Архивы

İSLAM. 2. MÜSƏLMAN MƏRAKEŞDƏ LAMİN YAMALIN ŞANSI SIFRA BƏRABƏR İDİ…

Сен3

Öz aralarında, öz ölkələrində bir-birlərini didən, hətta kütləvi qırğınlara məruz qoyan müsəlmanlar qərb ölkələrində müsəlman dinli kimsə hansı sahədəsə böyük uğur qazanırsa, on milyonlarla müsəlman İnternetdə atəşfəşanlıq düzəldir, yəqin qurbanlar da kəsilir, nəzir-sədəqə verilir. Müsəlmanların fikrincə, müsəlman Lamin Yamalın fövqəladə nailiyyətlərinə səbəb onun dinidir, yəni müsəlman olmağıdır.

Lamin Yamal müsəlman ölkəsində yox, İspaniyada doğulub, atası Mərakeşdən gəlib, anası xristiandır. Lamin Yamalı katolik İspaniya böyüdüb boya-başa çatdırıb, Barselonanın akademiyasında futbolçu istedadı açılıb. Mərakeşdə doğulsaydı, o adda futbolçunu yəüin ki, heç kim tanımazdı.

Sonuncu dünya çempionatında Mərakeş millisinin tərkibindəki oyunçuların 18-i (on səkkizi!) Avropada doğulub. Onlardan altısı İspaniyada, altısı Fransada, üçü Niderlandda, üçü Belçikada doğulub və o ölkələrdə boya-başa çatıblar. Daha bir nəfər – qapıçı Yassin Bunu Kanadada doğulub.

Mərakeşin qırx milyona yaxın əhalisi var, hamısı da müsəlmandır. Bəs odra niyə Əşrəf Hakimi, Lamin Yamal kimi futbolçular yetişmir?

Valideynləri əlcəzairli olan Zinəddin Zidan və Kərim Benzema Fransada doğulublar və Fransanın futbol təhsili, futbol industriyası onlardan dünya şöhrətli idmançılar yetişdirib.

Realın və Arsenalın əfsanəvi futbolçusu Mesut Özil etnik türk olsa da, türk futbolçusu deyil, alman futolçusudur. Eləcə də İlkay Gündoğan.

Şöhrətlilər arasında müsəlman axtarmaq, tapıb özününkü saymaq kasıblıqdandır, çünki müsəlman ölkələrinin nə elmdə, nə incəsənətdə, nə də idmanda qərb ölkələri ilə müqayisə edilə biləcək nailiyyətləri var.

Futbol oyunu qaydalarına görə necə sadə olsa da və ya sadə görünsə də, intellektual yarışdır. Futbol dağıstanlıların və çeçenlərin lider olduqları oyunlardan deyil. Futbolda yumruq, təpik işləmir. Yumruqla, təpiklə futbolçu da yetişməz. Əhalinin total kontrol altında olduğu ölkələrdən keyfiyyətli futbol gözləməyə dəyməz. Azadlıqdan mərhum insan çidarlı at kimidir. Çidarlı at cıdıra çıxarmı?

İndi gürcülərə baxaq: Xviça Kvaratsxeliya – PSJ (Fransa), G. Mamardaşvali – Liverpul (İngiltərə), J. Mikautadze – Vilyareal,(İspaniya),  G. Koçoraşvili – Sevilya, (İspaniya) Z. Davitaşvili — Sent Etyen, (Fransa), G. Çikvetadze – Udineze, (İtaliya)B. Zivzivadze – Haydenhaym (Almaniya). Bunlardan əlavə, Rusiya çempionatında da xeyli gürcü oynayır. Niyə Avropanın top liqalarında bir nəfər belə azərbaycanlı yoxdur? Niyə müsəlman dini onları gürcülər qalxan zirvələrə qaldırmır? Yeri gəlmişkən, Rusiya çempionatında erməni də az deyil, onlardan biri, Zaxaryan, indi ispan çempionatında oynayır, Spertsyanı səudilər 25 milyon avroya alıb apardılar.

Azərbaycan, əlbəttə, tam müsəlman ölkəsi deyil. Ancaq Azərbaycandakı repressiv siyasi rejim, feodalizm dövrünü xatırladan idarəçilik, fərdi azadlıqların ləğvi – mühüm dərəcədə müsəlman zehniyyəti ilə bağlıdır. İqtisadiyyatın doxsan faizinin kölgədə olduğu ölkədə prioritet futbolun kütləviliyi, bütün regionların zəruri infrastruktura malik olması deyil, “Qarabağ”, “Sabah” kimi siyasi və ya piar xarakterli proyektlərdir. Azərbaycan çempionatında iştirak edən komandalar elə Azərbaycan parlamentinin formalaşma prinsipi ilə yaradılır, Milli Məclisə deputatlar necə təyin edilirlərsə, tarixi, ənənələri, hətta bəzən öz stadionu olmayan komandalar da eləcə yuxarıdan yaradılır.

1966-cı ildə Neftçi SSRİ çempionatında 3-cü yeri tutub bürünc medal qazananda komandada cəmi bir azərbaycanlı var idi – Yaşar Babayev. Bir azərbaycanlı da var idi, Adil Babayev, o vaxtkı qaydalara görə ona medal düşmürdü, çünki oyunların 50 faizindən azında oynamıdı. Deyəsən, Bakı Moskvanı razı salıb Adil Babayevə də medal yazdırdı… Kapitan erməni Eduard Markarov idi, o, 1970-ci ildə Yerevana gedənədək Neftçinin tərkibində 96 qol vurub, 1966-cı ilin dünya çempionatında SSRİ yığmasınında Banişevski ilə birlikdə Bakını təmsil edib…

Yəni  o vaxtdan Azərbaycan futbolu, daha doğrusu, azərbaycanlı futbolu irəli getməyib, bəlkə də geri gedib. Gürcü, erməni uşaqları saatlarla top qovanda, bizim kəndlərdə uşaqların qəpik-qəpik yığdıqları pula aldıqları topu valideynlər cırırdılar ki, işdən yayınmasınlar…

Futbol söhbətini uzatmaqda məqsədim top futbolçular arasında daim müsəlman axtaran, hətta müsəlman olmayanları müsəlman elan edən insanlara fikrimi çatdırmaqdır. Futbol oyununu ingilislər yaradıb və onun heç bir dinlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Futbol yarışlarında uğurun ya uğursuzluğun səbəbini dində axtarsaq, onda gərək razılaşaq ki, Allah bu oyunda xristianların tərəfindədir, çünki bütün çempionatları xristian ölkələr udublar…

Əlbəttə, müsəlmanları bizim adam təkcə top idmançılar arasında yox, elmdə, biznesdə uğur qazanmış şəxslərin arasında da axtarır. Bu da yoxsul insanın zəngin qohumları ilə fəxr etməsi kimi bir şeydir. Siz əvvəl Lamin Yamalı Lamin Yamal edən katolik İspaniyaya baxın, sonra da baxın onun atasının doğulduğu Mərakeşə. Diqqətlə baxın, görəcəksiniz ki, kral Mərakeşində, demokratik azadlıqların olmadığı Mərakeşdə Lamin Yamalın şansı sıfra bərabər idi. Bunu Qızıl top sahibi Usman Dembele haqqında da demək olar. Atasının vətəni Malidə, anasının vətəni Seneqalda ya Mavritaniyada onun şansı var idimi? Dembele də Zidan kimi, Benzema kimi fransız futbolçusudur, vəssalam.

FB-da rilzlərə baxanda tük ürpədən videolar qabağıma çıxır. Bir cavan oğlan son dərəcə eybəcər sifətli molladan soruşur ki, tualet kağızından istifadə etmək olarmı. Molla deyir ki, olar. Daşdan, torpaqdan da istifadə etmək olar. Molla deyir ki, peyğəmbərimiz su olmayanda özünü torpaqla təmizləyirmiş…

Mən fikirləşirəm: bu cavanın ayrı problemi yoxdur?  Niyə tualet kağızından istifadə üçün molladan sanksiya almalıdır? Bəlkə naqqallığından bu sualı verir?

Quranda deyilir ki (yəni bunu Allah deyir), ayaqyolunda olmusunuzsa, arvadımənızla zad eləmizinizsə və su tapmırsınızsa, özünüzü qumla təmizləyin…

Bunu guya yeri-göyü yaradan Allah deyir. İnanmalı deyil. Bunu insan deyir. Və o insan ki, hər addımbaşı bulaqları pıqqıldayan, çayları şırıldayan Qafqazı görməyib. Bu insan elə ərəbərin yaşadıqları yarımadanı görüb, həmişə sudan korluq çəkib…

Sonra bu ərəblər gəlib həmin Qafqazı işğal ediblər.Əlbəttə, min kilometrlərlə yolu at, dəvə belində ona görə gəlməyiblər ki, bizim ulu babalarımıza və nənələrimizə özlərini torpaqla sürtüb təmizləməyi öyrətsinlər. İşğalçılar başqa ölkələrə niyə gəlirlərsə, onlar da ona görə gəliblər. Və işğal elədikləri əraziləri asan idarə eləmək üçün əhalini özlərinin təzə yaratdıqları dini qəbul etdiriblər. Qəbul eləməyənlərə vergi qoyublar. Bizimkilər qəbul eləyiblər. Bablarımızdan nə qədər müqavimət göstərəni olub, bilmirik. Az olmazdı. Ancaq biz indiyədək babalarımızı zorlamış bu ərəblərin cazibəsindən çıxa bilmirik. Əsrlərin təcrübəsindən bilirik ki, onların təlimi bizə yaxşı heç nə gətirməyəcək, ancaq özümüzü ələ ala bilmirik. İndiyəcən bizə özümüzü torpaqla, qumla təmizləməyi buyuran Quranı öpüb qoyuruq gözümüzün üstünə…

 

 03. 09. 2026, Samara

İSLAM. 1. NİYƏ MÜHƏMMƏD ÇAQAYEV MÜSƏLMAN ÖLKƏLƏRİNƏ YOX, XRİSTİAN İSVEÇƏ SIĞINIR?

