Архивы

PROFESSOR ZAHİD XƏLİL: «BAŞIMIZA ÇIXARTDIQ, O TÜLKÜNÜ, ÇAQQALI…»

Filologiya eləmləri doktoru, Azərbaycanın əməkdar tütünçüsü Zahid Xəlilin Xankəndiyə həsr etdiyi “şeir” xüsusən maraqlıdır, çünki müəllifinin təkcə necə “şair” olduğunu yox, həm də necə lotu və cüvəllağı olduğunu göstərir.

İgid İbrahim xanın
Gur nərəsi Xankəndi.
Qarabağ atlarının
Kişnərtisi Xankəndi.

Başa düşdünüz?  “Xankəndi  xan nərəsidir və at kişnərtisidir”. Dünyanın heç bir ölkəsində, heç  bir xalqda belə cəfəng şeirlər yazılmır. Bizdə yazılır.

“Görən hansı adamlar,
Kimdən nəmər aldılar,
Ayqırların yerinə
Ulaqları saldılar.”

Şübhəsiz ki, “şair” burda incə eyhamlarla yazır. Bunu başa düşmək üçün sözlərin mənasını araşdıraq. Görək “ayqır” nədir. Lüğətdə: “Ayğır — yetkin erkək at. Cinsi yetişkənliyinə bir il-ilyarımlıqda çatır, lakin döllük məqsədilə 3 yaşından istifadə olunur.”

Ayğıra, yəni döllük ata Zahid Xəlil yəqin azərbaycanlıları bənzədir. Ulaq – ermənilərdir. Ancaq burda dolaşıqlıq var: əgər döllük at, əlbəttə, erkəkdirsə, Xankəndidə azərbaycanlıların ancaq erkəkləri yaşayıblar?

Cavab ver, ulu babam,
Soruşum yana-yana!
Xankəndi necə çöndu
Stepan Şaumyana?!

Burda bilmək olmur Zahid Xəlil ulu babasının qəbrinə ya şəklinə müraciıət edir. Bəlkə 85 yaşlı “şairin” ulu babası indiyəcən sağdır?

Əməkdar tütünçü Zahid Xəlil keçir şəxsiyyətə, rus demişkən, perexodit na liçnosti. Konkret olaraq, Stepan Şaumyanın şəxsiyyətinə.

“Bu Stepan Şaumyan
Özü boyda bir iblis!”

Özü boyda bir İblis – bir şey başa düşən var?
“Onu başa düşmədi
Nə rus, nə də ingilis.”

Rus Stepan Şaumyanı niyə başa düşmədi? Şaumyan Leninin sevimli inqilabçılarından biri olub. İngilisi deyə bilmərəm. İngiltərədə olmamışam Yəqin Zahid Xəlil olub, şəxsən ingilislərdən soruşub: “Do you like Stepan Shaumyan? «No, no, we don’t like him even a little bit!»

Ay lotu!

Çox-çox işlər qaynatdı,
Nə çaşdı, nə mat oldu.

Yadınızdan çıxmasın ki, bunu professor, dekan, kafedra müdiri yazır.Yəni ki, titullarına görə bu adam elitadır. Ancaq yazdığına görə gədədir.
Əvvəlcə Rusiyada
Sosial-demokrat oldu.

Burda dayanaq və keçək Zahid Xəlilin öz bioqrafiyasına. Lenin partiyası, yəni kommunist (bolşevik) partiyası əvvəlcə sosial-demokrat partiyası adlanıb. Zahid Xəlil də kommuist partiyasının üzvü olub! Zahid Xəlil hətta bir müddət Lenin adına Azərbaycan Pedaqoşi institutunun partiya komitəsinin katibi olub! Bu boyda ali məktəbdə partkom olmaq raykomluqdan da hörmətli və qiymətli vəzifə idi. Yəni Zahid Xəlil əslində ömrünün böyük hissəsini Şaumyanın partiya yoldaşı olub. “Əqidədaşı olub” demirəm. Pedaqoji institutda partkom işləyən adamda nə əqidə. Orda rüşvət ayaq tutub yeriyirdi… Və indi Zahid Xəlil utanmaz-utanmaz, arsız-arsız öz keçmiş partiya yoldaşına, partiya işi uğrunda həyatını itirmiş bolşevikə lənətlər və təhqirlər yağdırır…

Gah Ağcaqum cölündə
Öldü komissar kimi.

“Gah” havada qalır, çünki “gah”sadalama eləmentidir, ancaq sadalama yoxdur.
Heykəli də qoyuldu
Bakıda simsar kimi.

Ay lotu, niyə deyirsən “qoyuldu”? Niyə demirsən “qoyduq”? 

İndi “simsar”  sözünün mənasına baxaq: “Simsar – alıcı ilə satıcı arasında vasitəçilik edən, ticarət və ya digər əqdlərin bağlanmasına kömək göstərən dəllal, komisyoncu və ya aralıqçı mənasını verir.”

“Gözlərində eynəyi,
Çənəsində saqqalı
Başımıza çıxartdıq
O tülkünü, caqqalı.”

Şaumyan düşmən də olsa, etiraf etməliyik ki, əqidə adamı olub və əqidəsinə görə həyatını itirib. Zahid Xəlil kimi cildini dəyişənələr əsl tülkülər deyilmi?

Və dil «mədəniyyəti» bu səvyyyədə olan adamı sinfə, auditoriyaya buraxmaq olarmı?

Bir məqalənin annotasiyasını oxudum, müəllif yazır ki, Zahid Xəlil Azərbaycan poeziyasını dünya ədəbiyyatı səviyyəsinə qaldırıb…

Hamlet deyirdi ki, indi abırlı adam olmaq on min nəfərdən seçilmək eməkdir… Bu, Şekspirin vaxtında belə imiş. İndi, özü də Azərbaycanda, abırlı olmaq  bəlkə də yüz min nəfərdən seçilməkdir….

Deyirlər hərdən-birdən
Özgə adla gəlirmiş.
Heykəlinin önündə
Bizə xəlvət gülürmüş.

Azərbaycan oxucusu bunu niyə yeməlidir?

 

Özü başqa diyarda
Gəzirdi buğa kimi.

Bəs bunu?

Ahid Xəlilin bioqrafiyasındakı ən maraqlı faktlardan biri budur ki, bu adam, tütün fabrikinin işçisi, pedaqoşi institutu, yəni “kəndçilər institutunu” qiyabi şıbəsini təzəcə bitirmiş bu adam iyirmi dörd yaşında birdən-birə Bakıya gəlib institiu qəzüetinin baş redaktoru təyin edilir! Bu, gənc tütünçü üçün fövqəladə karyeradır və bu karyera sıçrayışına nail olan adamda fantastik keyfiyyətlər olmalıdır. Qoy indi hər kəs öz anlayışı çərçivəsində düşünsün ki, yaradıcılığı belə tükürpədən cəfəngiyyatdan ibarət olan Zahid Xəlilin hansı fantastik keyfiyyətləri onu belə yüksəkliklərə qaldırıb…

 26. 10. 2026, Samara

ZAHİD XƏLİL PROFESSOR VƏSİQƏSİNİN ARASINDA DƏLİLİK KAĞIZI GƏZDİRİR?

Filologiya elmləri doktoru, professor, fövqəladə və səlahiyyətli səfir, Oskar və Qremmi nominantı Zahid Xəlilin Şuşa haqqında daha bir şeirinə baxaq.” ŞUŞA YENƏ NAZLANIR”

Şuşam, təzə gəlin tək
Geyinmisən darçını!

Darçını geyinmək nədir, bilən var? Adam olsaydı, deyərdik ki, paltarı darçın rəngdədir. Şəhər bu darçın rənginə necə boyanıb?

İkinci beytdən başı düşürük ki, “darçın” sözünü əməkdar müğənni Zahid Xəlil “qırçın” sözünə qafiyə kimi işlədir, yəni bu adam, moltanılar demişkən, qafiyə xatirinə … Dalını demirəm, çünki dalı (türkün məsəli) ayıbdır…
Yavaş tərpən, əzilər
Paltarının qırçını.

Şuşa tərpənirmiş? Necə, niyə? Şuşanın əynnindəki darçını paltarı, onun qırçınını yazıq oxucu necə təsəvvür eləsin? Əməkdar professor iyirmi universitetdə şeirlərini oxuyur, indi təsəvvür edin ki, 20 universitetin tələbələri bu bəndin üstündə baş sındırırlar, psixi gərginlik keçirirlər, dəlixanaya düşənlər var…

Var!

Şair isə özünə qoyulmur, yenə şəhərin orasına-burasına əl atır. Qoca vaxtında əməlli-başlı qızışıb. Daha doğrusu, qızıb.

Yenə nazlı qız kimi
Nə özünü dartmısan?!

Mən fikirləşirəm ki, Zahid Xəlil bu şeirdə Şuşanı bəhanə edərək bəlkə də şeiri gözü düşdüyü bir arvada yazıb, yəqin Şuşada arvadlar var. Bəlkə də xarici arvad olub.

“Nə özünü dartmısan!”

Yox, yüz əlli faiz, bu şeir arvada yazılıb. Şəhər özünü dartar?


“Bu ədayla çoxunun
Gözünü çıxartmısan.”

Arvad yəqin tanınmış arvad imiş, bir görkəmli insan demişkən, “ves Bakı tanıyırmış”, çox şor gözləri çıxarıbmış…

Çoxunun gözünü çıxartmısan!

