Архивы

NƏSİMİNİN «SIĞMAZAM» RƏDİFLİ QƏZƏLİ. III. NƏSİMİ BİR CƏHƏTDƏN TANRI İLƏ OXŞARDIR: İKİSİNİN DƏ YARATDIĞI QÜSURSUZ DEYİL…

Май20

əvvəli burda: https://xeyrulla.com/2026/05/19/nesiminin-sigmazam-redifli-qezeli-ii-seir-deyil-sektant-manifestidir/

Sərt bədii forma kənar müdaxiləni tamamilə istisna etməsə də, bu ehtimalı minimuma endirir. İtalyan soneti və ya Şekspir soneti girilməz qaladır. Şekspir sonetləri ilə bağlı mübahisələr müxtəlif nəşrlərdə olan xırda fərqlərdən yaranır. İtalyan sonetinin və Şekspir sonetinin həm də konkret mövzusu, elm adamlarının diliylə desək, konsepsiyası var. “Sığmazam” qəzəlində nəinki konkretlik yoxdur, bu şeirdə şairin öz auditoriyasına, oxucusuna, məzhəb yoldaşına nəyi çatdırmaq istədiyini demək mümkün deyil. Mövzu qeyri-müəyyənliyi, absurd konsepsiya dil hərcmərcliyi, xaosu yaradır. Baxın:

“Həm sədəfəm, həm inciyəm, həşru sirat əsinciyəm”

Sədəf (almanca perlmutter – mirvarinin anası) təbii kompozitdir, yəni daşqaşdır. “İnci” isə daşqaşların ümumi adıdır.  Yəni “həm sədəfəm, həm inciyəm” – tavtalogiyadır, sənətkar üçün yolverilməz dil pintiliyidir. Misranın ikinci hissəsinin əvvəli ilə məna yə məntiqi əlaqəsi yoxdur. Beytin 2-ci misrasında isə şair paltara keçir və “bu dükanə sığmazam” deyib beyti bitirir.

Şeir “iki cahan”la başlanır, bunu gərək şeiri oxuyub qurtaranadək yadımızda saxlayaq. 9-cu beyt belə başlanır:

“Can ilə həm cahan mənəm, dəhr ilə həm zaman mənəm”

Hansı cahan? Hər ikisi? Ya biri? Hansı?

“Can mənəm”, yəmi “mən — canam” – yəni həyatam? Və ya “bədənəm”? Əlbəttə, nə qədər ki, sağıq, hamımız, canıq, bunun üçün hürufi məzhəbinə keçmək lazım deyil…

“Gərçi mühiti-əzəməm, adım Adəmdir, Adəməm…”

Hansı Adəm? Cənnətdən rüsvayçılıqla qovulan?  Adəm Yaradanın hökmünə baş əyərək cənnəti tərk edir, Rasimbalayev pozası alıb gözlərini süzdürərək demir ki, yox, sən məni qova bilməzsən, mən günəşəm, fələkəm, “pəncü şeşəm”…

“Şəms mənəm, qəmər mənəm, şəhd mənəm, şəkər mənəm”

Yəni günəşəm, ayam, balam, şəkərəm…

Bu sıranı təşkil edən sözlər arasında məna, kateqoriya fərqi yerdən göyə qədərdir. Bənzətmə üçün sıralanan sözlər arasında yazınlıq olmalıdır: günəş hara, bal hara… Və yarım misralardakı “qəmər” və “şəkər” sözləri qafiyə xatirinədir. “Günəş”lə “pəncü şeş” də həmçinin…

“Gülşəkərəm nəbat ilə…” – fəlsəfi dərinliyi bəlkə burda axtarmaq lazımdır? Bəlkə “fəlsəfi şşirinlik” dadmalıyıq?