Сен2

Bü  günlərdə İnternetdə Mühəmməd Çaqayev (Магомед Чагаев) haqqında məlumata rast gəldim. Rusiya türmələrində 21 (iyirmi bir il) oturmuş bu çeçen hazırda İsveçdə yaşayır və sosial şəbəkələrdə, xüsusən İnstaqramda fəal bloqer kimi tanınır. YouTube-da onun öz tayfadaşı olan başqa bloqerə verdiyi ətraflı bir müsahibəyə baxdım. Arqun sakini Mühəmməd, öz dediyinə görə, on səkkiz yaşında bir qohumunun fitnəsilə 2003-cü ildə tutulub. Aylar ərzində ona verilən işgəncələrə dözməyib ona şamil edilən ağır cinayətləri boynuna götürüb. 22 il iş alıb. Rusiya ərazisinin ən müxtəlif guşələrində yerləşən türmələrdə oturub və illərlə şiddətli, qeyri-insani işgəncələrə məruz qalıb. Onun sadaladığı işgəncə növlərinin əksəriyyəti azərbaycanlılara Tərtər işindən yaxşı tanışdır. Tərtər sadistləri hətta çeçen və rus sadistlərinə bəzi işgəncə növlərini də öyrədə bilərdilər. Bizim sadistlərə çatmayan yeganə şey Rusiya şaxtasıdır. Güman edirəm ki, bu çatışmazlığı da aradan qaldıra bilərlər. Buz arenası tikib qış idmançıları hazırlayan ölkədə dustaqların kameralarında qar yağdırmaq gərək çətin olmaya…

Mühəmməd, mənim başa düşdüyümə görə, 22 ildən 21-ni yatıb. Ona səkkiz illik nəzarət təyin ediblər. Ancaq nə vasitə iləsə, yəqin İsveç hökumətinin dəstəyi ilə, Rusiyadan çıxa bilib.

On səkkiz yaşlı kənd uşağının 21 illik zindan işgəncələrinə necə tab gətirməyi, əlbəttə, ondakı fövqəladə iradənin və həyat eşqinin sübutudur. Mühəmməd özü deyir  və dönə-dönə təkrarlayır ki, onu Quran və Allah saxlayıb və müsahibə ərzində bəlkə otuz-qırx dəfə Allaha şükr edir. Hərçənd bunu da gizlətmir ki, o, yatdığı illər ərzində Avropanın insan hüquqları təşkilatlarının, Rusiya insan haqları fəlallrının diqqət mərkəzində olub ki, bunsuz onu türmədə öldürə də bilərdilər. Ancaq Mühəmməd bir dəfə də nə Avropa təşkilatlarına, nə Rusiya fəallarına təşəkkür edir. Bir dəfə də. Mühəmməd onu qəbul etmiş İsveçə də müsahibə ərzində minnətdarlığını bildirmir. Mühəmməd, mənim fikrimcə, gərək İsveç kralına, onun kraliça arvadına, ölkənin baş nazirinə, onu, səkkiz illiyə nəzarət altında olduğuna baxmayaraq, Rusiyadan çıxarmış insanlara təşəkkür etmir. Onun minnətdarlığının yeganə ünvanı Quran və Allahdır.

Məim baxdığım müsahibə bir il əvvəl yazılıb. Təzə videolar var, hələ baxmamışam, ancaq indiki şəkli ilə bir il əvvəlki şəklini müqayisə edəndə görürəm ki, saqqalı o vaxtdan iki dəfə uzanıb, indi göbəyinə çatıb. Fikirləşirəm: bu uzunluqda saqqal saxlayan, türmə həyatının təcrübəsindən başqa biliyi olmayan çeçen İsveçin nəyiə lazımdır. Şübhə yoxdur ki, İsveçin tox, azad həyatından 21 illik işgəncələrdən sonra ləzzət alsa da, çeçen Mühəmməd Çeçnənin gələcəyini İslam dövləti kimi təsəvvür edir və Çeçenstanın bütün bəlalarının səbəbini İslamdan yayınmaqda görür.

Əslində isə tamamilə əksinədir. Çeçenstanın problemi tayfa ənənələrindən çıxa bilməməkdir. Və bundan da çox İslamdır. Bəli, İslam bütün dünya üçün, xüsusən sayı az qala iki milyarda yaxınlaşan müsəlmanların özü üçün problemdir.

Mən Mühəmməd Çaqayevdən soruşardım: Sənin dilindən Allah düşmür, Allahı xilasakar sayırsan. Bəs niyə Səudiyyə Ərəbistanına getməmisən? Dünyanın 28 ölkəsində İslam rəsmi dindir, 53 ölkədə isə müsəlmanlar çoxluq təşkil edirlər. Niyə bu qədər ölkədən birinə gedib orda din qardaş və bacılarının arasında yaşamırsan? Niyə sənin müsəlman gözlərin hər gün İsveçin yarıçlpaq arvadlarını görməlidir?

Mühəmməd 21 illik türmə həyatı yaşayıb, mənim sualımın cavabında türmə jarqonu müsəlman ritorikası ilə qarışdırıb elə nitq söyləyər ki, elə jestikulyasiya eləyər ki, mən ikiqat əyilib deyərəm: “Vsyo, brat, ya tebya ponyal, ya ne prav”…

Əslində mən haqlıyam. Mühəmməd Səudiyya Ərəbistanına gedə bilməz. Qətərə də. Əmirliklərə də. Çünki şeyx diktatorların hamısı Ramzan Katırovla qardaş kimidirlər. Mühəmməd Mərakeşə, Əlcəzairə də gedə bilməz. Mühəmməd müsəlman ölkələrinin heç birinə gedə bilməz, çünki müsəlman ölkələrinin hamısında diktaturadır. İslamın rəsmi din olmadığı, yəni rəsmən dinin dövlətdən ayrıldığı ölkələrdə də Mühəmmədi qəbul etməzlər, gizli hər hansı ölkəyə getsə də, gec-tez tutar və qandallayıb Moskvaya göndərərlər, Moskva da təhvil  verər Ramzan Kadırova.

Bir azərbaycanlı siyasi fəal var: Abid Qafarov. Savadlı insandır, bilikli mühəndisdir, həm də ilahiyyatçıdır. Şərlənib tutulanda evində edilən çəkilişlərdə kitabxanasında yüzlərlə, yəqin ki İran ilahiyyatçılarının qondardığı kitab və hətta, səhv etmirəmsə, Xomeyninin şəkli görünürdü. Qanunsuz həbs müddəti bitdikdən sonra Abid Qafarovun Fransaya və ya Almaniyaya getdiyi məlum oldu. Mən Abid Qafarovdan soruşardım: niyə İrana gedib o gözəl İslam ölkəsində yaşamırsan? Niyə kitablarına bir ətək pul xərclədiyin ayatollalrla diz-dizə oturub onların cənnət-chənnəm fantaziyalarını dinləmirsən? Niyə İran şəhərlərinin küçələrində hicablı arvadlara baxıb həzz almırsan və döşüaçıq fransız arvadlarını görüb günaha batırsan?

Mərakeşdə, Tunisdə, Əlcəzairdə də öz diktatorları tərəfindən incidilən ərəblər qaçırlar Avropa ölkələrinə, ruhanilərin də rejimlə incikliyi olanı Avropaya qaçır, Məkkəyə, Mədinəyə üz tutan yoxdur. Hərçənd, Salman Rüşdi istisna olmaqla, heç biri demir ki, problemimiz İslamdır. Rəsmi dini İslam olan 28 ölkənin və əhalisinin əksəriyyəti müsəlman olan 53 ölkənin heç birində insan şəxsiyyətinə Avropa ölkələrində olan hörmət yoxdur. Və çoxəsrlik tarixləri ərzində müsəlman ölkələrinin heç birində indiyəcən demokratik idarə üsulu yaradılmayıb. Və bu, bütün müsəlman dövlətlərində eyni cür olduğuna görə demək olar ki, İslamla demokratiya, İslamla insan haqlarının priotitetliyi bir araya sığan şeylər deyil…

Mən dinşünas deyiləm, nəzəri biliklərim yoxdur, mənim biliyim – gözümlə gördüyümdür. Gözü olan hər kəs mənim gördüyümü görə bilər. Yəni görər ki, müsəlmanlar indiyədək kişili-qadınlı bütün əhalinin ləyaqətli yaşaya biləcəyi, insanın fərdi azadlığına, azadfikililiyinə qəsd edilmədiyi bircə dövlət belə qura bilməyiblər və ya qurmaq niyyətində olmayıblar.