Vətəndaşlar! Bircə saniyəliyə də olsa, yaddan çıxarmayın ki, əməkdar akrobat Zahid Xəlil Şuşadadır, o Şuşa ki, minlərlə gəncin qanı, canı bahasına alınıb, mənim igid kəndçim, xüsusi təyinaatlı əsgər Şahlar Məmmədov Şuşa alınan gün həlak olub! İndi zahidxəlillər onların qanı hopmuş torpaqda mayallaq aşırlar. Bu, mətn şeir deyil, təhqirdir! Niyə buna Azərbaycanda “dur” deyən yoxdur?

Gözlərdən yuxu qaçıb
Sən mürgüdə, xumarda.

Yadınızdadırsa, yuxarıda deyirdi ki, şəhər darçını paltar geyib dingildəyir. İndi deyir şəhər “xumardadır”.
Səndən ötrü çoxunun
Qanı coşur damarda.

A kişi, o qanı coşan Azərbaycan əsgəri idi ki, sən onun xatirəsini tapdalayırsan…

Kimsədən bir qorxun yox,
Səni ərlər qoruyur.
Yumruğu dağ oynadan
Sərkərdələr qoruyur.

Burda Zahid Xəlil siyasi səhvə yol verib. “Sərkərdə” sözünü cəm halda işlədib. Azərbaycanda yumruğu dağ oynadan sərkərdə bir nəfərdir, və hər kəs bilir ki, kimdir… Eybi yox, onun səhvini bağışlayarlar, yəqin dəlilik kağızını da professor vəsiqəsinin arasında gəzdirir…

Günəşin şöləsində
Parılda şüşə kimi
Qoy desinlər dünyada
Gözəl yox Şuşa kimi!

Əynində darçını paltar… şüşə kimi parılda… Darçını paltarda necə parıldamaq olar?

Azərbaycanda hamı belə yazır. Ayrı cür yazan yoxdur. Ayrı cür yazan olsa, basarlar dəlixanaya. Çünki dəlilərin içində ağıllı özü dəli kimi görünür…

 25. 10. 2026. Samara

ЕСТЬ ТАКАЯ ПАРТИЯ: «ХИДЖАБИСТЫ» В АЗЕРБАЙДЖАНЕ ШТУРМУЮТ ПРЕЗИДЕНТСКИЙ ДВОРЕЦ!

Если внутриазербайджанскую политическую жизнь сравнить с шахматами, то можно сказать, что в течение больше двадцати лет у Ильхама Алиева всегда были белые фигуры, он начинал первым и всегда выигрывал у своих соперников, которые к тому же вынуждены были играть, не имея основных фигур… Теперь, в эти октябрьские дни,  впервые несменяемый азербайджанский президент неожиданно сам был атакован белыми фигурами и вынужден защищаться. Сделан «ход хиджабом»,  и, судя по растерянности, которая явно наблюдается у президентской команды, сильного ответного хода найти пока не удается, к  тому же на доске на этот раз  у самого президента не хватает сильных фигур, одни пешки…

Действуя по принципу «..да, я знаю, что ни у одного авторитетного правителя или диктатора вечно находиться у власти до сих пор не получалось, но все когда-то происходит впервые, я буду первым, который до конца жизни благополучно усидит, а если захочет, передает власть одному из членов своей семьи, я хороший, народ меня любит и без меня свою жизнь не представляет», Ильхам Алиев создал в стране чрезвычайное, не имеющее аналогов даже в самых недемократических странах единовластие. Всю исполнительную, законодательную, судебную власть он подчинил себе, свободную прессу полностью уничтожил, а многие журналисты оказались в тюрьме с огромными сроками. Беспрецедентность единовластия хорошо видна на одном примере. По данным Центральной избирательной комиссии (ЦИК) Азербайджана, в стране насчитывается 8 071 муниципальный депутат. Так вот из этого громадного числа депутатов, ни один (ни один!) не был избран законным путем. То есть, были выборы, было голосование, но ни один оппозиционный активист не допускался к выборам, а местные депутаты практически назначались по утвержденным властями спискам. Даже в африканских с деспотическими режимами развивается местное самоуправление. В монархическом Марокко с 2022 года проводится политика «продвинутой регионализации».

Понятно, что несмотря на постоянно повторяющуюся риторику о полном доверии народа к Алиеву, у него самого к своему народу никакого доверия нет. Абсолютно никакого. Он не вышел из этого народа. Он вышел из семьи. Жизнь азербайджанцев, в отличие от своего покойного отца, была незнакомой и практический чужой для молодого Алиева. Он выучил азербайджанский, уже находясь у власти, говорит на нем хоть и не плохо, но с акцентом иностранца.  Сомневаюсь, что он прочитал хотя бы одно произведение Джалила Мамедкулизаде в оригинале.  Народ для него зверь, который всегда непредсказуем и всегда опасен, поэтому лучше его держать в клетке и на цепи…

Полностью маргинализованы и или уничтожены все настоящие политические партии и организации. Все легально существующие и получающие официальную регистрацию партии – это карманные партии и сателлиты. Единственной оппозиционной партией, которая, кажется все еще сохраняет регистрацию, является Партия народного фронта, но она практически разгромлена, лидер партии сидит по смехотворному обвинению, сидят и многие активисты организации. Арест председателя партии Али Керимли и обвинение его в связи с многолетним главой президентской администрации Рамизом Мехтиевым,  который якобы готовил госпереворот – одна из самых позорных страниц современной истории Азербайджана…

Итак, все партии бесповоротно разгромлены, пресса ликвидирована, журналисты на долгие годы заперты – можно спокойно жить и наслаждаться жизнью? Ведь больше нет партии, которая могла бы представлять угрозу нерушимой власти Алиевых

Но, оказалось, что есть.

Как говорил Владимир Ильич Ленин, есть такая партия!

Это – партия хиджабистов. Если их так назвать условно. Потому что представители радикального политического Ислама, исповедующие откровенно фашистские взгляды, после разгромных посадок десятых годов, попрятались, вели себя дипломатично, но все же ни на один день не прекращали свою активность. «Вода камень точит» — исламисты хорошо усвоили эту истину. После более десяти лет вялотекущей жизни, которая последовала  в результате беспощадного подавления «хиджабного бунта» в 2012 году, они решили, что настал момент и теперь самое время действовать. И действовать организованно, стройно, руководствуясь «теорией малых дел». Старт дан и, судя по всему, проходящий пока не очень громко и без страшных черных и зеленых флагов с длинными и толстыми шестами бунт набирает силу. Интернет, соцсети используются в полную силу, чтобы создать представление о всенародной поддержке исламского бунта представителями самых разных слоев населения. Школьницы, которые не были допущены к занятиям из-за ношения хиджаба, используются как таран, чтобы пробивать брешь в кажущейся монолитом алиевской власти. «Я Кербалаи Секине, мне восемь лет, я заявляю, что хиджаб не мешает учебе». Какое невинное видео! В то же время странное  — восьмилетняя девочка носит религиозный титул и с этим титулом представляется. Это уже не просто невинный платочек, который закрывает шею и волосы. Восьмилетняя девочка приходит в класс уже как представительница религиозной группы, и не рядовая даже, а с титулом, который, естественно, должен выделить ее среди всех остальных и ставить выше. То есть, она приходит в класс, как в народе говорят, со своим уставом. Нет, тут дело не в платке. Платок – это символ, знамя. За платком – идеология. Идеология религиозная, но она же политическая. Потому что Ислам в равной мере и религиозная и государственная идеология. Со времени возникновения Ислам был государственной идеологией, основы исламского государства заложены в Коране, поэтому настоящий мусульманин, не номинальный, а практикующий мусульманин всегда мечтает об исламском государстве и светскую  Конституцию не признает. Теперь странно и даже немножко смешно слышать, как хиджабисты ссылаются на Конституцию, которая гарантирует свободу вероисповедания и не запрещает хиджаб. Дело в том, что исламисты и светская Конституция – две несовместимые вещи. Конституция не запрещает тебе верить в Аллаха, в существование рая, гуриев, не запрещает молиться и т.п. Но ты не можешь, и Конституция это не гарантирует и не разрешает, превращать детсады, школы в религиозные учреждения. Мусульманин, который считает, что Коран ниспослан Аллахом и в нем ни единого слова нельзя менять, не имеет морального права сослаться на светскую Конституцию. Светская Конституция запрещает насилие, в том числе, естественно, семейное.  А в Коране прямым текстом рекомендуется мужьям, чтобы они время от времени наносили побои своим женам. В светской Конституции женщина имеет равные права с мужчинами. В Коране такого равноправия нет, к тому же в нем много уничижительного высказано относительно женщин. Коран настоятельно рекомендует мусульманам убивать многобожников. «Везде, где их настигнете». В Коране отражены все те представления о морали, о взаимоотношениях мужчин и женщин, вообще о добре и зле, которые были характерны для рабовладельческого общества. А теперь скажите: где мы находимся? Какое тысячелетье на дворе?

Хорошо, допустим, власти разрешили хиджаб – в школах, госучреждениях, везде, так как «Аллах велел». Но что, если вдруг завтра все мусульмане Азербайджана начнут совершать самосуд – убивать, калечить, таким образом, выполняя завет Аллаха? Ведь Аллах вам велел мстить, не правда?

