bir yuva yeri var,

Qranit fironun tacına baxsan”.

Hamı: “Qatarımız nə qədər ölkə,

Üstündən aşaraq uçacaq sabah,

Düzən, qarlı zirvə və ağ köpüklə,
Bəzənən dənizlər qalar arxada”

 

Sıralanıb yapma çıxıntılarda,
Çığırtı qoparır, qanad çiləyir,

Görəndə meşədə qızıl pas artır,
Coşur sevinci də göyərçinlərin.

 

Onlar nə desələr, mən anlayıram,
Çünki şair özü quşa bənzəyər.

Ancaq əsirdir o, qanadlarını,

Görünməz barmaqlıq sındırar, əzər.

 

Qanad, qanad, qanad verin ki, uçum,

Ryükert nəğməsində dediyi kimi

Qanadımı qızıl günəşə açım,
Al-yaşıl bahara tutum üzümü.

Fransızcadan tərcümə

16-17. 09. 2018

Samara

QOTYENİ ÇEVİRƏRKƏN: HACILAR DAMA OYNAYIR YA TƏSBEH ÇEVİRİRLƏR?

Teofil Qotyenin “Ce que disent les hirondelles” (“Göyərçinlərin dedikləri” ya “Göyərçinlər nə deyr”) şeirndə quşlar köç ərəvəsində yığışıb yollanacaqları yerlərdən danışırlar. Biri Afinanı tərifləyir, biri Smirnanı.

L’autre : «J’ai ma petite chambre 
A Smyrne, au plafond d’un café. 
Les Hadjis comptent leurs grains d’ambre 
Sur le seuil d’un rayon chauffé.

Bu göyərçin yuvasını kafenin tavanında qurur. Burda Hacılar (Hadjis) “comptent leurs grains d’ambre”, yəni kəhraba dənələrini sayırlar.

Bu nə deməkdir?

Bu şeirin ruscaya tərcümələrindən biri (ən yaxşısı) görkəmli şair Nikolay Qumilyova məxsusdur. O, ikinci beyti belə çevirir:
“Хаджи играют в шашки мирно,
С ногами сидя на софе”.

Yəni hacılar dama oynayırlar, ayaqları da divanda.

Doğrudanmı hacılar dama oynayırlar?

Yox, əslində hacılar təsbeh çevirirlər!

Smirna Qotyenin vaxtında türklərin olub, hacıların kafedə olmağı buna görədir. Ancaq onların dama oynamaqları şübhəlidir. Nərd ağlabatan olardı. Ancaq şübhə yoxdur ki, Qotyenin mətnində söhbət təsbehdən gedir.

Qumilyov, şübhəsiz ki, məndən fərqli olaraq, fransızcanı ana dili kimi bilib. Ancaq yəqin ki, müsəlmanların təsbeh çevirdiklərini ya bilməyib, ya da tərcümə üzərində işlərkən bu, ağlına gəlməyib.

O ki, qaldı indiki hacılara, onlar nəinki dama oynarlar, onlar hər cür başqa oyunlardan da çıxarlar…

17.09. 2018
Samara