Əgər xəstəyə yazılan dərman  onu sağaltmırsa, əksinə, vəziyyətini daha da ağırlaşdırırsa, onun qəbulunu davam etdirmək dəlilik deyilmi?…

(ardı var)

02. 09.2026

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. «AZƏRBAYCAN» ŞEİRİNİ MİSRA-MİSRA OXUYAQ… III

Авг9

“Bu yerlərdə limon sarı”

Başqa yerlərdə limon sarı olmur? Buranın mağazalarında müxtəlif ölkələrdən gətirilmiş limon satılır. Sarıdan başqa ayrı rəngdə olanını görməmişəm…
“Əyir, salır budaqları”

Limon tək halda işlədilib, tək limon isə budaqları əyib sala bilməz. Əgər limon, salyanlıların dediyi kimi, pıtraq kimi gətiribsə, hə, onda əyər…
“Dağlarının dümağ qarı
Yaranmışdır qarlı qışdan”

Başa düşdünüz? Bunu “dahi” adlandırılan adam yazır. “Dümağ qar qarlı qışdan yaranıb”… Bu misraları oxuyanda azərbaycanlı gərək başına ikiəlli qapaz sala, çünki biz öz dilimizi belə cəfəng nümunələrlə öyrənirik.
“Bir səngərdir yaranışdan.”

“Dümağ qar” səngərdir? Əsgər qarı eşələyib girir yaranan deşiyə?

“Lənkəranın gülü rəng-rəng,
Yurdumuzun qızları tək.”

Güllər təkcə Lənkəranda “rəng-rəng” olur? Bəs qızlar necə “rəng-rəng” olurlar? Yəni qızların ağı, qarası olur? Bu nə bənzətmədir?
“Dəmlə çayı, tök ver görək,
Anamın dilbər gəlini!”

Bir misra əvvəl Lənkəranın gülünü tərənnüm edirdi, indi çay gətizdirir. Beşinci misra isə, bazar dili ilə, yəni Səməd Vurğunun öz dili ilə desək, bombadır:
“Yadlara açma əlini.”

Bu misrların beşliyin əvvəki dörd misrası ilə hər hansı əlaqəsi var? Azəaycanlını bu misraların ritmi  aldadır: “anamın dilbər gəlini, dammadurum, dammadurum…”

Aşağıdakı beşlik indinin naviqatoru kimi səslənir, Qazaxdan Kəpəzə atlı marşrutdur.
Min Qazaxda köhlən ata,
Yalmanına yata-yata,
At qan tərə bata-bata,
Göy yaylaqlar belinə qalx…

Yaylağın beli? Mən yaylaq görməmişəm, Salyanda yay olur, yaylaq olmur. Ona görə “yaylağın beli” ifadəsi mənə qəribə gəlir.
Kəpəz dağdan Göy gölə bax!..
Belə çıxır ki, müəllif “Yaylağın belinə” desə də, turisti dağın başına qaldırır.

Yazıq at…


“Ey azad gün, azad insan,
Doyunca iç bu bahardan!

Bu şeir 1936-cı ildə yazılıb, yəni Azərbaycanda, bütün Sovet İttiqfaqında olduğu kimi ya da daha güclü irtica tüğyan edirdi, çünki Stalinin Azərbaycanda özündən də qəddar adamyeyən valisi vardı – Bağırov! Rəhmətliyin oğlu, bir qram vicdanın olaydı, sən azad insanı harda görürdün?
Bizim xalı-xalçalardan
Sal çinarlar kölgəsinə,
Alqış günəş ölkəsinə!

Doyunca yavan çörəyə tamarzı insanlar “çinar kölgəsinə xalı-xalça” salsınlar? Ən yaxşı adamlarının güllələndiyi, uzaq sürgünlərə, gedər-gəlməzə göndərildiyi ölkəni “günəş ölkəsi” adlandırmağa necə dilin gəlib? Orden, şöhrət, firavan həyat sənə insanlığı tamam unutdurub…

“Bir dön bizım Bakıya bax”

Bunu kimə deyir? Turistə? Hardan dönməlidir?
Buruqları hayqıraraq
Nərə salır boz çöllərə,
İşıqlanır hər dağ, dərə.

Buyruq hayqırmaz! Və sən Bakı buruqlarını deyirsənsə, onlar “boz çöllərə” necə “nərə salar”? Nərə salınır ya çəkilir?  Bakı buruqlarının hayqırmağı ilə “hər dağ-dərə” necə işıqlanır?
“Nazlandıqca sərin külək
Sahillərə sinə gərək”

Sahillərə necə sinə gərmək olar? Sinəni üstünə gələn şeyə gərərsən. Sahilə necə?
Bizim Bakı – bizim ürək!
İşıqdadır qüvvət sözü,
Səhərlərin ülkər gözü.
Başa düşdünüz? “işıqdadır qüvvət sözü” – işıq qüvvədir ya qüvvə sözüdür? İşıq səhərlərin “ulduz gözü” olur? Axşamların desəydi, dərd yarı idi. Axı səhərlər işıqları söndürürlər, səhərə nə göz…
“Gözəl Vətən! O gün ki, sən
Al bayraqlı bir səhərdən
İlham aldın…yarandım mən.”

Bu misra da dolaşıqdır. Sovet Azərbaycanı Rusiyanın 11-ci ordusu 19120-ci ilin aprelində al bayraqlarla Bakıya girib milli hökuməti devirəndə yaranıb. Səməd Vurğun isə 1906-cı ildə yaranıb. Həm də Vətən al bayraqdan ilham alanda yox, dədəsi anasını zad eləyəndə…

Ya ayrı cür olub? Bəlkə Şaumyan da bu işə qarışıb?
Mən məktəbdə oxuyanda şeir belə bitirdi: “Partiynın eşqilə sən, Güləcəksən hər bir zaman, Azərbaycan, Azərbaycan!”. Orijinalda isə “Stalinin eşqilə sən” olub. Təəssüf ki, məndə orijinal yoxdur. Ancaq 1939-cu ildə Moskvada çıxmış “Azərbaycan poeziyasının antologiyası”nda bu şeir Adelina Adalisin ttərcüməsində var.

Можно ли гордость у мира украсть? — Никогда!
Здесь дыханье мое, здесь мой хлеб и вода!

Предо мной распахнуты все города…

Сталин-джан. Навсегда в сыновья тебе дан,

Азербайджан, Азербайджан!

Kumirlərini mənə göstər, sənin necə millət olduğunu deyim…

Belə atalar sözü, aforizim yoxdur. Mənim improvuzəmdir. Azərbaycan xalqının kumirlərini mən tanıyıram, çünki mən özüm də bu xalqdanam. Kumirlər: Lenin, Stalin, Bağırov, Heydər Əliyev, Səddam Hüseyn, İmam Əli və bütün başqa imamlar, Ərdoğan, Xomeyni və başqa yüz əlli-iki yüz ayatolla..

Və, əlbəttə, Səməd Vurqun…

 

09. 08. 2026, Samara

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. «AZƏRBAYCAN» ŞEİRİNİ MİSRA-MİSRA OXUYAQ… II

Авг8


Mən bir uşaq, sən bir ana,
Odur ki, bağlıyam sana:


“Hansı səmtə, hansı yana
Hey uçsam da yuvam sənsən,
Elim, günüm, obam sənsən!”

Gördünüzmü nən deyəndir? Deyir ki, “elim sənsən”. Yəni ki, Azərbaycan eldir. Bir tərəfdən də deyir ki, “El bilir ki, sən mənimsən”. Yəni Azərbaycan bilir ki, Azərbaycan mənimdir…

“Fəqət səndən gen düşəndə,
Ayrılıq məndən düşəndə”

Birinci misranı başa düşdük. “Səndən ayrı düşəndə, aralı düşəndə”. Bəs ikinci misranı necə başa düşək? Mənə elə gəlir ki, baş sındırmaq lazım deyil, çünki bu misranın heç bir mənsası yoxdur, “gen”i “dən”lə qafiyələndirmək üçün qondarılıb. Sonrakı misra da cəfəngdir: “Saçlarıma dən düşəndə”. Sürgündə, türmədə olub? Bunu Cavid həbsdən qayıdıb yazsaydı…

“Boğar aylar, illər məni,
Qınamasın ellər məni.”

İllərlə ayrı düşüb vətəndən? Haçan? İllər onu necə boğub? “Ellər”? “El” – Azərbaycandırsa, bəs “ellər” nədir?

“Dağlarının başı qardır,
Ağ örpəyın buludlardır.”

Dağların qarı heç ərimir? Dağların başında qarın olması yalnız Azərbaycana xasdır? Buludlar həmişə ağ olur?
“Böyük bir keçmişin vardır”

Nə boyda keçmişi var? Yaxşı olardı ki, konkretləşdirəydi…
“Bilinməyir yaşın sənin”

Hardan bilinər, bizdə tarix elmi yoxdur, tarixçi yoxdur, nağılçılar var, başda oturanlar necə buyururlarsa, tarixi elə də qondarırlar…
“Nələr çəkmiş başın sənin.”