Belə şeiri, yalan olmasın, kilometrlərlə uzatmaq olar. Canlı, cansız cisimlərin, təzahürlərin, fenomenlərin sayı-hesabı yoxdur. Onları sadalamaqla yeni beytlər qoşursan, bir şərtlə ki, rədifin əvvəlində qafiyə olsun: can, cahan, dükan, məkan, qazan, iki qoz bir girdəkan…

Mənim alim soydaşlarım iddia edirlər ki, Nəsimi insan azadlığına himn bəsləyib. Bu son dərəcə dolaşıq mətndə azad insanı görənlərə qibtə etmək olar. Mətndəki insan “Mən Allaham” və ya “Tanrıya bərabərəm” deyib özünü Napolen, İcgəndər Zülqərneyn, Yuli Sezar sayan dəliləri xatırladır.

Hürufiliklə insan azadlığı bir araya sığmır. Hürufilik öz ardıcılının başını, beynini ərəb əlifbasının hərflərinə bağlamaqla onun azadlığını daha da məhdudlaşdırır, daha doğrusu, ruh azadlığından tamamilə məhrum edir.

Əvvəldə dediyim kimi, bu şeirdə hürufi insanına təlqin edilməli, aşılanmalı olan etik-əxlaqi model rüşeym, eskiz halında belə gözə dəymir. Müəllif yalnız Yaradanla bəhsləşir və özünü əslində gülünc vəziyyətə salır. Belə bərbad dillə, belə bənzətmələrlə, belə bəsit təfəkkürlə Yaradana meydan oxuyan şəxs tragik qəhrəman kimi yox, komik personaj kimi görünür…

Bu şeir, əvvəldə dediyim kimi, gənclik illərində yazıla bilərdi. Qüdrətli şairlik təbiəti ilə doğulmuş və yeniyetməlikdən xarizmatik sekta rəhbəri Nəiminin təsiri altına düşmüş Nəsiminin özünü hardasa çox yuxarılarda görməsi izah oluna bilər. O, gəncdir, qanı qaynayır, güclü şairlik təbiəti coşur, xəstəlik yoxdur, ölüm isə… Jan Pol Sartrın məşhur ifadəsinə azacıq dəyişiklik eləsək, deyə bilərik: gənclikdə “ölüm – başqalarıdır”. Və o düşünmür ki, iki gün yuyunmayanda öz ətrafına üfunət yayır, tanrıdan, fələkdən, mələkdən fərqli olaraq onun yeməyə, paltara, istidən, soyuqdan sığınacaq yerinə ehtiyacı var. Böyüklük – Yaradanla bəhsləşməkdə deyil, özünü Yaradana bərabər etməklə insana azadlıq gəlmir…

Mən bunu Nəsimiyə ünvanlamıram. Mən bunu Nəsimini bu gün oxuyanlara, onun sabahkı oxuyanlarına ünvanlayıram. Nəsimi “mən həqqəm”, yəni “mən tanrıyam” desə də, nə həqq idi, nə də tanrı. Ona görə də onun mətnlərində mistika axtarmaq, qorxmaq, çəkinmək lazım deyil. Yəni Nəsiminin də mətnlərinə bütün başqa mətnlərə olduğu kimi tənqidi münasibət vacibdir. Dünyamıza, həyatımıza baxanda görürük ki, Tanrının da yaradıcılığında çox ciddi qüsurlar olub… Pis yaxşıdan az deyil…

Nəsiminin yaradıcılığında olduğu kimi. Yəni ən azı bu cəhətdən Nəsimi ilə Tanrı arasında eynilik olmasa da, yaxınlıq var…

 

 20 05. 2026, Samara

NƏSİMİNİN «SIĞMAZAM» RƏDİFLİ QƏZƏLİ. II. ŞEİR DEYİL, SEKTANT MANİFESTİDİR…

Май19

əvvəli burda: https://xeyrulla.com/2026/05/18/nesiminin-sigmazam-redifli-qezeli-i-metndeki-artirmalar-haqqinda/