Я бы написал, что, если хотите жить по Корану, надо вам переселится в Афганистан, если вас, конечно, примут. Но не стал писать, потому что азербайджанские джихадисты никуда переселяться не собираются, особенно в мусульманские страны. Они хотят Азербайджан превратить в Афганистан или Иран. Или в Сомали. А когда и если превратят, мужчины, которые сегодня, прячась за восьмилетними кербалаи секинами, штурмуют президентский дворец, продолжат свою комфортную жизнь – посещать злачные места, иметь любовниц, играть в азартные игры, смотреть порнуху. Хиджаб – это символическая первооснова патриархального общества, где мужики распоряжаются всем и всеми, устанавливают законы и порядки, кому что читать, что смотреть, как одеваться, что говорить, что писать. Разговоры о добровольном выборе малолетних девочек в отношении хиджаба являются полной чепухой. Пяти-шестилетние девочки что в хиджабе понимают?

Будь моя воля, строго, даже с пристрастием  спросил бы у мужчин, выкладывающих видео в защиту хиджаба: «Аллах нам велел». (Веками наши женщины жили и ничего, вдруг арабы приперлись с шашками наголо и мило объяснили что к чему, мол, Аллах вам хиджаб велел..)  Я бы спросил: когда вы платили закят и хумс? Если платили, какую сумму? Почему несколько миллионов мусульман ежемесячно и организованно не платят хумс и закят, которые вроде бы тоже Аллах велел, а заняты исключительно тем, чтобы покрывать головы женщин?

Есть в соцсетяях немало видео, на которых сами женщины, отстаивая свое право ношения хиджаба, противопоставляют «закрытых женщин» тем, кто ходит с голым пупком. Не знаю, хорошо ли ходить с голым пупком. В мою молодость такого не было. А теперь в связи с возрастом к таким вещам относишься безразлично: пусть ходит, если нравится. Но голый пупок имеет одно колоссальное преимущество перед хиджабом. Объясню: голый пупок, если власть на его стороне, не требует, чтобы все ходили с голым пупком. А если власть будет у хиджаба, то он будет требовать, чтобы все ходили в хиджабе. Будет требовать строго и на этом не остановится. Будет страшно. Как было в Иране, когда к власти пришел безумец  Хомейни, которого, по своей недальновидности, поддерживали демократы, либералы. И он пролил кровь миллионов людей, нанес огромный ущерб стране с богатейшей культурой. И у нас, если хиджабисты придут к власти, пролется сколько крови, что хватит  на пополнение не только Каспия, но и Арала…

Как выйдут из этой, очень мягко говоря, неловкой и крайне опасной ситуации власти. Думаю, она после определенного замешательства придет в себя и жестко подавит бунт хиджабистов. Но если власть и дальше будет держать народ взаперти и даже на цепи, это будет пиррова победа. Потому что обнулив политическую жизнь и всех политических активистов, она все равно не обеспечить себе спокойную жизнь. Партию исламистов невозможно ликвидировать. Исламисты – по определению всегда партия. Без регистрации, без юридического оформления. Шииты даже по названию, то есть, дословно являются партией…В любое время, ложно или объективно, почуяв слабость власти, эта партия возьмется за свое… Азербайджан только по Конституции светское государство. Только на бумаге. Написанное на бумаге надо пополнять содержанием. Стране нужна политическая жизнь. Сотни тысяч людей, которые жаждут осуществить свои конституционные права и участвовать в политической жизни, лишены этой возможности. Поэтому значительная их часть в религиозных организациях видит альтернативу. Одними заявлениями, если даже они вписаны в Конституцию, нельзя быть светским государством. Государство не пустое пространство. Население должно быть со светским мышлением. Здесь в Самаре большевики при каждой церкви строили стадионы.  Были культурные мегапроекты. В Азербайджане нет культуры. Образовательный, культурный уровень людей, судя по соецестям, просто ужасен. Надо против каждой мечети построить несколько культурных объектов, а их, особенно в районах, практически нет. Нет массового спорта. Трансляции из азербайджанских стадионов даже международных игр вызывают тоску и уныние. Особенно, когда это недоразумение сравниваешь с картинами европейских стадионов. В Европе миллионы людей проводят свое время, не слушая агрессивные и тупые проповеди мулл, а культурно и активно отдыхая. У людей всегда, хоть в Азербайджане, хоть в Европе или в Африке, есть желание участвовать в общественной жизни и в конце концов, в управлении страной. В Азербайджане это законное желание равняется тяжкому преступлению. Хватить превращать выборы в издевательство, в глумление над народом. В парламенте страны нет даже одного депутата, который не был бы назначен, а получил  бы мандат в результате конкурентной борьбы. Надо проводить свободные выборы и интегрировать все настоящие оппозиционные силы в политическую жизнь. Иначе даже более или менее разумные люди, подвергающиеся со стороны власти унижению и даже жестоким репрессиям, союзников могут искать в среде исламистов. А у них ресурсы есть, они всегда объединены, их ликвидировать, распускать нельзя. Их можно преодолевать. Их может преодолеть гражданское общество, которое демократическим путем выбирает власть, она же единственная имеет право на насилие.

 

11. 10. 2026, Самара

ƏVƏZ ZEYNALLI GÖRKƏMLİ ŞƏXS İDİ, ANCAQ STULLARI SINDIRMAQ NƏYƏ GƏRƏK…

«Оно конечно, Александр Македонский герой, но зачем же стулья ломать?» «Əlbəttə, elədir, Makedoniyalı Aleksandr qəhrəmandır, ancaq stulları niyə sındırmaq?”

Bu, Qoqolun “Müfəttiş” komediyasındandır, paytaxt Peterburqdan müfəttişi qorxu içində gözləyən məmurlardan biri tarix müəllimi Xlopovdan danşaraq deyir ki, o, dərsini yaxşı deyir, ancaq görkəmli sərkərdələrdən danışanda elə coşur ki, stulları döşəməyə çırpıb sındırır…

Mənə elə gəlir ki, mərhum Əvəz Zeynallı da kamera qarşısında elə coşurdu ki, öz nitqinə nəzarəti itirir, nə danışdığının fərqinə varmırdı. “Min illik Azərbaycan tarixi” – bunun sənədi-sübutu var? Cənab Zeynallının kamil savadı yox idi, elə yadına düşən adları oyuncaq tapançalara qoyulan oyuncaq güllələr kimi yağdırır: Elxanilər, Uzun Həsən, Şah İsmayıl, monqol-tatar, gödək Həsən, biz ermənilərin, yəhudilərin hakimiyyəti altında olanda da belə pis yaşamamışıq… Bərkdən, pafosla deyir, məqsəd – baxanı, dinləyəni sarsıtmaqdır. Baxan, dinləyən başını ağrıdıb maraqlanmayacaq ki, Uzun Həsən hansı ərazilərə nəzarət edib, hansı səlahiyyətləri olub, elxanilər kimdir…Başını ağrıtmaq istəmir, həm də Əvəz Zeynaallı onu sarsıdıb, gözünün odunu alıb.

”Heç vaxt belə pis yaşamamışıq…”

İndi görək Əvəz Zeynallı “pis yaşayış” deyəndə nəyi nəzərdə tutur.

Yəqin ki, insanların maddi vəziyyətini, yəni güzəranını.

Vaqifin “Bayram oldu heç bilmirəm neyləyim” misrası ilə başlanan qoşmasını hamımız bilirik. Bütün mahalda hörmət qazanmış şair, az sonra xan sarayına eşikağası aparılacaq şair yazır ki, evdə yavan çörəkdən başqa heç nə yoxdur.

Mirzə Cəlilin şedevr romanında kəndlilərin güzəranını görürük. Şam vaxtı Əhməd anasından yemək istəyir, arvad nəlbəkiyə bir az qatıq töküb qoyur uşağın qabağına…

Uzağa niyə gedək, mən keçən əsrin 60-cı illərdəki güzəranı xatırlada bilərəm. Çox adam yamaqlı paltar geyirdi, gündə üç dəfə şorla çörək yeyən ailələr çox idi…

Əvəz Zeynallı son dəfə restorandan tutulmuşdu. İki heyvərə gədə ilə (üzr istəyirəm), Kəramət və İlkin Rüstəmzadə ilə nahar edəndə. İ. Rüstəmzadə dönə-dönə sosial şəbəkələrdə yazıb ki, siqaret pulunu da ondan-bundan alır. Kəramət də onun tayı. Restoranda hesabı kim verir? Yəqin ki, Əvəz Zeynallı. Niyə dolanışıqdan şikayətlənən Ə. Zeynallı səhər evdən çıxanda yeməyini termosa qoyub özü ilə aparmırdı? Yekə maşın sürürdü, qızlarını Türkiyədə oxudurdu – bu, pis yaşamaqdır? Hansı qazancla? Yazmaqla? Mən ondan az yazmıram, bəs niyə mənim pulum yoxdur? Binəqədidə ev hansı pulla tikilmişdi?

Və bu dəm-dəsgah pis yaşamaqdır? Əgər doğrudan da pis yaşayanları nəzərdə tutursansa, niyə “biz” deyirsən? Pis yaşayanın iki övladı necı xaricdə oxuya bilər? 60-cı illərdə mənim kəndim o qədər kasıb idi ki, orta məktəbi yaxşı bitirən uşaqların Bakıya imtahana getməyə pulları olmurdu…

Əgər Əvəz Zeynallı insan hüquqlarından, siyasi azadlıqlardan danışırsa, onda iddiaları komik səslənir. Uzun Həsənin (ya gödək Həsənin, nə fərqi, onsuz da Əvəz Zeynallı ilk yadına düşən adları çəkir, dövr, status, səlahittət barədə təsəvvürü yoxdur) dövründə nə insan haqları? İnsan haqları heç Avropada yox idi, alimləri kafir adlandırb tonqalda yandırırdılar, feodal dövlətləri arasında fasiləsiz müharibələr gedirdi, monarx ailələrinin üzvləri taxt-tacdan ötrü bir -birinin ətini yeyirdi… Monqol-tatar…Bəlkə Zeynallı atın quyruğuna bağlanaraq sürütdürülüb öldürülməyə yaxşı deyir? Bəs göz çıxarmaq ənənəsi?