Nələr çəkib Azərbaycanın başı? Bu, çox mücərrəd söhbətdir. Konkret deyədin ki, Azərbaycan insanının başına nələr gəlib. Azərbaycan insanının başına Bağırovların nələr gətirdiyini Səməd Vurğun öz gözləri ilə görürdü…

“Sıra dağlar, gen dərələr…”

Azərbaycan dərələrinin hamısı gendir? Niyə?
“Ürək açan mənzərələr…”

Hörmətli oxucu, şair sənə nə təsvir verdi ki, ürəyini açsın? Dedi ki, dərələr gendir. Vəssalam.

“Ceyran qaçar, cüyür mələr…”

Təbiət gözəlliyinin təsviri budur? Bəs cüyür qaçmır? Ceyran mələmir? Heyvanın qaçmağında qeyri-adi nə var? Bir də ki, ceyran, cüyür Azərbaycanın çox az hissəsində olur. Özü də qoruqlarda çoxaldılır. Əhali, xalq, yəni el belə yerlərə buraxılmır, Azərbaycana haqlı olaraq “sən mənimsən” deyən cənablar isə elə yerlərdə ceyranı, cüyürü  vururlar… Səməd Vurğun özü də ceyran ovunu sevirmiş. Onu açıq maşında itlərlə ova gedən salyanlıların söhbətini eşitmişəm…
“Nə çoxdur oylağın sənin!
Aranın, yaylağın sənin.”

Elə bil ki, Azərbaycana ayrı yerdən turist kimi gəlib. “Nə çoxdur oylağın… Aranın, yaylağın…”

“Keç bu dağdan, bu arandan”

Hansı dağdan? Hansı arandan? Dağ çoxdur. Aran da?
“Astaradan, Lənkərandan.”

Astaradan necə keçək? Hara? Tankla, top-tüfənglə yaraq sərhədi?
“Afrikadan, Hindistandan
Qonaq gəlir bizə quşlar,
Zülm əlindən qurtulmuşlar…”

Bunu cavan nəslin nümayəndələrinə izah etmək lazımdır. Səməd Vurğun deyir ki, Afrikada, Hindistanda müstəmləkəçilərdən, yerli diktatorların əindən qurtaran üsyançılar, inqilabçılar “zülm əlindən qurtarıb” bizə gəlirlər. “Bizə”ni, əlbəttə, yalan deyir. Çünki Afrikadan, Hindistandan gələn əsasən Moskvaya gəlirdi, Azərbaycana yox. Və həmin 30-cu illərdə sovet hökuməti, Stalin, Beriya, Bağırov öz xalqlarına hər hansı müstəmləkəçidən, işğalçıdan çox zülm edirdilər, minlərlə insan şərlənib tutulur, zirzəmilərdə məhkəməsiz güllələnir ya da Sibirə, uzaq Şimala sürgünə göndərilirdi…

08. 08. 26, Samara

ardı var

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. «AZƏRBAYCAN» ŞEİRİNİ MİSRA-MİSRA OXUYAQ… I

Авг7

Mən Azərbaycan dilini ana dili sayan, Azərbaycan dilində təhsil almış ya alan və Azərbaycan dilini kamil bildiklərinə əmin olan hər kəsə təklif edirəm ki, Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeirini asudə vaxtlarında dönö-dönə və fövqəladə diqqətlə oxusunlar. Əvvəl bütöv şeiri, sonra hər misranı ayrıca.

 

“Çox keçmişəm bu dağlardan”

Siz məktəbdə bu şeiri keçəndə, sonralar oxuyanda ya eşidəndə fikirləşmisinizmi şair hansı dağları deyir? “Bu” – işarə əvəzliyidir. Bu kitab, bu ev, bu qız, bu şəhər. ”Bu” əvəzliyi tələb edir ki, şair əvvəlcədən obyektin ya predmetin adını çəksin, ya da sonradan. Səməd Vurğun demir ki, hansı dağlardan keçib, Azərbaycanda isə dağ bir deyil, iki deyil…

“Dağlardan keçmişəm” azərbaycancadır? Azərbaycan dilində dağ aşılır. Çay keçilir.

“Durna gözlü bulaqlardan”. “Keçmişəm” feli bu misraya da aiddir. Dağdan keçmişəm, bulaqlardan keçmişəm. Necə? Bulaqdan necə keçmək olar? Harasından? Bəlkə hoppanıb üstündən aşıb?

Eşitmişəm uzaqlardan
Sakit axan arazları.

Uzaqlardn – yəni hardan? Azərbaycan çaylarını şair hansı uzaqlardan eşidib? Sibir sürgünündən? Kremldən? Moskvanın elit Metropol mehmanxanasından? Birinci iki misra ilə birlikdə bu iki misra Azərbaycan haqqında nə isə deyirmi? Yəni siz burda Azərbaycanı görürsünüzmü?

“Sınamışam dostu, yarı”.

Şeir beşliklərlə yazılıb. Baxın, bu beşliyin misraları arasında üzvi əlaqə varmı? Çayların səsinə qulaq asıb, dostu-yarı sınayıb… Yaxşı, deyək ki, dostu sınayıb. Bəs yarı necə? Yarına deyib ki, Moskvaya ezamiyyətə gedirəm, getməyib, gecə yarısı öz açarları ilə qapını açıb girb evə ki, yarını oynaşı ilə tutsun?

Bunun “dağlardan keçməyə nə dəxli var”?

2-ci bənd

“El bilir ki, sən mənimsən”

Bu misra tam absurddur. “El” – bu elə Azərbaycan deyilmi? “El”siz ölkə ola bilərmi? Yox, ola bilməz. Əslində şair deyir: “Azərbaycan bilir ki, Azərbaycan mənimdir”. “El bilir ki, sən mənimsən” yalnız bir nəfərin dilində rasional səslənər və reallığı əks etdirər, o insan İlham Əliyevdir. Yəni İlham Əliyev desə ki, “El bilir ki, sən mənimsən”, oxucu üçün hər şey aydın olacaq, Əliyevin dilində “el” – ölkə deyil, “el” – kütlədir və kütlə bilir ki, Azərbaycan kimindir…

“Yurdum, yuvam, məskənimsən”

Şeirdə sadalanan sözlər ən azı nüanslarla fərqlənməlidir, yoxsa bir söz yerinə üç sözün işlənməyi ancaq misra doldurmaq kimi başa düşülür. Yurdumsan, məskənimsən? Yurd elə məskən deyil?

“Anam, doğma vətənimsən”.

“Doğma vətən” – absurd ifadədir, vətənin ögeyi olur? Rusca “rodnaya rodina” deyənə gülərlər. Ölkəyə doğma demək olar. Vətən – elə doğma ölkə deməkdir. Və Səməd Vurğunun felinə uyan azərbaycanlılar az qala yüz ildir ki, bu absurd “doğma vətən” ifadəsini saqqız kimi çeynəyirlər…

“Ayrılarmı könül candan”

İndi gəlin görək kim (ya nə) könüldür, kim (ya nə) candır. Səməd Vurğun könüldür ya can? Bəlkə Azərbaycan könüldür? Hə? Baş tapdınız?

Molla sarsaqladığını başa düşəndə tez fatihə verdiyi ki, Səməd Vurğun da bu absur bəndi “Azərbaycan, Azərbaycan” deməklə bitirir…

 

(ardı var)

07. 08. 2026, Samara

DOLMA BİZİMDİR? YARPAQLARI YA ƏTİ? BİZİMKİ ŞORDUR, ŞORDAN BƏRK YAPIŞAQ…

Авг4

Belə görünür ki, Azərbaycanla Ermənistan arasında bütün mübahisəli məsələlər həll olunacaq, hətta ermənilər konstitusiyalarına dəyişiklik edəcəklər. Bəlkə də həll olunmamış bir məsələ qalacaq ki, o da dolmadır. Yəni dolmanın məxsusluğu, harda, kim tərəfindən icad edildiyi, yəni döyülmüş ətin kim tərəfindən yarpağa bükülüb bişirildiyi. Bu, çox prinsipial məsələdir və ermənilər dolma müəllifliyini neftə, qaza da dəyişməzlər. “Millət acından qırılır, çörək tapmır yeməyə” deyən azərbaycanlılar səsləri aclıqdan zəifləsə də, ədalətli iddialarını dünya ictimaiyyətinə çatdırmağa çalışırlar: “Dolma bizimdir…”

Təxminən on beş il əvvəl Novruz bayramı günlərində yaxın bir tanışım qabağıma çıxdı. Dostuna dəyib bayramlaşmaq istədiyini deyib təkid elədi ki, onunla gedim. Dostugilə gəlib gördük ki, ev sahibi iş dalınca gedib, arvadı dilə tutdu ki, bir az oturaq. Çay verdi, sonra kiçik boşqablarda dolma və çörək gətirib dedi ki, bu, bayram yeməyidir, gərək hökmən yeyək. Məni ora aparan yoldaş yeməyə girişib mənə göz elədi ki, ye, yoxsa inciyərlər. Yoldaş dolmanı yarpaq qarışıq yeyirdi, mən isə mədəm nasaz olduğuna görə gərək əti yarpaqdan çıxaraydım. Başladım dolmanı soyundurmağa. Yarpağı yarpaq dalınca çəkib açıram, ət görünmür. Axırda, sonuncu yarpağın üstündə xardal tumu boyda ət çıxdı…