Nəsimi yaradıcılığı ilə professional şəkildə məşğul olanlar “Sığmazam” rədifli qəzəlinin müxtəlif mənbələrdəki nüsxələrində xeyli fərqlər üzə çıxarırlar. Bunlar əsasən ayrı-ayrı söz və ifadələrdir. Mənə maraqlı olan bütöv beytlərin başqa müəlliflər tərəfindən mətnə əlavə edilməsidir. Mənə elə gəlir ki, qəzəlin müəllif nüsxəsində on beş (on altı, on yeddi…) beytin olduğuna da şübhə ilə yanaşmaq lazımdır. Mən yuxarıda qəzəlin ümumi arxitekturasına uyğun gəlməyən üç beyti  göstərmişəm.

Nəsimidən xeyli əvvəl yaşamış italyan şairi Françeska Petrarkanın (1304-1374) lirik şeirlərinin əksəriyyəti sonet formasındadır, sonet 14 misradan —  iki dördlük və iki üçlük — ibarətdir, bəndlərin ciddi və xeyli mürəkkəb qafiyələnmə sxemi var. Yəni köçürülmə zamanı diqqətsizlikdən ya bilərəkdən sonetdəki sözlərdən hansısa dəyişdirilə bilərdi, ancaq bir misra da əlavə eləmək olmazdı! Qəzəl janrında ciddi say tələbi yoxdur, bir qayda olaraq beytlərin sayı təkdir: beş, yeddi… “Sığmazam” rədifli şeir formasına görə qəzəl olsa da, lirik şeir deyil, ictimai-siyasi manifestdir və ya dini sektanın poetik şəkildə ifa olunmuş konsepsiyası və ya tezisləridir. Bunu hürufi insanının manifesti ya sekta nizamnaməsi kimi qiymətləndirmək olar. Şeir çox aydın və sadə bəyanatla başlanır. 1-ci misrada insanın böyüklüyü, onun miqyası və ya miqyassızlığı,  yəni heç bir ölçüyə sığmazlığı elan edilir, ikinci misradan öyrənirik ki, hürufi insanı adi insan deyil, hətta Nitsşenin fövqəlinsan statusu da ona yaramır, o, həm Yaradanın təcəssümü, həm də yaradanın özüdür. Bu mənada hər bir hürufi insanı İsadır – həm Tanrının oğlu, həm Tanrının təcəssümü və həm də Tanrının özü olan İsa.

İsa, İncildən məlum olduğu kimi, özünü Tanrının oğlu elan edəndən sonra sistemli ruhani-etik təlimini öz auditoriyasına çatdırır. Nəsiminin hürufi insanının manifestində hansısa etik təlim, rüşeym halında belə, varmı? Yoxdur! Nəsimi 1-ci beytin 2-ci misrasından başlayaraq gözlə görünən, təsəvvür edilən, yaşanılan, duyulan nə varsa, yəni bütün maddi və mənəvi olanları sayır  və saydıqca deyir ki, bunların hamısı mənəm.

Bu, Tanrının adından elan edilsəydi, başa düşülən olardı. Dini kitablar, ən azından xristianların və müsəlmanların kitabları, yeri, göyü, ayı, ulduzları Tanrının yaratdığını iddia edirlər. Bunu qəbul eləmək çətin də olsa, mümkündür. Ancaq insan, bu insan hürufi insanı da, fövqəl insan olsa belə, iddia edəndə ki, “günəş mənəm, ulduzlar mənəm, mələk mənəm”, bunu gərək ya sayıqlama, ya zarafat kimi başa düşəsən. Nəsiminin şairliyinə söz yoxdur, onun şeirinin ritmi, melodikliyi, metaforaları Mozart musiqisi kimi oxuyanı, eşidəni oynadır, haldan-hala salır. Ancaq “Sığmazam” rədifli qəzəl əsl şeir deyil, şeirlə yazılmış sektant manifestidir. Sektant manifestindən nə isə rasional, sistemli, ağlabatan bir şey gözləmək olarmı?