Təəssüf ki, sadə desək, danışığını bilməmək, auditoriyanı avam saymaq siyasət adamlarının əksəriyyətinə xasdır. Belə məsuliyyətsiz bəyanatlar, iddialar onları etibardan salır, demaqoq, boşboğaz kimi tanıdır.

Əvəz Zeynallı bütün karyerasını korrupsiyaya qarşı mübarizə devizi ilə qurmuşdu. Belə adamın haqq-hesabı gərək düppədüz ola. Qazancının, xərclədiklərinin hər manatının kağızını göstərə bilə. Əlbəttə, onun yaxşı yaşamağa, maşın sürməyə, uşaq oxutmağa tam haqqı var. Ancaq indi ölkədə sitüasiya belədir. Ya get prezident idarəsindəbn bir qulluq istə, ya da öz zəhmətinlə yaşa, gecələr ikinci işə get, piyada gəz, millətin çoxu kimi naharını büküb özünlə apar, arvadı axşamlar yol qıraqlarını süpürsün və s. Böyük Sabir sabun bişirmirdi? Əgər tamahlanıb şübhəli işlərə girişsəniz – vasitəçilik və s. – hökmən tutacaqlar, hətta yaxşılıq eləyib işini ucuz düzəltdiyiniz adam üzünüzə duracaq…

 

30. 09. 2026, Samara

QEYD: Bu yazını bir «dost»un (artıq keçmiş dostun) öz səhfəsinə qoyduğu videoya şərh kimi yazmışdım. Tiktokdan götürülmüş video Əvəz Zeynallının bir neçə il əvvəl öz YouTube kanalındakı monoloqu ya monoloqunun bir hissəsinin yazısı idi. Videoya onu ilk dəfə yerləşdirən istifadəçi ad da qoyub: «Azərbaycan rəzil durumdadır». Əvəz Zeynallı monoloqunu belə başlayır: «Azərbaycan min illik tarixi ərzində belə rəzalət durumda olmayıb». Və nitqinə davam edir…

Şərhi yerləşdirən kimi «dost» reaksiya verdi: «yazdığın yersizdir.». Deməliyəm ki, bir vaxtlar aramızda yaxın münasibət olsa da, son on-on beş il ərzində ünsiyyətmiz yox dərəcəsindədir, yox münasibətin də ki, pisi, yaxşısı olmur. Yəni ki, bir-birimizə incikli sözlər emədən aralanmışıq. Mənə elə gəldi ki, «yazın yersizdir» ifadəsi mənə qarşı kobudluq və hətta tərk-ədəblikdir. Buna görə şərhi silib burda yerləşdirirdim. Dostluğu da ləğv elədim. Lermontov demişkən: «

Была без радостей любовь,
Разлука будет без печали.

P.S. Ləğv olunmuş dosta xatırladıram ki, uşaqlarını xaricdə oxudan Əvəzdən fərqli olaraq on bir  ya on iki yaşlı uşağını bazara alverə göndərdi və beləliklə, oğlunu faciəvi həyatının startını verdi.
Həmçinin demək istəyirəm ki, bütün bu ucuz əvəzsevərliyin arxasında heç nə durmur, Əvəzin türmədə yatdığı, sonra müalicə olunduğu vaxtlar «dostumun» ona bir manatlıq da yardım etmədiyinə əminəm….

İSLAM. 2. MÜSƏLMAN MƏRAKEŞDƏ LAMİN YAMALIN ŞANSI SIFRA BƏRABƏR İDİ…

Öz aralarında, öz ölkələrində bir-birlərini didən, hətta kütləvi qırğınlara məruz qoyan müsəlmanlar qərb ölkələrində müsəlman dinli kimsə hansı sahədəsə böyük uğur qazanırsa, on milyonlarla müsəlman İnternetdə atəşfəşanlıq düzəldir, yəqin qurbanlar da kəsilir, nəzir-sədəqə verilir. Müsəlmanların fikrincə, müsəlman Lamin Yamalın fövqəladə nailiyyətlərinə səbəb onun dinidir, yəni müsəlman olmağıdır.

Lamin Yamal müsəlman ölkəsində yox, İspaniyada doğulub, atası Mərakeşdən gəlib, anası xristiandır. Lamin Yamalı katolik İspaniya böyüdüb boya-başa çatdırıb, Barselonanın akademiyasında futbolçu istedadı açılıb. Mərakeşdə doğulsaydı, o adda futbolçunu yəüin ki, heç kim tanımazdı.

Sonuncu dünya çempionatında Mərakeş millisinin tərkibindəki oyunçuların 18-i (on səkkizi!) Avropada doğulub. Onlardan altısı İspaniyada, altısı Fransada, üçü Niderlandda, üçü Belçikada doğulub və o ölkələrdə boya-başa çatıblar. Daha bir nəfər – qapıçı Yassin Bunu Kanadada doğulub.

Mərakeşin qırx milyona yaxın əhalisi var, hamısı da müsəlmandır. Bəs odra niyə Əşrəf Hakimi, Lamin Yamal kimi futbolçular yetişmir?

Valideynləri əlcəzairli olan Zinəddin Zidan və Kərim Benzema Fransada doğulublar və Fransanın futbol təhsili, futbol industriyası onlardan dünya şöhrətli idmançılar yetişdirib.

Realın və Arsenalın əfsanəvi futbolçusu Mesut Özil etnik türk olsa da, türk futbolçusu deyil, alman futolçusudur. Eləcə də İlkay Gündoğan.

Şöhrətlilər arasında müsəlman axtarmaq, tapıb özününkü saymaq kasıblıqdandır, çünki müsəlman ölkələrinin nə elmdə, nə incəsənətdə, nə də idmanda qərb ölkələri ilə müqayisə edilə biləcək nailiyyətləri var.

Futbol oyunu qaydalarına görə necə sadə olsa da və ya sadə görünsə də, intellektual yarışdır. Futbol dağıstanlıların və çeçenlərin lider olduqları oyunlardan deyil. Futbolda yumruq, təpik işləmir. Yumruqla, təpiklə futbolçu da yetişməz. Əhalinin total kontrol altında olduğu ölkələrdən keyfiyyətli futbol gözləməyə dəyməz. Azadlıqdan mərhum insan çidarlı at kimidir. Çidarlı at cıdıra çıxarmı?

İndi gürcülərə baxaq: Xviça Kvaratsxeliya – PSJ (Fransa), G. Mamardaşvali – Liverpul (İngiltərə), J. Mikautadze – Vilyareal,(İspaniya),  G. Koçoraşvili – Sevilya, (İspaniya) Z. Davitaşvili — Sent Etyen, (Fransa), G. Çikvetadze – Udineze, (İtaliya)B. Zivzivadze – Haydenhaym (Almaniya). Bunlardan əlavə, Rusiya çempionatında da xeyli gürcü oynayır. Niyə Avropanın top liqalarında bir nəfər belə azərbaycanlı yoxdur? Niyə müsəlman dini onları gürcülər qalxan zirvələrə qaldırmır? Yeri gəlmişkən, Rusiya çempionatında erməni də az deyil, onlardan biri, Zaxaryan, indi ispan çempionatında oynayır, Spertsyanı səudilər 25 milyon avroya alıb apardılar.

Azərbaycan, əlbəttə, tam müsəlman ölkəsi deyil. Ancaq Azərbaycandakı repressiv siyasi rejim, feodalizm dövrünü xatırladan idarəçilik, fərdi azadlıqların ləğvi – mühüm dərəcədə müsəlman zehniyyəti ilə bağlıdır. İqtisadiyyatın doxsan faizinin kölgədə olduğu ölkədə prioritet futbolun kütləviliyi, bütün regionların zəruri infrastruktura malik olması deyil, “Qarabağ”, “Sabah” kimi siyasi və ya piar xarakterli proyektlərdir. Azərbaycan çempionatında iştirak edən komandalar elə Azərbaycan parlamentinin formalaşma prinsipi ilə yaradılır, Milli Məclisə deputatlar necə təyin edilirlərsə, tarixi, ənənələri, hətta bəzən öz stadionu olmayan komandalar da eləcə yuxarıdan yaradılır.