Mən məktəbə 1960-cı ildə getmişəm. Ona qədər olanlardan yaddaşımda çox az şey qalıb. Ancaq sonralar Kür yuyub aparan köhnə evimizin həyətində duzlanmış balıqla dolu çəlləklərin olduğu yadımdadır. Mən yaşda və məndən daha yaşlı adamlar təsdiq edərlər ki, mənim dədəm kasıb olmayıb, və evdə yemək də qıt deyildi. Bunu ona görə deyirəm ki, mən kasıblıqdan danışanda öümüzü ya hər hansı başqa ailəni nəzərdə tutmuram. Ümumilikdə və orta hesabla götürsək, bizim kənd, yəqin ki, Azərbaycan kəndlərinin əksəriyyəti kimi, 60-cı illərdə kasıb və hətta çox kasıb idi. Kənd mağazasında, əlbəttə, soyuducu yox idi, kərə yağı elə piştaxtanın üstündəki yastı qaba qoyulurdu, yağ isti havalarda əriyirdi və tədricən tünd yaşıl rəngli kiflə örtülürdü. Kilosu 3 manat 60 qəpiyə olan yağı almağa kəndçilərin əksəriyyətində pul yox idi. Bəzi ailələr əti qurban kəsiləndən-kəsilənə yeyirdilər, qurbanı isə kənddə tək-tük kəsən olurdu. Hərənin beş-on qoyunu vardı ki, onlar göz bəbəyi kimi qorunurdu. Qoyunsuz həyətlər də var idi. Qoyun ətinin dövlət qiyməti 1 manat 60 qəpik, mal əti 1 manat 80 qəpik idi. Ancaq dövlət qiymətinə əti ancaq iri şəhərlərin mağazalarında almaq olardı, o da həmişə yox.

Mən xingəlin ətli xörək olduğunu çox sonralar bildim, bizdə xingəl yağlanıb üstünə sarımsaqlı qatıq tökülən xəmir xörək idi…

“Çörəkqatığı” sözünü bilən var? Kənddə bu yeməyi tez-tez bişirərdilər. Yəni bu, ətsiz sup idi. İçinə “əlinə gələndən” atılırdı. O cümlədən göyərti, turşu. Soğan qovrulurdu. Olurdu yavanlıq. Çörəyinə qatıq. Mənim məməm də hərdən çörəkqatığı bişirərdi. İndi olsaydı, gözümə təpərdim, ətsiz də olsa…

Ətli xörəklər, şübhəsiz ki, Azərbaycanda olub, ancaq xalq mətbəxində olmayıb. Axı heç xalqın mətbəxi də olmayıb… Məmmədhəsən əminin evini gözünüzün qabağına gətirin, itmiş eşşəkdən ötrü ağlayıb üzülmüş Əhməd anasından yemək istəyir, anası nəlbəkiyə qatıq töküb qoyur qabağına…

Belə qidalanan insanların əlli yaşa çatmamış bellərinin bükülməyi, əllilni keçər-keçməz azara düşməyi, ölməyi təsadüfidirmi?

Azərbaycanlının kasıblığının səbəbləri çoxdur, bunlar kompleks şəkildə baxılmalıdır. Bu mənim yazımın məqsədi deyil. Mən demək istəyirəm ki, xalqımız ətyeyən xalq olmayıb. Dolma, başqa ətli xörəklər kimi, seçmə adamların yeməyi olub…

Yetmişinci illlərdə kənd toyları  da “məclis” formatına keçdilər, bundan sonra kənd toyu ümumxalq şənliyi deyildi. Və o vaxtdan “yeddi-səkkiz cür yemək”, “boğazacan yedik”, “töküldü qaldı”, “əti, balığı, kürüsü… ürəyin nə istəsə” kimi söhbətlər kənd həyatının daimi mövzularına çevrildi. Ailədən bir nəfər qalan beş, altı, yeddi ailə üzvünün boğazından kəsərək o toya gedir və qarnı tutduqca yeyir və insan mədəsinin çox kiçik olduğuna təəssüf edirdi…

Sonra şadlıq sarayları yarandı. Orda da vur-çatlasın, töküldü qaldı və s.

Və eyni zamanda xalq zarıyır ki, “acından qırıldıq”. Bığıburmakişilər uşaqpulu davası eləyirlər, dünən erməniyə od qoymuş qəhrəman əsgərlər Mehriban xanıma yalvarırlar, özlərini yandırırlar…

Dolmanı kim yeyir? Ayda ya ildə neçə dəfə yeyir? Ya neçə ildən bir?

Əlbəttə, bizdə tənək yarpağı çoxdur, bütün dünya ermənilərini dolma kimi bükə bilərik. Təəssüf ki, dolma təkcə yarpaqdan olmur, dolmanın gərək əti ola… Hərçənd yarpaqların arasına keşniş tumu boyda ət qoyub dolma adlandıranlar da var…

Ermənilər özlərini öyməkləri ilə ad qazanıblar. Bu belədir. Ancaq biz özümüzü onlardan az öymürük. Biz niyə dolmanın davasını eləyirik? O dolma davasına çıxanla əvvəl maraqlansınlar ki, Azərbaycanda adambaşına nə qədr ət yeyilir. Rəsmi statistikaya görə ermənistanda olduğundantəxminən on beş kilo az. Ancaq bu rəqəmlər özü də tam həqiqəti əks etdirmir. 40-43 kilo ət orta hesabladır. Yəni o demək deyil ki, hər adama bu qədər ət düşür. Bəlkə elə ailələr var ki, onlar  heç ildə beş kilo ət almırlar. Başqa ailə orta hesabla olduğundan dəfələrlə çox yeyir. Uzağa, dərinə getməyək, kababxanaların daimi müştərilərini, quzu, hətta ceyran ətiylə can bəsləyənləri götürək…

Nə demək istəyirəm? Gəlin dolma üstündə dava eləməyək. Dolma söhbəti ancaq bizim eybimizi aça bilər. BMT işə qarışar, ekspertlər gəlib bir-bir soruşarlar, kim haçan dolma yeyib. Mən şəxsən haçan dolma yediyimi xatırlamıram. Məməm 2009-cu ildə ağır xəstələndi və bindan sonrakı illərdə, yəni 2015-ci ildə ölənəcən yay məzuniyyəti vaxtı yeməyi özüm bişirirdim. Əlbəttə, dolma yox. Məməm azarlayanacan bişirərdi, özü də dolmanın əti keşniş tumu boyda deyildi, yekə, lap yekə olurdu… Vallah…

Yox, dolma bizlik deyil. Bizim xalq yeməyi şordur. Ona heç kim iddia edə bilməz. Eləsə, gərək bütün millət qalxa. Heç bir millət o cür möcüzəli qida məhsulunu yarada bilməz. Bir nəlbəki ilə on-on iki baş ailən yedirib doyduran əsl möcüzədir. O bizim milli sərvətimizdir, o bizim DNT-mizdir…

 

 04. 08. 2026, Samara

SƏMƏD VURĞUNUN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «AY DA, ULDUZ DA, GÜNƏŞ DƏ YERƏ HƏSRƏTLƏ BAXIR…» YALANÇININ…

Авг3
Post

Səməd Vurğunun daha bir qəzəli “var” rədifli şeirdir, qafiyələr “ət”lə bitən sözlərdir ki, bunlar qəzəl yazan, meyxana qoşan “şair”lərin əsas yemidir, hərçənd belə sözlərin demək olar ki, hamısı ərəbcədən ya farscadan alınmadır.

Birinci misrada Səməd Vurğun oxucusunu seyrə dəvət edir.

“Aləmin seyrinə gəl, gör nə gözəl fitrəti var”
Yəni oxucu işini-gücünü buraxıb “aləmin seyrinə” dalmalıdır. Əslində akademik şair çox mürəkkəb bir tapşırıq  verir. Aləm – dünyadır, bütün dünya.Özü də deyir “gəl”. Necə gələk, hara gələk?  Dünyanın serinə necə çıxmaq olar? Hərə öz yaşadığı yeri, uzağı, gedib gəzdiyi yeri seyr edə bilər. Səməd Vurğun özü Azərbaycanın bütün qoruqlarında kef çəkmiş, ceyran, turac ovlamış, üstəlik az qala bütün dünyanı gəzmişdi. Biz yazıqlar haranı  gəzmişik, haranı görmüşük? Salyanda, məsələn, ürəyindən keçir ki, dörd yol ayrıcında durub ətrafı seyr eləyəsən, bir də görürsən külək əsdi, şor torpağı qaldırıb gözlərini elə doldurdu ki, heç ayağının altını görmədin…

Dalına (şeirin) baxaq.

Hər gülün, hər çiçəyin öz adı var, surəti var.

Səməd Vurğun, deyəsən, oxucusunu nəinki avam, hətta debil sayırmış. Guya oxucu bilmirmiş ki, hər gülün, hər çiçəyin adı olur? Bunu bilmək üçün “aləmi seyr eləməyə” ehtiyac var? Və güllə çiçəyin fərqi nədir?