Beytləri dərindən diqqət yetirdikcə onların cəfəngliyi, absurdluğu üzə çıxır.

Kimsə gümanü-zənn ilə olmadı həqq ilə biliş,
Həqqi bilən bilir ki mən, zənnü gümanə sığmazam.

Manifest universal xarakterli olmalıdır. Yəni Nəsiminin şeirindəki insan xarakteristikası bütün insanlara, ən azından bütün hürufi insanlarına xas olmalıdır. Ancaq yuxarıdakı beytdən görünür ki, manifesdəki “mən” seçilmiş “mən”dir.

“Həqqi bilən bilir…”

Kimdir həqqi bilən? İnsan əgər özü tanrıdırsa, özü günəş və mələkdirsə, kiminsə nəyisə bilməyinə ehtiyacı varmı?

Tanrı oğlu İsa yer üzündəlki həyatını İnsan oğlu kimi yaşayırdı və “zənnə və gümana” sığırdı. Niyə Nəsimi İnsanı sığmır? Belə çıxmırmı ki, o özünü Allahın nişanı, əlaməti, təcəssümü yox, Allahın özü sayır?

Belə yerdə deyiblər ki, sən saydığını say…

Vallah, Nəsimini çox sevirəm və onun haqqında yumorla danışmağı  qəbahət sayıram. Ancaq Nəsiminin bu manifesti mənə Dəli Domrul boyunu xatırladır. Dəli Domrul dedi ki, göstərin o Əzraili mənə, mən onun dərsini verərəm…

Müəllifin nəyi bəyan” etdiyini, kimi hara nə nəyə çağırdığını başa düşmək mümkün deyil. Deyək ki, hər bir hürufi insanın özünün Tanrı olduğuna və ya Tanrıya bərabər olduğuna inandı. Və inandığı andan bu hürufi insanı əlini ağdan qaraya vurar? Allah əl işi görür? Tanrı olduğuna inanmış hürufi insanı taxıl əkməz, mal-heyvan saxlamaz, ev-eşik qayırmaz, onun ruzisi…

Onun ruzisi hardan gəlməlidir, hə?

Nəsimiyə bu sualı vermək olmazdı. Yuxarıda dedik ki, hər bir hürufi insanı Tanrıya bərabər deyil, bu yalnız seçilmişlərin qismətidir. Seçilmişi sorğu-suala tutmaq olmaz, seçilmiş qeyzlənir:

“Çək dilini və əbsəm ol!…”

 

(ardı var)