1966-cı ildə Neftçi SSRİ çempionatında 3-cü yeri tutub bürünc medal qazananda komandada cəmi bir azərbaycanlı var idi – Yaşar Babayev. Bir azərbaycanlı da var idi, Adil Babayev, o vaxtkı qaydalara görə ona medal düşmürdü, çünki oyunların 50 faizindən azında oynamıdı. Deyəsən, Bakı Moskvanı razı salıb Adil Babayevə də medal yazdırdı… Kapitan erməni Eduard Markarov idi, o, 1970-ci ildə Yerevana gedənədək Neftçinin tərkibində 96 qol vurub, 1966-cı ilin dünya çempionatında SSRİ yığmasınında Banişevski ilə birlikdə Bakını təmsil edib…

Yəni  o vaxtdan Azərbaycan futbolu, daha doğrusu, azərbaycanlı futbolu irəli getməyib, bəlkə də geri gedib. Gürcü, erməni uşaqları saatlarla top qovanda, bizim kəndlərdə uşaqların qəpik-qəpik yığdıqları pula aldıqları topu valideynlər cırırdılar ki, işdən yayınmasınlar…

Futbol söhbətini uzatmaqda məqsədim top futbolçular arasında daim müsəlman axtaran, hətta müsəlman olmayanları müsəlman elan edən insanlara fikrimi çatdırmaqdır. Futbol oyununu ingilislər yaradıb və onun heç bir dinlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Futbol yarışlarında uğurun ya uğursuzluğun səbəbini dində axtarsaq, onda gərək razılaşaq ki, Allah bu oyunda xristianların tərəfindədir, çünki bütün çempionatları xristian ölkələr udublar…

Əlbəttə, müsəlmanları bizim adam təkcə top idmançılar arasında yox, elmdə, biznesdə uğur qazanmış şəxslərin arasında da axtarır. Bu da yoxsul insanın zəngin qohumları ilə fəxr etməsi kimi bir şeydir. Siz əvvəl Lamin Yamalı Lamin Yamal edən katolik İspaniyaya baxın, sonra da baxın onun atasının doğulduğu Mərakeşə. Diqqətlə baxın, görəcəksiniz ki, kral Mərakeşində, demokratik azadlıqların olmadığı Mərakeşdə Lamin Yamalın şansı sıfra bərabər idi. Bunu Qızıl top sahibi Usman Dembele haqqında da demək olar. Atasının vətəni Malidə, anasının vətəni Seneqalda ya Mavritaniyada onun şansı var idimi? Dembele də Zidan kimi, Benzema kimi fransız futbolçusudur, vəssalam.

FB-da rilzlərə baxanda tük ürpədən videolar qabağıma çıxır. Bir cavan oğlan son dərəcə eybəcər sifətli molladan soruşur ki, tualet kağızından istifadə etmək olarmı. Molla deyir ki, olar. Daşdan, torpaqdan da istifadə etmək olar. Molla deyir ki, peyğəmbərimiz su olmayanda özünü torpaqla təmizləyirmiş…

Mən fikirləşirəm: bu cavanın ayrı problemi yoxdur?  Niyə tualet kağızından istifadə üçün molladan sanksiya almalıdır? Bəlkə naqqallığından bu sualı verir?

Quranda deyilir ki (yəni bunu Allah deyir), ayaqyolunda olmusunuzsa, arvadımənızla zad eləmizinizsə və su tapmırsınızsa, özünüzü qumla təmizləyin…

Bunu guya yeri-göyü yaradan Allah deyir. İnanmalı deyil. Bunu insan deyir. Və o insan ki, hər addımbaşı bulaqları pıqqıldayan, çayları şırıldayan Qafqazı görməyib. Bu insan elə ərəbərin yaşadıqları yarımadanı görüb, həmişə sudan korluq çəkib…

Sonra bu ərəblər gəlib həmin Qafqazı işğal ediblər.Əlbəttə, min kilometrlərlə yolu at, dəvə belində ona görə gəlməyiblər ki, bizim ulu babalarımıza və nənələrimizə özlərini torpaqla sürtüb təmizləməyi öyrətsinlər. İşğalçılar başqa ölkələrə niyə gəlirlərsə, onlar da ona görə gəliblər. Və işğal elədikləri əraziləri asan idarə eləmək üçün əhalini özlərinin təzə yaratdıqları dini qəbul etdiriblər. Qəbul eləməyənlərə vergi qoyublar. Bizimkilər qəbul eləyiblər. Bablarımızdan nə qədər müqavimət göstərəni olub, bilmirik. Az olmazdı. Ancaq biz indiyədək babalarımızı zorlamış bu ərəblərin cazibəsindən çıxa bilmirik. Əsrlərin təcrübəsindən bilirik ki, onların təlimi bizə yaxşı heç nə gətirməyəcək, ancaq özümüzü ələ ala bilmirik. İndiyəcən bizə özümüzü torpaqla, qumla təmizləməyi buyuran Quranı öpüb qoyuruq gözümüzün üstünə…

 

 03. 09. 2026, Samara

İSLAM. 1. NİYƏ MÜHƏMMƏD ÇAQAYEV MÜSƏLMAN ÖLKƏLƏRİNƏ YOX, XRİSTİAN İSVEÇƏ SIĞINIR?

Bü  günlərdə İnternetdə Mühəmməd Çaqayev (Магомед Чагаев) haqqında məlumata rast gəldim. Rusiya türmələrində 21 (iyirmi bir il) oturmuş bu çeçen hazırda İsveçdə yaşayır və sosial şəbəkələrdə, xüsusən İnstaqramda fəal bloqer kimi tanınır. YouTube-da onun öz tayfadaşı olan başqa bloqerə verdiyi ətraflı bir müsahibəyə baxdım. Arqun sakini Mühəmməd, öz dediyinə görə, on səkkiz yaşında bir qohumunun fitnəsilə 2003-cü ildə tutulub. Aylar ərzində ona verilən işgəncələrə dözməyib ona şamil edilən ağır cinayətləri boynuna götürüb. 22 il iş alıb. Rusiya ərazisinin ən müxtəlif guşələrində yerləşən türmələrdə oturub və illərlə şiddətli, qeyri-insani işgəncələrə məruz qalıb. Onun sadaladığı işgəncə növlərinin əksəriyyəti azərbaycanlılara Tərtər işindən yaxşı tanışdır. Tərtər sadistləri hətta çeçen və rus sadistlərinə bəzi işgəncə növlərini də öyrədə bilərdilər. Bizim sadistlərə çatmayan yeganə şey Rusiya şaxtasıdır. Güman edirəm ki, bu çatışmazlığı da aradan qaldıra bilərlər. Buz arenası tikib qış idmançıları hazırlayan ölkədə dustaqların kameralarında qar yağdırmaq gərək çətin olmaya…

Mühəmməd, mənim başa düşdüyümə görə, 22 ildən 21-ni yatıb. Ona səkkiz illik nəzarət təyin ediblər. Ancaq nə vasitə iləsə, yəqin İsveç hökumətinin dəstəyi ilə, Rusiyadan çıxa bilib.

On səkkiz yaşlı kənd uşağının 21 illik zindan işgəncələrinə necə tab gətirməyi, əlbəttə, ondakı fövqəladə iradənin və həyat eşqinin sübutudur. Mühəmməd özü deyir  və dönə-dönə təkrarlayır ki, onu Quran və Allah saxlayıb və müsahibə ərzində bəlkə otuz-qırx dəfə Allaha şükr edir. Hərçənd bunu da gizlətmir ki, o, yatdığı illər ərzində Avropanın insan hüquqları təşkilatlarının, Rusiya insan haqları fəlallrının diqqət mərkəzində olub ki, bunsuz onu türmədə öldürə də bilərdilər. Ancaq Mühəmməd bir dəfə də nə Avropa təşkilatlarına, nə Rusiya fəallarına təşəkkür edir. Bir dəfə də. Mühəmməd onu qəbul etmiş İsveçə də müsahibə ərzində minnətdarlığını bildirmir. Mühəmməd, mənim fikrimcə, gərək İsveç kralına, onun kraliça arvadına, ölkənin baş nazirinə, onu, səkkiz illiyə nəzarət altında olduğuna baxmayaraq, Rusiyadan çıxarmış insanlara təşəkkür etmir. Onun minnətdarlığının yeganə ünvanı Quran və Allahdır.

Məim baxdığım müsahibə bir il əvvəl yazılıb. Təzə videolar var, hələ baxmamışam, ancaq indiki şəkli ilə bir il əvvəlki şəklini müqayisə edəndə görürəm ki, saqqalı o vaxtdan iki dəfə uzanıb, indi göbəyinə çatıb. Fikirləşirəm: bu uzunluqda saqqal saxlayan, türmə həyatının təcrübəsindən başqa biliyi olmayan çeçen İsveçin nəyiə lazımdır. Şübhə yoxdur ki, İsveçin tox, azad həyatından 21 illik işgəncələrdən sonra ləzzət alsa da, çeçen Mühəmməd Çeçnənin gələcəyini İslam dövləti kimi təsəvvür edir və Çeçenstanın bütün bəlalarının səbəbini İslamdan yayınmaqda görür.

Əslində isə tamamilə əksinədir. Çeçenstanın problemi tayfa ənənələrindən çıxa bilməməkdir. Və bundan da çox İslamdır. Bəli, İslam bütün dünya üçün, xüsusən sayı az qala iki milyarda yaxınlaşan müsəlmanların özü üçün problemdir.

Mən Mühəmməd Çaqayevdən soruşardım: Sənin dilindən Allah düşmür, Allahı xilasakar sayırsan. Bəs niyə Səudiyyə Ərəbistanına getməmisən? Dünyanın 28 ölkəsində İslam rəsmi dindir, 53 ölkədə isə müsəlmanlar çoxluq təşkil edirlər. Niyə bu qədər ölkədən birinə gedib orda din qardaş və bacılarının arasında yaşamırsan? Niyə sənin müsəlman gözlərin hər gün İsveçin yarıçlpaq arvadlarını görməlidir?