“Qulaq as bülbülün avazına, sevda dəmidir”

Kimin sevda dəmidir? Seyrə çıxanın? Bülbülün? Bu hansı dəmdir ki? Konkret mart ayı olsaydı, deyərdik ki, pişiklərin eşqbazlıq eləyən vaxtıdır. “Qəzəldən” hansı mövsümün olduğu məlum deyil…
“O çəmən güllərinin bir-birinə ülfəti var.”

O çəmən – hansı çəmən? Çəməni konkretləşdirən “o” artıqdır, misranı düzəltmək üçün işlədilib, ancaq haqlı sual doğurur: o – hansı? Deməli, “sevda dəmi” adamlara və pişiklərə aid deyil, sevişən yalnız güllərdir? Yadınızdadırsa, yuxarıda akademik şair “güllər, çiçəklər” deyir, indi “çiçəkləri” misraya sığışdıra bilmədi…

“Sığmaz idraka bu dünya evinin sirrləri”

“Dünya evi” nədir, bilən var? Səməd Vurğun yəqin ki, özü də bu ifadənin cəfəngliyini bilib, misranı doldurmaq üçün işlədib, çünki arxayındır ki, onun qələmindən çıxana heç kim cürət eləyib sorğu-sual eləməyəcək.
“Varlığın hüsni-əzəldən nə böyük qüdrəti var.”

Bunu başa düşmədim. “Hüsni-əzəl” – Molla Nəsrəddin demişkən, bunu anlamaq üçün gərək Bağdada gedəsən. Orda da heç baş açmazlar… Bir də “aləmi seyr eləməklə” varlığın “əzəldən” qüdrətli olduğunu necə bilmək olar? Bizim zaman maşınımız var?
“Dolaşıb aləmi Loğman kimi məna gəzirəm”

Səməd Vurğun doğrudan da aləmi dolaşıb, ancaq Loğman kimi yox də… Məsələn, Səməd Vurğun Londona gedib, qayıdandan sonra ya elə orda “Mənim babam olmuş 26-lar” şeirini yazıb. Yəni deyib ki, başda Stepan Şaumyan olmaqla 26 komissar onun nənənəsini zad eləyib…

“Çünki mənalı keçən günlərin ülviyyəti var.”

“Ülviyyət” sözü oxucuya xoş gələ bilər, ancaq misra tam cəfəngiyatdır. Səməd Vurğunun aləmi dolaşmağının nəticəsi Şaumyan haqqında şeirdirsə, burda nə ülvilik ola bilər?
Cəfəngiyyat bitmək bilmir:
“Ay da, ulduz da, günəş də yerə həsrətlə baxır”

Mən, əlbəttə, Səməd Vurğuna yox, 99 faizi Səməd Vurğuna pərəstiş edən azərbaycanlılardan soruşuram: ay, ulduz, günəş niyə yerə həsrətlə baxmalıdır? İnsanların müsibəti, aclıqlar, xəstəliklər, müharibələr, dünya müharibələri qalsın, az qala hər iki evin birində gedən müharibələr  səma cisimlərində niyə həsəd və ya həsrət doğurmalıdır? Bu şeirin yazıldığı vaxtlar azərbaycanlıların əksəriyyəti doyunca yavan çörək də yeyə bilmirdi…
“Hər bəşər qəlbinin öz məclisi, öz söhbəti var.”

Bu adama dahi deyən millətin səviyyəsi kimdəsə şübhə doğura bilərmi? Bu misradakı mədəniyyətsizlik, yəni hər hansı poetik, filoloji mədəniyyətin, hətta səriştəninin olmadığını bizim millətdə görən yoxdur! Necə yəni “bəşər qəlbinin məclisi var?”
Burda bitirsəydi, dərd yarı idi. Yox, gərək klassik əsərini “mohür beyt”lə bitirə
“Məni yelkən kimi qərq etsə də dəryada zaman,
Vurğun öldü deməyin, bir əbədi sənəti var…”

O hansı heyvan idi ki, özünü köpürdüb  filə oxatmaq istəyirdi?

Mirzə Ələkbər Sabur:

“Seyli-tə’n oylə təməvvüclə alıb dövrü bərim –
Bənzərəm bir qocaman dağə ki, dəryadə durar!”

Yaxşı ki, sən olmusan, ustdad!

Sən indi də varsan!

03.08 2026, Samara

«VAQİF» KOMEDİYASI. «HƏR BAĞIN, HƏR BAĞÇANIN…»

Авг2

 

Akademik xalq şairi, iki dəfə Stalin mükfatı laureatı Səməd Vurğun qəzəl janrında da şeirlər yazıb. Onlardan biri, “Hər bağın, hər bağçanın…” sözləri ilə başlanan  qəzəl “Vaqif” komediyasında Əlinin toyunda Vaqifin adından oxunur. Ancaq Vaqifin şeir dilinə bələd olan oxucu elə birinci misradan görər ki, Molla Pənah belə cəfəngiyatı yaza bilməzdi. Yəni ki. bərbad dilli, əruzu axsaq bi qəzəli Vaqifə şamil eləməklə Səməd Vurğun əslində böyük yerlisini görmətdən salır. İndi “qəzəl”ə baxaq. Misra-misra. Və filologiya elmləri üzrə elmlər akademiyasının həqiqi üzvü olmuş müəllifin dili nə gündədir.

 

“Hər bağın, hər bağçanın bir bülbüli-şeydası var”

Bəhr rəməldir, heca sayı 15-dir, bu uzunluqda misranı doldurmaq üçün Səməd Vurğun, uyğun gəlib-gəlmədiyinə baxmayayaq, çoxlu artıq söz işlədir. “Bağ” dedinsə, “bağça” artıqdır, elə deyil?  Bağla bağça bir-birindən necə fərqlənir? Ölçü ilə? Standartları var? Bağça bağdan kiçikdirsə, niyə hər birində “bir bülbüli-şeyda” olur?
“Hər duyan qəlbin, əzizim, gizli bir sevdası var.”

“Əziziim” deyəndə şair kimə müraciət edir? Mircəfər Bağırova? Stalinə? Şoferinə? Şeirdə xitab varsa, onun ünvanı olmalıdır, burda isə misra doldurur.

Dalına (misranın dalına) baxaq. “Hər duyan qəlbin gizli bir sevdası var”. “Sevda” qəyin ki, “eşq” mənasındadır. Kalassik ədəiyyat qəhramanlardan hansının sevdası gizli qalırdı? Məcnunun? Leylinin? Onların sevdasından bütün xalq xəbər tutmayıbmı? Leylini anası niyə görə danlayırdı? Məcnun paltarını da soyunub çöllərə düşməmişdimi? Bəs Kərəmlə Əsli necə? Yəni məhəbbət dastanlarının hansı qəhrəmanını götürsək, görərik ki, onlar sevdiklərini, vurulduqlarını gizlətmirlər. Bəlkə Səməd Vurğun əsl aşiqlərdən yox, arvaları ya ərləri ola-ola eşqə düşənləri nəzərdə tutur? Elələri, bəli, “sevda”larını gizlədərlər. Ancaq mənə elə gəlir ki, Səməd Vurğun nə yazdığını fərqinə varmır, onun üçün vacib misranı doldurmaq, beyti qafiyələndirməkdir.

“Ruhu oxşar, qəlbi oxşar incə bir canan səsi”

Ruh nədir, qəlb nədir? Onları bir-birindən necə ayırmaq olar? İncə bir canan səsi…Canan özü incə olmalıdır, ya yalnız səsi? Özü isə ətli-canlı – Vaqif bəyənən?
“Gah gülər, gah ağlayar, hər dəmdə bir mənası var.”

Başa düşdünüz? Kim ya nə gülər? Ruh? Qəlb? İncə canan? Ya cananın incə səsi?

Nəyin “hər dəmdə bir mənası var?  Yəni məna hər saniyə dəyişir, belə çıxır?  Yadınızda saxlayın və dalına (şeirn) baxın.

“Can alan hər nəğmənin mənası yalnız eşqdir”.

Yuxarıda dedi ki, məna hər saniyə dəyişir, indi deyir, məna birdir, yəni “yalnız eşqdir…”
“Göz görüb əl çatmayan ulduzlu bir dünyası var.”

Mərc gələrəm ki, bu misradan heç bir Azərbaycan akademiki, hətta Naxçıvan əslli olsa da, baş çıxarmaz. Ulduzlu dünya kimin ya nəyindir? Mənanın? Eşqin? Nəğmənin? İncə canan səsinin? Cananın incə səsinin?

“Dərdi-hicran günlərilə ömrü odlardan keçər
Hər könül bir karvandır ki, bir susuz səhrası var.”

Kimin ömrü? Subyekt yoxdur. On illərlə bu qəzəl oxunur, durub deyən yoxdur ki, “saxla, saxla, başa düşmüdim, kimin ömrü?”

İnsan qəlbi, yəni konül” nə dərəcədə və vansı parametrlərinə görə dəvə karvanına bənzədilib? Bənzəyənlə bənzədilən arasında oxşar, ümumi xassələr olmalıdır?