19. 05. 2026, Samara

NƏSİMİNİN «SIĞMAZAM» RƏDİFLİ QƏZƏLİ. I. MƏTNDƏKİ ARTIRMALAR HAQQINDA

Май18

“Sığmazam” rədifli qəzəlini Nəsiminin 25-27 yaşlarında yazdığını güman etsək, bu mətnin yaşı təxminən 630 ildir. Azərbaycanda qəzəl, dəftərxana dili ilə desək, ictimaiyyətə və geniş oxucu kütləsinə 1970-ci illərin lap əvvəlində, yəni Nəsiminin bir neçə il yubadılmış 600 illik yubileyinə hazırlıq gedəndə çatdırılıb. 1973-cü ildə Həsən Seyidbəyli ilə İsa Hüseynovun “Nəsimi” filmi ekranlara çıxıb və “Sığmazam” qəzəli Rasim Balayevin ifasında kütləvi mədəniyyətin, daha dəqiq desək, kütlə mədəniyyətinin ən çox dinlənilən, lap kiçik fraqmenti ilə olsa da,  ən çox sitatlanan bədii mətninə və eyni zamanda pərəstiş obyektinə çevrilib. Əslində “Sığmazam” rədifli qəzəl bir neçə il əvvəl çəkilmiş “Yeddi oğul istərəm” filmində səslənən “Yanıq kərəmi” saz havasının taleyini yaşadı. “Yanıq kərəmi”ni bu filmdən somra toylarda şıdırğı ritmdə çaldırıb oynadıqları kimi, “Nəsimi” filmindən sonra “Sığmazam” rədifli qəzəlin bütün fəlsəfi-dini məzmunu diqqətdən yayındı və ya tamam təhrif olundu, başlanğıc beytləri ilə naqqalların dilinə düşüb ciddi klassik bədii əsər statusunu itirmiş kimi oldu. Deməliyəm ki, eyni tale Füzulinin “Məni candan usandırdı…” yarımmisrası ilə başlayan qəzəlinə də aiddir. Bu qəzəl də məktəb dərsliklərindəki bayağı, bəsit təhlillərlə, yeganə ləyaqəti saxta pafos olan aktyorların “candan usandıran” ifası ilə lFüzuli qələmindən çıxmış lirik şeirə məxsus bütün emosionallıq itir, laqeyd, işini sevməyən həkimin yazdığı xəstəlik tarixini xatırladır: məni candan usandrdı…

Yeri gəlmişkən, “Sığmazam…” rədifli qəzəllə “Məni candan usandırdı…” qəzəli arasında forma oxşarlığı var. Füzulinin həzəc bəhrində yazılmış qəzəli, futbol termini işlətsək, gizli gəraylıdır. Əgər beytlərdəki misraları ikiyə bölsək, gəraylı dördlüyü alınır.

Şəbi-hicran yanar canım,

Tökər qan çeşmi-giryanım.
Oyadar xəlqi əfğanım,

Qara bəxtim oyanmazmı?

Nəsimi qəzəlində daxili qafiyələndirmə yalnız birinci misradadır, yəni hər birinci misra öz aralarında qafiyələnən iki yarımmisradan ibarətdir. Üçüncü misrada qafiyə yalnız sondadır. Bu mənada Nəsimi mətni formasına görə Füzuli mətninə bənzədiyi qədər fərqlənir də. Fərq həm də ondadır ki, Füzuli qəzəlinin bütün beytlərində bu ikiqat qafiyələnmə prinsipinə əməl olunub və Füzuli kimi sənətkardan ayrı şey gözləmək olmazdı: forma müqəddəsdir! Nəsiminin qəzəlinə diqqətlə baxsaq, görərik ki, iki beytdə forma pozulub: 3-cü və 4-cü beytlərdə.

Müqayisə ilə göstərirəm.

2-ci beytin 1-ci misrası:

Kövnü məkandır ayətim, zati dürür bidayətim

“ayətim” və “bidayətim”lə qafiyələnən yarımmisraları görürsünüz.

İndi 3-cü büytin 1-ci misrasına baxaq.

Kimsə gümanü-zənn ilə olmadı həqq ilə biliş
Yarımmisralar qafiyələnmir, 4-cü beytdə də belədir. Bu, təsadüfi ola bilərmi? Bunu, Nəsiminin səhlənkarlığı ilə izah etmək olarmı? Qətiyyən yox! Klassiklər üçün, Nəsimi miqyaslı sənətkar üçün forma məzmun qədər vacib olub və hətta, elə bu qəzəlin özündə də, məzmundan da vacib olub. İki beytin ümumi formaya uyğun gəlməməsinin bir səbəbi ola bilər: bu beytlər artırmadır. Yəni bunlar Nəsiminin mətninə sonradan əlavə olunub. Və indi kanonik sayılan mətndəki 16 beytdən neçəsinin Nəsimiyə məxsus olduğunu demək çətindir. Yəni mənim üçün çətindir. Mən kalassik ədəbiyyat mütəxəssisi deyiləm və yalnız üzdə olanı görə bilirəm. Məsələn, bu mətndə daha bir forma uyğunsuzluğu var. 12-ci beyt şeirin bütün başqa beytlərindən fərqlənir, yəni bu beytin ikinci misrası da, Füzuli qəzəli kimi qafiyələnən iki yarım misraya bölünür:

Zat iləyəm sifat ilə, qədr iləyəm bərat ilə,
Gülşəkərəm nəbat ilə, bəstə dəhanə sığmazam.