Mühəmməd 21 illik türmə həyatı yaşayıb, mənim sualımın cavabında türmə jarqonu müsəlman ritorikası ilə qarışdırıb elə nitq söyləyər ki, elə jestikulyasiya eləyər ki, mən ikiqat əyilib deyərəm: “Vsyo, brat, ya tebya ponyal, ya ne prav”…

Əslində mən haqlıyam. Mühəmməd Səudiyya Ərəbistanına gedə bilməz. Qətərə də. Əmirliklərə də. Çünki şeyx diktatorların hamısı Ramzan Katırovla qardaş kimidirlər. Mühəmməd Mərakeşə, Əlcəzairə də gedə bilməz. Mühəmməd müsəlman ölkələrinin heç birinə gedə bilməz, çünki müsəlman ölkələrinin hamısında diktaturadır. İslamın rəsmi din olmadığı, yəni rəsmən dinin dövlətdən ayrıldığı ölkələrdə də Mühəmmədi qəbul etməzlər, gizli hər hansı ölkəyə getsə də, gec-tez tutar və qandallayıb Moskvaya göndərərlər, Moskva da təhvil  verər Ramzan Kadırova.

Bir azərbaycanlı siyasi fəal var: Abid Qafarov. Savadlı insandır, bilikli mühəndisdir, həm də ilahiyyatçıdır. Şərlənib tutulanda evində edilən çəkilişlərdə kitabxanasında yüzlərlə, yəqin ki İran ilahiyyatçılarının qondardığı kitab və hətta, səhv etmirəmsə, Xomeyninin şəkli görünürdü. Qanunsuz həbs müddəti bitdikdən sonra Abid Qafarovun Fransaya və ya Almaniyaya getdiyi məlum oldu. Mən Abid Qafarovdan soruşardım: niyə İrana gedib o gözəl İslam ölkəsində yaşamırsan? Niyə kitablarına bir ətək pul xərclədiyin ayatollalrla diz-dizə oturub onların cənnət-chənnəm fantaziyalarını dinləmirsən? Niyə İran şəhərlərinin küçələrində hicablı arvadlara baxıb həzz almırsan və döşüaçıq fransız arvadlarını görüb günaha batırsan?

Mərakeşdə, Tunisdə, Əlcəzairdə də öz diktatorları tərəfindən incidilən ərəblər qaçırlar Avropa ölkələrinə, ruhanilərin də rejimlə incikliyi olanı Avropaya qaçır, Məkkəyə, Mədinəyə üz tutan yoxdur. Hərçənd, Salman Rüşdi istisna olmaqla, heç biri demir ki, problemimiz İslamdır. Rəsmi dini İslam olan 28 ölkənin və əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olan 53 ölkənin heç birində insan şəxsiyyətinə Avropa ölkələrində olan hörmət yoxdur. Və çoxəsrlik tarixləri ərzində müsəlman ölkələrinin heç birində indiyəcən demokratik idarə üsulu yaradılmayıb. Və bu, bütün müsəlman dövlətlərində eyni cür olduğuna görə demək olar ki, İslamla demokratiya, İslamla insan haqlarının priotitetliyi bir araya sığan şeylər deyil…

Mən dinşünas deyiləm, nəzəri biliklərim yoxdur, mənim biliyim – gözümlə gördüyümdür. Gözü olan hər kəs mənim gördüyümü görə bilər. Yəni görər ki, müsəlmanlar indiyədək kişili-qadınlı bütün əhalinin ləyaqətli yaşaya biləcəyi, insanın fərdi azadlığına, azadfikililiyinə qəsd edilmədiyi bircə dövlət belə qura bilməyiblər və ya qurmaq niyyətində olmayıblar.

Əgər xəstəyə yazılan dərman  onu sağaltmırsa, əksinə, vəziyyətini daha da ağırlaşdırırsa, onun qəbulunu davam etdirmək dəlilik deyilmi?…

(ardı var)

02. 09.2026

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. «AZƏRBAYCAN» ŞEİRİNİ MİSRA-MİSRA OXUYAQ… III

“Bu yerlərdə limon sarı”

Başqa yerlərdə limon sarı olmur? Buranın mağazalarında müxtəlif ölkələrdən gətirilmiş limon satılır. Sarıdan başqa ayrı rəngdə olanını görməmişəm…
“Əyir, salır budaqları”

Limon tək halda işlədilib, tək limon isə budaqları əyib sala bilməz. Əgər limon, salyanlıların dediyi kimi, pıtraq kimi gətiribsə, hə, onda əyər…
“Dağlarının dümağ qarı
Yaranmışdır qarlı qışdan”

Başa düşdünüz? Bunu “dahi” adlandırılan adam yazır. “Dümağ qar qarlı qışdan yaranıb”… Bu misraları oxuyanda azərbaycanlı gərək başına ikiəlli qapaz sala, çünki biz öz dilimizi belə cəfəng nümunələrlə öyrənirik.
“Bir səngərdir yaranışdan.”

“Dümağ qar” səngərdir? Əsgər qarı eşələyib girir yaranan deşiyə?

“Lənkəranın gülü rəng-rəng,
Yurdumuzun qızları tək.”

Güllər təkcə Lənkəranda “rəng-rəng” olur? Bəs qızlar necə “rəng-rəng” olurlar? Yəni qızların ağı, qarası olur? Bu nə bənzətmədir?
“Dəmlə çayı, tök ver görək,
Anamın dilbər gəlini!”

Bir misra əvvəl Lənkəranın gülünü tərənnüm edirdi, indi çay gətizdirir. Beşinci misra isə, bazar dili ilə, yəni Səməd Vurğunun öz dili ilə desək, bombadır:
“Yadlara açma əlini.”

Bu misrların beşliyin əvvəki dörd misrası ilə hər hansı əlaqəsi var? Azəaycanlını bu misraların ritmi  aldadır: “anamın dilbər gəlini, dammadurum, dammadurum…”

Aşağıdakı beşlik indinin naviqatoru kimi səslənir, Qazaxdan Kəpəzə atlı marşrutdur.
Min Qazaxda köhlən ata,
Yalmanına yata-yata,
At qan tərə bata-bata,
Göy yaylaqlar belinə qalx…

Yaylağın beli? Mən yaylaq görməmişəm, Salyanda yay olur, yaylaq olmur. Ona görə “yaylağın beli” ifadəsi mənə qəribə gəlir.
Kəpəz dağdan Göy gölə bax!..
Belə çıxır ki, müəllif “Yaylağın belinə” desə də, turisti dağın başına qaldırır.

Yazıq at…


“Ey azad gün, azad insan,
Doyunca iç bu bahardan!

Bu şeir 1936-cı ildə yazılıb, yəni Azərbaycanda, bütün Sovet İttiqfaqında olduğu kimi ya da daha güclü irtica tüğyan edirdi, çünki Stalinin Azərbaycanda özündən də qəddar adamyeyən valisi vardı – Bağırov! Rəhmətliyin oğlu, bir qram vicdanın olaydı, sən azad insanı harda görürdün?
Bizim xalı-xalçalardan
Sal çinarlar kölgəsinə,
Alqış günəş ölkəsinə!

Doyunca yavan çörəyə tamarzı insanlar “çinar kölgəsinə xalı-xalça” salsınlar? Ən yaxşı adamlarının güllələndiyi, uzaq sürgünlərə, gedər-gəlməzə göndərildiyi ölkəni “günəş ölkəsi” adlandırmağa necə dilin gəlib? Orden, şöhrət, firavan həyat sənə insanlığı tamam unutdurub…

“Bir dön bizım Bakıya bax”

Bunu kimə deyir? Turistə? Hardan dönməlidir?
Buruqları hayqıraraq
Nərə salır boz çöllərə,
İşıqlanır hər dağ, dərə.

Buyruq hayqırmaz! Və sən Bakı buruqlarını deyirsənsə, onlar “boz çöllərə” necə “nərə salar”? Nərə salınır ya çəkilir?  Bakı buruqlarının hayqırmağı ilə “hər dağ-dərə” necə işıqlanır?
“Nazlandıqca sərin külək
Sahillərə sinə gərək”

Sahillərə necə sinə gərmək olar? Sinəni üstünə gələn şeyə gərərsən. Sahilə necə?
Bizim Bakı – bizim ürək!
İşıqdadır qüvvət sözü,
Səhərlərin ülkər gözü.

Başa düşdünüz? “işıqdadır qüvvət sözü” – işıq qüvvədir ya qüvvə sözüdür? İşıq səhərlərin “ulduz gözü” olur? Axşamların desəydi, dərd yarı idi. Axı səhərlər işıqları söndürürlər, səhərə nə göz…
“Gözəl Vətən! O gün ki, sən
Al bayraqlı bir səhərdən
İlham aldın…yarandım mən.”

Bu misra da dolaşıqdır. Sovet Azərbaycanı Rusiyanın 11-ci ordusu 19120-ci ilin aprelində al bayraqlarla Bakıya girib milli hökuməti devirəndə yaranıb. Səməd Vurğun isə 1906-cı ildə yaranıb. Həm də Vətən al bayraqdan ilham alanda yox, dədəsi anasını zad eləyəndə…

Ya ayrı cür olub? Bəlkə Şaumyan da bu işə qarışıb?
Mən məktəbdə oxuyanda şeir belə bitirdi: “Partiynın eşqilə sən, Güləcəksən hər bir zaman, Azərbaycan, Azərbaycan!”. Orijinalda isə “Stalinin eşqilə sən” olub. Təəssüf ki, məndə orijinal yoxdur. Ancaq 1939-cu ildə Moskvada çıxmış “Azərbaycan poeziyasının antologiyası”nda bu şeir Adelina Adalisin ttərcüməsində var.

Можно ли гордость у мира украсть? — Никогда!
Здесь дыханье мое, здесь мой хлеб и вода!