“Böylə bir söz var ki, Vurğun indi bir Məcnun olub

Şerü-sənət adlanan nazəndə bir Leylası var.”

Niyə “belə” yox, “böylə”? Çünki “belə deyəndə, ritm pozulur. Onsuz da bu qəzəlin rəməli əsl əruz deyil….

Və, türkün məsəli, qabaqda deyirdi ki, hər qəlbin sevdası gizlidir. İndi deyir ki, Vurğunun sevdasından millət danışır…

Bu bəlkə eşq sevdası deyil? Leyla-Meyla yalandır. Biz bilirik ki, akademik şairimizin sevdası nə və kim olub: Stalin, Lenin, Şaumyan, bolşevik partiyası, “babası olmuş 26-lar”…

Və belə bir cəfəngiyatı Molla Pənafın adından teatra çıxarmaqla dahi yerlisini xacalətli eləyib…

 

02. 08. 2026, Samara

ЕСЛИ НА ФОТО ДМИТРИЙ АЗАРОВ ПРИЩУРИЛСЯ, ЭТО ОЗНАЧАЕТ, ЧТО ШИРВАН КЕРИМОВ ШПИОН?

Июл22

Фильм Тенгиза Абуладзе «Покаяние», снятый в 1984 году, вышел на экраны только на  с января 1987 года, в разгаре горбачевской перестройки. Я посмотрел его, думаю, весной того же года, в Куйбышеве, в одном из кинотеатров, которые народ называл треугольником. Я тогда работал на заводе, в механическом цехе фрезеровщиком, после московской аспирантуры гуманитарного профиля находиться в рабочей среде и заниматься непривычным тяжелым и безрадостным трудом было не просто. Помогал и поддерживал воодушевляющий и обнадеживающий дух осуществляемых в СССР перемен. В фильме Абуладзе об эпохе сталинизма, несмотря на трагичность описываемых событий, как параллельный саундтрек звучал гомерический смех. Это соответствовало одному точному определению основателя научного коммунизма Карла Маркса: «Это знаменитое крылатое выражение «Человечество смеясь, расстается с прошлым»

Мы тогда полагали, что расстаемся. Оказывается, нет, не расстались. Оно, это самое прошлое, никуда и не уходило. Просто таилось за дверью, выждав удобный момент, вновь явило себя во всей хичкоковской красе…

Если помните, в фильме «Покаяние» одно из сфабрикованных абсурдных обвинений заключалось в том, что Сандро Баратели якобы рыл тоннель из Бомбея в Лондон.

Я не видел официального документа о лишении Ширвана Керимова гражданства, и не знаю, действительно ли его официально обвиняют в сотрудничестве с британскими спецслужбами. Может, это фантазия местных журналистов, которые горазды бежать впереди паровоза и произвести при этом центнеры и даже тонны абсурда?

Ширван Керимов в 2003 году в составе большой российской делегации в течение, кажется, двух дней побывал в Лондоне. И за эти два дня человек, не владеющий английским языком, ни дня не работавший в важных госучреждениях или промышленных объектах Самары, был завербован британской разведкой? Каким образом? У всей делегации, в которой несомненно был или были представители спецслужб России, на глазах? Что Ширван Керимов мог передать англичанам? И как передавал, если было что? И это в течение 23 (двадцати трех) лет! Никто его за этот огромный срок не подозревал, не поймал за руку, не разоблачил? Маскировался? Но на такое не способен даже хорошо обученный кадровый шпион уровня Штирлица! Господа, зачем вы так…

Почему олигархи, их домочадцы, десятилетиями проживающие в  Великобритании, не объявляются английскими шпионами? Почему Владимир Соловьев, дети которого в Англии и еще где-то, не шпион? Лично я его считаю шпионом и врагом России, уверен, что он Россию нисколечко не любит и  вся его работа только вредит стране. Я могу даже обосновать, почему Соловьев вредит. Потому что, как еврей, он работает на Израиль, Израиль воюет с Ираном, а Россия с Ираном дружит… Убедительно? Но это моя субъективная оценка…

Вот пишет самарский сайт Волга Ньюс о Ширване Керимове. Тоже о его работе в интересах Великобритании. Господа, почему вот этот самый Волга Ньюс, носящий чисто английское название, не английский шпион? У Ширвана Керимова даже отчество русское, он «Мурватович», а не Мурват оглы. А Волга Ньюс  с английским названием нагло обвиняет его в шпионаже…

Или возьмем газету Коммерсант. Тоже сообщает о шпионской работе Ширвана Керимова. Напоминаем, что владельцем Комемерсанта является узбекско-российский мультимиллиардер Алишер Усманов, заработавший эти миллиарды, конечно, честным узбекским трудом, видимо, на дынях или на кураге. Так вот этот Алишер, который в свое время отсидел срок за изнасилование, многие годы живет, если не ошибаюсь, в том же Лондоне, вложил часть честно заработанных в России миллиардов в Британскую экономику. Вопрос: почему Алишер Усманов не подозревается в шпионаже? Почему два несчастных дня, проведенных четверть века назад в Лондоне для Ширвана Керимова могли стать практически убийственным приговором?

Но каждым днем возникают все более абсурдные фантазии. Есть блог, называется Город на реке. Принадлежит Игорю Кондратьеву, который, если верить Интернету, является краеведом и журналистом. В 2017 году он перепечатал одну мою статью, кстати, не уведомив меня. Перепечатал потому, что там была критика в адрес азербайджанских властей. Поняли, да?

Теперь он пишет о Ширване Керимове. Он тоже свой писклявый голос обязан был присоединить к могучему хору, в котором солирует алишеровский Коммерсант. У Кондратьева есть сильное желание задать вопросы, прямо зудит смертельно, хотя не совсем понятно, кому именно. Свою публикацию  он так и назвал: «Вопросы после Ширвана Керимова». Почему после? Почему раньше, в течение двадцати трех лет, не задавал?…

Краевед и блогер пишет: «Сначала о главном, не видел и не слышал, чтобы Керимов как член Общественной палаты Самарской области рассказывал о вкладе тысяч азербайджанских рабочих в создание нефтяной отрасли Среднего Поволжья в годы Великой отечественной войны.

Неужели рабочие не заслужили этого?»

Я обращаюсь ко всем заинтересованным лицам, к руководству области, к руководству спецслужб, к общественникам, почетным и не очень почетным  или даже простым гражданам: что он хочет сказать? Если Ширван Керимов об азербайджанских нефятниках, во время войны в Самаре работавших, ничего не говорил и они его не интересовали, это считается преступлением и по каким статьям? Если азербайджанские нефтяники Ширвана Керимова не интересовали, почему это так волнует краеведа Игоря Кондратьева? Что, может, азербайджанцы ему бесплатно арбузы дают на рынке, а?

Если азербайджанские нефтяники внесли вклад в экономику самарской области и играли важнейшую роль при открытии «второго Баку, почему Кондратьев и друге краеведы Самары до сих пор палец о палец не ударили, чтобы поставить им хотя бы скромный памятник?

Теперь ответ по существу: судьба этих нефтяников Ширвана Керимова очень даже интересовала. Даже в архивы обращался, к сожалению, ничего существенного найти не удалось, говорили, что не сохранилось.  Он даже хлопотал, чтобы установили памятник, но не добился. Из-за таких двуличных граждан, всегда ищущих повод плести интригу, провоцировать, как Кондратьев Игорь.

Этот мерзавец еще фото выложил с открытия азербайджанского дома в Волгаре. На фото Азаров и Ширван Керимов. Подпись под фото: Азаров прищурился…

Если Азеров прищуривается, значит, он намекает, что стоящий рядом Керимов чисто английский шпион…

Азербайджанский дом не один открывался, мерзавец, открывался целый этнопарк с множеством домов. Да один из инициаторов был Ширван Керимов, этой идеей он загорелся еще в 2007 году, когда мы, большая группа самарских общественников, посетили Саратов. Тамошний этнопарк так понравился самарцам, что возникло желание такое иметь у себя. Долгие годы он со своими коллегами продвигал эту идею, много лет эти дома строились… В азербайджанский дом он вложил огромный труд, покупал в Баку и привозил сюда редкие вещи… И теперь все это ему в минус…

Вот сукины дети… Это не ругательство. Это название одного российского фильма…

Я повторю, что официального решения по Ширвану Керимову я не видел. Когда увижу, узнаю, где правда, где фантазии. Я против фантазий. Я с 2016 года перестал активно общаться с Ширваном Керимовым, так как пришлось закрыть газету, которую редактировал я. Но с тех пор, как было и до этого, Ширван Керимов для меня в Самаре был единственной опорой. Я беспомощный в бытовых вопросах человек, к тому же никогда хорошим здоровьем не отличался. Он помогал мне в бытовых вопросах, водил по поликлиникам, оплачивал лечение. Когда дом, в котором жил, сгорел, мою квартиру восстановил, можно сказать, что подобрал меня с улицы. Хочу, чтобы с ним поступали просто справедливо. Больше ничего…

Кстати, при пожаре погибла моя очень хорошая библиотека. Погиб и архив газет. Я 2005 году, накануне юбилея Победы, в газете я  Очаг опубликовал статью о бакинских нефтяниках, приехавших в начале сороковых в Самарскую область и сыгравших важную роль в открытии в регионе «Второго Баку». Значительные сведения о них собирал как раз Ширван Керимов…