Предо мной распахнуты все города…

Сталин-джан. Навсегда в сыновья тебе дан,

Азербайджан, Азербайджан!

Kumirlərini mənə göstər, sənin necə millət olduğunu deyim…

Belə atalar sözü, aforizim yoxdur. Mənim improvuzəmdir. Azərbaycan xalqının kumirlərini mən tanıyıram, çünki mən özüm də bu xalqdanam. Kumirlər: Lenin, Stalin, Bağırov, Heydər Əliyev, Səddam Hüseyn, İmam Əli və bütün başqa imamlar, Ərdoğan, Xomeyni və başqa yüz əlli-iki yüz ayatolla..

Və, əlbəttə, Səməd Vurqun…

 

09. 08. 2026, Samara

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. «AZƏRBAYCAN» ŞEİRİNİ MİSRA-MİSRA OXUYAQ… II


Mən bir uşaq, sən bir ana,
Odur ki, bağlıyam sana:


“Hansı səmtə, hansı yana
Hey uçsam da yuvam sənsən,
Elim, günüm, obam sənsən!”

Gördünüzmü nən deyəndir? Deyir ki, “elim sənsən”. Yəni ki, Azərbaycan eldir. Bir tərəfdən də deyir ki, “El bilir ki, sən mənimsən”. Yəni Azərbaycan bilir ki, Azərbaycan mənimdir…

“Fəqət səndən gen düşəndə,
Ayrılıq məndən düşəndə”

Birinci misranı başa düşdük. “Səndən ayrı düşəndə, aralı düşəndə”. Bəs ikinci misranı necə başa düşək? Mənə elə gəlir ki, baş sındırmaq lazım deyil, çünki bu misranın heç bir mənsası yoxdur, “gen”i “dən”lə qafiyələndirmək üçün qondarılıb. Sonrakı misra da cəfəngdir: “Saçlarıma dən düşəndə”. Sürgündə, türmədə olub? Bunu Cavid həbsdən qayıdıb yazsaydı…

“Boğar aylar, illər məni,
Qınamasın ellər məni.”

İllərlə ayrı düşüb vətəndən? Haçan? İllər onu necə boğub? “Ellər”? “El” – Azərbaycandırsa, bəs “ellər” nədir?

“Dağlarının başı qardır,
Ağ örpəyın buludlardır.”

Dağların qarı heç ərimir? Dağların başında qarın olması yalnız Azərbaycana xasdır? Buludlar həmişə ağ olur?
“Böyük bir keçmişin vardır”

Nə boyda keçmişi var? Yaxşı olardı ki, konkretləşdirəydi…
“Bilinməyir yaşın sənin”

Hardan bilinər, bizdə tarix elmi yoxdur, tarixçi yoxdur, nağılçılar var, başda oturanlar necə buyururlarsa, tarixi elə də qondarırlar…
“Nələr çəkmiş başın sənin.”

Nələr çəkib Azərbaycanın başı? Bu, çox mücərrəd söhbətdir. Konkret deyədin ki, Azərbaycan insanının başına nələr gəlib. Azərbaycan insanının başına Bağırovların nələr gətirdiyini Səməd Vurğun öz gözləri ilə görürdü…

“Sıra dağlar, gen dərələr…”

Azərbaycan dərələrinin hamısı gendir? Niyə?
“Ürək açan mənzərələr…”

Hörmətli oxucu, şair sənə nə təsvir verdi ki, ürəyini açsın? Dedi ki, dərələr gendir. Vəssalam.

“Ceyran qaçar, cüyür mələr…”

Təbiət gözəlliyinin təsviri budur? Bəs cüyür qaçmır? Ceyran mələmir? Heyvanın qaçmağında qeyri-adi nə var? Bir də ki, ceyran, cüyür Azərbaycanın çox az hissəsində olur. Özü də qoruqlarda çoxaldılır. Əhali, xalq, yəni el belə yerlərə buraxılmır, Azərbaycana haqlı olaraq “sən mənimsən” deyən cənablar isə elə yerlərdə ceyranı, cüyürü  vururlar… Səməd Vurğun özü də ceyran ovunu sevirmiş. Onu açıq maşında itlərlə ova gedən salyanlıların söhbətini eşitmişəm…
“Nə çoxdur oylağın sənin!
Aranın, yaylağın sənin.”

Elə bil ki, Azərbaycana ayrı yerdən turist kimi gəlib. “Nə çoxdur oylağın… Aranın, yaylağın…”

“Keç bu dağdan, bu arandan”

Hansı dağdan? Hansı arandan? Dağ çoxdur. Aran da?
“Astaradan, Lənkərandan.”

Astaradan necə keçək? Hara? Tankla, top-tüfənglə yaraq sərhədi?
“Afrikadan, Hindistandan
Qonaq gəlir bizə quşlar,
Zülm əlindən qurtulmuşlar…”

Bunu cavan nəslin nümayəndələrinə izah etmək lazımdır. Səməd Vurğun deyir ki, Afrikada, Hindistanda müstəmləkəçilərdən, yerli diktatorların əindən qurtaran üsyançılar, inqilabçılar “zülm əlindən qurtarıb” bizə gəlirlər. “Bizə”ni, əlbəttə, yalan deyir. Çünki Afrikadan, Hindistandan gələn əsasən Moskvaya gəlirdi, Azərbaycana yox. Və həmin 30-cu illərdə sovet hökuməti, Stalin, Beriya, Bağırov öz xalqlarına hər hansı müstəmləkəçidən, işğalçıdan çox zülm edirdilər, minlərlə insan şərlənib tutulur, zirzəmilərdə məhkəməsiz güllələnir ya da Sibirə, uzaq Şimala sürgünə göndərilirdi…

08. 08. 26, Samara

ardı var

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. «AZƏRBAYCAN» ŞEİRİNİ MİSRA-MİSRA OXUYAQ… I

Mən Azərbaycan dilini ana dili sayan, Azərbaycan dilində təhsil almış ya alan və Azərbaycan dilini kamil bildiklərinə əmin olan hər kəsə təklif edirəm ki, Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeirini asudə vaxtlarında dönö-dönə və fövqəladə diqqətlə oxusunlar. Əvvəl bütöv şeiri, sonra hər misranı ayrıca.

 

“Çox keçmişəm bu dağlardan”

Siz məktəbdə bu şeiri keçəndə, sonralar oxuyanda ya eşidəndə fikirləşmisinizmi şair hansı dağları deyir? “Bu” – işarə əvəzliyidir. Bu kitab, bu ev, bu qız, bu şəhər. ”Bu” əvəzliyi tələb edir ki, şair əvvəlcədən obyektin ya predmetin adını çəksin, ya da sonradan. Səməd Vurğun demir ki, hansı dağlardan keçib, Azərbaycanda isə dağ bir deyil, iki deyil…

“Dağlardan keçmişəm” azərbaycancadır? Azərbaycan dilində dağ aşılır. Çay keçilir.

“Durna gözlü bulaqlardan”. “Keçmişəm” feli bu misraya da aiddir. Dağdan keçmişəm, bulaqlardan keçmişəm. Necə? Bulaqdan necə keçmək olar? Harasından? Bəlkə hoppanıb üstündən aşıb?

Eşitmişəm uzaqlardan
Sakit axan arazları.

Uzaqlardn – yəni hardan? Azərbaycan çaylarını şair hansı uzaqlardan eşidib? Sibir sürgünündən? Kremldən? Moskvanın elit Metropol mehmanxanasından? Birinci iki misra ilə birlikdə bu iki misra Azərbaycan haqqında nə isə deyirmi? Yəni siz burda Azərbaycanı görürsünüzmü?

“Sınamışam dostu, yarı”.

Şeir beşliklərlə yazılıb. Baxın, bu beşliyin misraları arasında üzvi əlaqə varmı? Çayların səsinə qulaq asıb, dostu-yarı sınayıb… Yaxşı, deyək ki, dostu sınayıb. Bəs yarı necə? Yarına deyib ki, Moskvaya ezamiyyətə gedirəm, getməyib, gecə yarısı öz açarları ilə qapını açıb girb evə ki, yarını oynaşı ilə tutsun?

Bunun “dağlardan keçməyə nə dəxli var”?

2-ci bənd

“El bilir ki, sən mənimsən”

Bu misra tam absurddur. “El” – bu elə Azərbaycan deyilmi? “El”siz ölkə ola bilərmi? Yox, ola bilməz. Əslində şair deyir: “Azərbaycan bilir ki, Azərbaycan mənimdir”. “El bilir ki, sən mənimsən” yalnız bir nəfərin dilində rasional səslənər və reallığı əks etdirər, o insan İlham Əliyevdir. Yəni İlham Əliyev desə ki, “El bilir ki, sən mənimsən”, oxucu üçün hər şey aydın olacaq, Əliyevin dilində “el” – ölkə deyil, “el” – kütlədir və kütlə bilir ki, Azərbaycan kimindir…

“Yurdum, yuvam, məskənimsən”

Şeirdə sadalanan sözlər ən azı nüanslarla fərqlənməlidir, yoxsa bir söz yerinə üç sözün işlənməyi ancaq misra doldurmaq kimi başa düşülür. Yurdumsan, məskənimsən? Yurd elə məskən deyil?

“Anam, doğma vətənimsən”.