Подшивка нашей газеты хранилась в офисе организации в Доме дружбы. Не знаю, там ли она по сей день…

 

Хейрулла ХАЯЛ

22. 07. 2026, Самара

АЗЕРБАЙДЖАНСКИМ ВЛАСТЯМ ОТ РОССИЙСКОГО АЗЕРБАЙДЖАНЦА: ВЫ НАС ВСЕХ ЗДЕСЬ СДЕЛАЛИ ПОТЕНЦИАЛЬНЫМИ ЛИШЕНЦАМИ…

Июл20

В июле 2015 года мои родственники сообщили, что мать находится при смерти, надо приезжать срочно. Тогда был прямой воздушный рейс между Баку и Самарой. На ближайшее время билетов на Баку в продаже не было, летом многие азербайджанцы целыми семьями летали в Азербайджан. Ширван Керимову удалось достать билет на гянджинский рейс. Я вылетел в Гянджу, меня в аэропорту встретили друзья Ширван муаллима и посадили на такси. Через несколько часов я уже был в Сальяне…

Воздушного сообщения между Самарой и азербайджанскими городами давно нет, нет и железнодорожного сообщения. Буквально неделю назад нашему другу понадобилось срочно вылететь в Гянджу, чтобы успеть прощаться с сестрой, которая умирала от рака. На рейсы через Москву цены оказались астрономическими. После тщательного изучения все возможные и более и менее доступные маршруты, друг купил билет на Ташкент. Прилетев в Ташкент, он в течение семи или восьми часов дожидался вылета в Баку. Через несколько часов он прилетел в Баку и оттуда уже на автомобиле добирался до Гянджи. Во сколько такое почти кругосветное путешествие ему обошлось, не знаю. Время же, которое у нас не деньги, он потратил практически почти сутки.  Был бы прямой рейс в Гянджу или хотя бы в Баку, он добрался бы до дома в течение нескольких часов…

В таких случаях обычно вопрошают: за что нам такое наказание?

Наверное, совсем не к месту анекдот:  «За что же ты бьешь меня, Вася, — спрашивает жена. — знал бы за что — убил бы! – говорит муж»…
Может, еще повезло нам, простым азербайджанцам, которым время от времени приходится пересекать границы, и многие из которых делают это не для отдыха, не для развлечения, а чтобы успеть попрощаться с умирающим родственником, отцом, матерью, сестрой. Ожидать от властей можно все что угодно, могло быть еще хуже. По этому поводу есть другой анекдот, о разнице между пессимистом и оптимистом. Пессимист говорит: хуже не может быть. Оптимист говорит: может, может…

Последний раз в Азербайджане был ровно одиннадцать лет назад. Если вдруг тоска по родине станет просто смертельной, как я туда съезжу при моей скромной российской пенсии? Никак не съезжу…

Я о другом хотел написать. О том, что беда для азербайджанцев, проживающих в России, не только в сложности или невозможности хотя бы раз в год съездить на родину. Это очень серьезная проблема, но, как теперь оказывается, не беда. Мы в этом убедились, когда столкнулись с настоящей бедой. Она заключается в том, что практически все азербайджанцы в России, независимо от занимаемого ими положения, срока получения российского паспорта могут лишиться гражданства и быть высланными из страны. То есть мы все стали заложниками ситуации, конкретно — жертвами противостояния между российскими и азербайджанскими властями, причины которого нам неизвестны. Обострившееся летом прошлого года противостояние обернулись настоящей катастрофой уже для десятков азербайджанцев, которые были лишены гражданства РФ и были высланы из страны, которую они считали второй родиной. Тут потеря имущества самое последнее, что может беспокоить лишенца. Обрываются все связи с друзьями, соседчми, товарищами по работе. Дети, которые вовсе не в состоянии понять происходящее, расстаются с любимой школой, с одноклассниками, с привычной, родной средой. Это чревато с чрезвычайно тяжелыми травмами, с которыми справиться может не каждый человек. Тем более дети…

Пик обострения связан с екатеринбургскими событиями. При полицейской облаве два азербайджанца из-за чрезвычайно жесткого обращения скончались. Азербайджанские власти отреагировали. Но реакция была в такой форме, что она многократно ухудшила ситуацию. Защита этнических азербайджанцев, проживающих в разных странах, не только допустимая, но и обычная, нормальная практика. Но реакция Баку не была ни обычной, ни нормальной. Там решили действовать по принципу «око за око». Но такой ветхозаветный принцип не может и не должен использоваться как способ и инструмент дипломатии. Задержание русских в Баку, их жестокое избиение  при задержании, показ их по телеканалам с окровавленными лицами – весь этот спектакль ничего хорошего не предвещал российским азербайджанцам. Здесь все, кто не потерял способности здраво рассуждать, с тревогой стали ожидать возмездие. И, к сожалению, долго ожидать не пришлось. Час возмездия наступил практически немедленно…

Я хочу обратиться к азербайджанским властям: пожалуйста, нас от российских властей защищать не надо. Когда вы начинаете нас «защищать» и инструментом защиты выбираете полицейскую дубинку, нам, попросту говоря, конец. После смерти двух азербайджанцев в Екатеринбурге можно было выразить дипломатический протест, если вы были сильно потрясены смерью соплеменников, в чем я сильно сомневаюсь, могли бы вызвать российского посла, даже отозвать «для консультаций» своего посла из Москвы. Но арестовать практически случайных людей, демонстрировав их всему миру с изуродованными лицами – это не защита интересов этнических азербайджанцев, наоборот, такие демонстративные действия судьбу всех азербайджанцев ставит под угрозу.

Господа, если вам действительно небезразлично благополучное проживание азербайджанцев в России, отпустите русских, которых вы арестовали в ответ на события в Екатеринбурге. Этими бессмысленными арестами вы уничтожили,, другое слово не подберу… да, уничтожили  или приговорили к верной гибели Шахина Шыхлинского. Пострадали и другие азербайджанцы. Господа, в течение десятилетий азербайджанцы в России были одной из важных экономических опор Азербайджанской Республики. Азербайджанцы здесь свободно, без ограничений занимались бизнесом, в неограниченном количестве деньги переводили в Азербайджан, там вкладывали в бизнес, поддерживая тем самым местную экономику. И российские власти их не дискриминировали, такого не было. Бытовой национализм, шовинизм везде есть и здесь они были. Но это к официальной политике отношения не имело. Десятки тысяч наших детей, не имея документов, бесплатно учились в российских школах, ходили в детсады, тысячи юношей и девушек получили образование в российских вузах. В Самаре большое количество врачей, юристов азербайджанской национальностей. Азербайджанцы мирно и равноправно существовали в многонациональной большой российской семье. Ваш конфликт с Кремлем нас делает изгоями, непрошенными гостями, нежелательными лицами. Возникает угроза для детей, потому что нехорошие разговоры неизбежно проникает в детскую среду…

У России и у Азербайджана могут быть и есть разные геополитические интересы и приоритеты. Но политика в отношении диаспор справедливой. Руководство Азербайджана часто говорит о привилегированном положении русского населения, в качестве подтверждения называет наличие большого количество русских школ. Но в таком количестве русские школы русскому населению не нужны, в этих школах обучаются преимущественно дети из азербайджанских семей, чтобы они пополняли контингент русскоязычных азербайджанцев, практически всегда к властям лояльных, часто аполитичных,  к национальной культуре и даже в какой-то мере к национальным интересам безразлично относящихся. Азербайджанское руководство создало свой русский мир, к русской диаспоре отношение не имеющий, этот узкий круг, куда в первую очередь входят крупные чиновник, которые одновременно являются самыми крупными бизнесменами и их семьи, своей русскоязычностью себя отделяет от основной массы населения, себя, конечно, считая элитой… Что касается русской диаспоры, русский язык их дне делает не только привилегированными. Если по справедливости рассуждать, они даже неравноправны. Их представителей нет в правительстве, они не возглавляют даже маленький муниципалитет, нет их в академии наук, среди ректоров и судей… Есть один русский в «парламенте», выставочный экземпляр, то ли в силу возраста, то или из-за иных несчастий, связанных со здоровьем, давно перестал понимать, где он находится и что вообще происходит…

В Азербайджане с особой гордостью говорят об этнических азербайджанцах, которые стали крупными бизнесменами, миллиардерами в других странах, в первую очередь в России. Миллиардер Вагит Алекперов в Азербайджане культовая личность, икона. А в Азербайджане есть крупные русские бизнесмены? Есть миллиардеры? Хотя бы миллионеры есть? Хоть один!

Вы думаете в Кремле сидят наивные люди?

Вы сильно поспособствовали тому, что в России мы все стали потенциальными лишенцами…

И откройте, пожалуйста, дороги. Людей нехорошо держать взаперти как скотину. Пусть люди ездят, передвигаются, так они сами могут обогатиться и страну обогатить.

Оставьте открытыми двери. Мало ли что. Сколько дров наломали. Вдруг придется бежать. Чтобы было куда…

 

Хейрулла Хаял

20. 07. 2026, Самара