“Doğma vətən” – absurd ifadədir, vətənin ögeyi olur? Rusca “rodnaya rodina” deyənə gülərlər. Ölkəyə doğma demək olar. Vətən – elə doğma ölkə deməkdir. Və Səməd Vurğunun felinə uyan azərbaycanlılar az qala yüz ildir ki, bu absurd “doğma vətən” ifadəsini saqqız kimi çeynəyirlər…

“Ayrılarmı könül candan”

İndi gəlin görək kim (ya nə) könüldür, kim (ya nə) candır. Səməd Vurğun könüldür ya can? Bəlkə Azərbaycan könüldür? Hə? Baş tapdınız?

Molla sarsaqladığını başa düşəndə tez fatihə verdiyi ki, Səməd Vurğun da bu absur bəndi “Azərbaycan, Azərbaycan” deməklə bitirir…

 

(ardı var)

07. 08. 2026, Samara

DOLMA BİZİMDİR? YARPAQLARI YA ƏTİ? BİZİMKİ ŞORDUR, ŞORDAN BƏRK YAPIŞAQ…

Belə görünür ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında bütün mübahisəli məsələlər həll olunacaq, hətta ermənilər konstitusiyalarına dəyişiklik edəcəklər. Bəlkə də həll olunmamış bir məsələ qalacaq ki, o da dolmadır. Yəni dolmanın məxsusluğu, harda, kim tərəfindən icad edildiyi, yəni döyülmüş ətin kim tərəfindən yarpağa bükülüb bişirildiyi. Bu, çox prinsipial məsələdir və ermənilər dolma müəllifliyini neftə, qaza da dəyişməzlər. “Millət acından qırılır, çörək tapmır yeməyə” deyən azərbaycanlılar səsləri aclıqdan zəifləsə də, ədalətli iddialarını dünya ictimaiyyətinə çatdırmağa çalışırlar: “Dolma bizimdir…”

Təxminən on beş il əvvəl Novruz bayramı günlərində yaxın bir tanışım qabağıma çıxdı. Dostuna dəyib bayramlaşmaq istədiyini deyib təkid elədi ki, onunla gedim. Dostugilə gəlib gördük ki, ev sahibi iş dalınca gedib, arvadı dilə tutdu ki, bir az oturaq. Çay verdi, sonra kiçik boşqablarda dolma və çörək gətirib dedi ki, bu, bayram yeməyidir, gərək hökmən yeyək. Məni ora aparan yoldaş yeməyə girişib mənə göz elədi ki, ye, yoxsa inciyərlər. Yoldaş dolmanı yarpaq qarışıq yeyirdi, mən isə mədəm nasaz olduğuna görə gərək əti yarpaqdan çıxaraydım. Başladım dolmanı soyundurmağa. Yarpağı yarpaq dalınca çəkib açıram, ət görünmür. Axırda, sonuncu yarpağın üstündə xardal tumu boyda ət çıxdı…

Mən məktəbə 1960-cı ildə getmişəm. Ona qədər olanlardan yaddaşımda çox az şey qalıb. Ancaq sonralar Kür yuyub aparan köhnə evimizin həyətində duzlanmış balıqla dolu çəlləklərin olduğu yadımdadır. Mən yaşda və məndən daha yaşlı adamlar təsdiq edərlər ki, mənim dədəm kasıb olmayıb, və evdə yemək də qıt deyildi. Bunu ona görə deyirəm ki, mən kasıblıqdan danışanda öümüzü ya hər hansı başqa ailəni nəzərdə tutmuram. Ümumilikdə və orta hesabla götürsək, bizim kənd, yəqin ki, Azərbaycan kəndlərinin əksəriyyəti kimi, 60-cı illərdə kasıb və hətta çox kasıb idi. Kənd mağazasında, əlbəttə, soyuducu yox idi, kərə yağı elə piştaxtanın üstündəki yastı qaba qoyulurdu, yağ isti havalarda əriyirdi və tədricən tünd yaşıl rəngli kiflə örtülürdü. Kilosu 3 manat 60 qəpiyə olan yağı almağa kəndçilərin əksəriyyətində pul yox idi. Bəzi ailələr əti qurban kəsiləndən-kəsilənə yeyirdilər, qurbanı isə kənddə tək-tük kəsən olurdu. Hərənin beş-on qoyunu vardı ki, onlar göz bəbəyi kimi qorunurdu. Qoyunsuz həyətlər də var idi. Qoyun ətinin dövlət qiyməti 1 manat 60 qəpik, mal əti 1 manat 80 qəpik idi. Ancaq dövlət qiymətinə əti ancaq iri şəhərlərin mağazalarında almaq olardı, o da həmişə yox.

Mən xingəlin ətli xörək olduğunu çox sonralar bildim, bizdə xingəl yağlanıb üstünə sarımsaqlı qatıq tökülən xəmir xörək idi…

“Çörəkqatığı” sözünü bilən var? Kənddə bu yeməyi tez-tez bişirərdilər. Yəni bu, ətsiz sup idi. İçinə “əlinə gələndən” atılırdı. O cümlədən göyərti, turşu. Soğan qovrulurdu. Olurdu yavanlıq. Çörəyinə qatıq. Mənim məməm də hərdən çörəkqatığı bişirərdi. İndi olsaydı, gözümə təpərdim, ətsiz də olsa…

Ətli xörəklər, şübhəsiz ki, Azərbaycanda olub, ancaq xalq mətbəxində olmayıb. Axı heç xalqın mətbəxi də olmayıb… Məmmədhəsən əminin evini gözünüzün qabağına gətirin, itmiş eşşəkdən ötrü ağlayıb üzülmüş Əhməd anasından yemək istəyir, anası nəlbəkiyə qatıq töküb qoyur qabağına…

Belə qidalanan insanların əlli yaşa çatmamış bellərinin bükülməyi, əllilni keçər-keçməz azara düşməyi, ölməyi təsadüfidirmi?

Azərbaycanlının kasıblığının səbəbləri çoxdur, bunlar kompleks şəkildə baxılmalıdır. Bu mənim yazımın məqsədi deyil. Mən demək istəyirəm ki, xalqımız ətyeyən xalq olmayıb. Dolma, başqa ətli xörəklər kimi, seçmə adamların yeməyi olub…

Yetmişinci illlərdə kənd toyları  da “məclis” formatına keçdilər, bundan sonra kənd toyu ümumxalq şənliyi deyildi. Və o vaxtdan “yeddi-səkkiz cür yemək”, “boğazacan yedik”, “töküldü qaldı”, “əti, balığı, kürüsü… ürəyin nə istəsə” kimi söhbətlər kənd həyatının daimi mövzularına çevrildi. Ailədən bir nəfər qalan beş, altı, yeddi ailə üzvünün boğazından kəsərək o toya gedir və qarnı tutduqca yeyir və insan mədəsinin çox kiçik olduğuna təəssüf edirdi…

Sonra şadlıq sarayları yarandı. Orda da vur-çatlasın, töküldü qaldı və s.

Və eyni zamanda xalq zarıyır ki, “acından qırıldıq”. Bığıburmakişilər uşaqpulu davası eləyirlər, dünən erməniyə od qoymuş qəhrəman əsgərlər Mehriban xanıma yalvarırlar, özlərini yandırırlar…

Dolmanı kim yeyir? Ayda ya ildə neçə dəfə yeyir? Ya neçə ildən bir?

Əlbəttə, bizdə tənək yarpağı çoxdur, bütün dünya ermənilərini dolma kimi bükə bilərik. Təəssüf ki, dolma təkcə yarpaqdan olmur, dolmanın gərək əti ola… Hərçənd yarpaqların arasına keşniş tumu boyda ət qoyub dolma adlandıranlar da var…

Ermənilər özlərini öyməkləri ilə ad qazanıblar. Bu belədir. Ancaq biz özümüzü onlardan az öymürük. Biz niyə dolmanın davasını eləyirik? O dolma davasına çıxanla əvvəl maraqlansınlar ki, Azərbaycanda adambaşına nə qədr ət yeyilir. Rəsmi statistikaya görə ermənistanda olduğundantəxminən on beş kilo az. Ancaq bu rəqəmlər özü də tam həqiqəti əks etdirmir. 40-43 kilo ət orta hesabladır. Yəni o demək deyil ki, hər adama bu qədər ət düşür. Bəlkə elə ailələr var ki, onlar  heç ildə beş kilo ət almırlar. Başqa ailə orta hesabla olduğundan dəfələrlə çox yeyir. Uzağa, dərinə getməyək, kababxanaların daimi müştərilərini, quzu, hətta ceyran ətiylə can bəsləyənləri götürək…

Nə demək istəyirəm? Gəlin dolma üstündə dava eləməyək. Dolma söhbəti ancaq bizim eybimizi aça bilər. BMT işə qarışar, ekspertlər gəlib bir-bir soruşarlar, kim haçan dolma yeyib. Mən şəxsən haçan dolma yediyimi xatırlamıram. Məməm 2009-cu ildə ağır xəstələndi və bindan sonrakı illərdə, yəni 2015-ci ildə ölənəcən yay məzuniyyəti vaxtı yeməyi özüm bişirirdim. Əlbəttə, dolma yox. Məməm azarlayanacan bişirərdi, özü də dolmanın əti keşniş tumu boyda deyildi, yekə, lap yekə olurdu… Vallah…

Yox, dolma bizlik deyil. Bizim xalq yeməyi şordur. Ona heç kim iddia edə bilməz. Eləsə, gərək bütün millət qalxa. Heç bir millət o cür möcüzəli qida məhsulunu yarada bilməz. Bir nəlbəki ilə on-on iki baş ailən yedirib doyduran əsl möcüzədir. O bizim milli sərvətimizdir, o bizim DNT-mizdir…

 

 04. 08. 2026, Samara