Yəni bu beyti də Füzuli qəzəli kimi dördlük, gəraylı halına da salmaq olar.

Zat iləyəm sifat ilə,

Qədr iləyəm bərat ilə,
Gülşəkərəm nəbat ilə,

 Bəstə dəhanə sığmazam.

Bu beytin artırılma olmağı, mənim fikrimcə, hətta mütəxəssislərdə də şübhə doğurmamalıdır. Forma fərqindən başqa, burda ovqat dəyişikliyi də var. Bu beyti artıran adam elə bil ki, əsl müəllifə parodiya,  satirik nəzirə qoşur, yəni onunla bəlkə də dostyana məzələnir: gülşəkərəm nəbat ilə…

(ardı var)

  1. 05. 2026, Samara

DOKTOR ŞAROVANIN XATİRƏSİNƏ: SAMARA — SALYAN — SAMARA…

Май6

 

Mənim yaşadığım evdən cəmi 150-200 metr məsafədə 19-cu əsrin sonlarında tikilmiş, indiycən yaxşı qalmış və saxlanılmış  binada 13 saylı orta məktəb yerləşir. Bu məktəbdə bir vaxt knyaginya Xovanskayaya məxsus gimnazya olub. Bu bina və Xovanskayanın gimnaziyası mənim üçün ona ona görə əlamətdardır ki, salyanlıların ən azı iki nəslinə çox yaxşı tanış olan bir insan ilk təhsilini burda alıb. 1970-ci illərdə mən Salyanda doktor Şarovanın evinə gedib-gəldiyim vaxtlar o, vaxtaşırı gimnaziya ilə bağlı xatirələrini danışırdı. O zaman, əlbəttə, mən haçansa bu gimnaziyanın qonşuluğunda yaşayacağımı təsəvvür edə bilməzdim…

Məktəb yerləşən küçənin adı doktor Şarovanın ailəsi burda yaşayan vaxtlar Zavodskaya olub. Sonralar ona Ventsekin adını qoyublar. Fransisk Ventsek peşəkar inqilabçı olub, vətəndaş müharibəsi gedən vaxtlar Samara inqilabi tribunalının sədri təyin edilib. 1918-ci ilin yayında şəhəri çexlər tutublar və Ventseki başının təstəsi ilə güllələyibər. Hadisə gimnaziya ilə üzbəüz binaların birində baş verib və indiyəcən üstündə xatirə lövhəsi var. O vaxt doktior Şarovanın 14 yaşı olub. 1919-cu ildə Samarada siyasi, hərbi qarışıqlıq olduğundan və hətta aclıq yarandığından doktor Şarova ailəsi ilə birlikdə Omska köçüb. Orda tibb institutunu bitirib. Klavdiya Fleqontovnanın sonrakı bütün həyatı Azərbaycanla bağlıdır. Xıllıda, Salyanda on illərlə göz xəstəxanalarının baş həkimi olub. Azərbaycanın əməkdar həkimi adına layiq görülüb…

2006-cı ildə samaralı soydaşımız, tanınmış ictimai xadim Şirvan Kərimov doktor Şarovanın basdırıldığı yerin tapılmasına nail oldu və qəbrinin üstünü öz vəsaiti ilə düzəltdirdi…

X.X.

06.05. 2026, Samara

SALEH BAĞIROVUN İFASINDA ŞEKSPİR YA SAMUİL MARŞAK?

Фев2

Dost mənə video göndərib: Saleh Bağırov adlı bir nəfər televiziya studiyasında Şekspirin 2-ci sonetini oxuyur. Dost soruşur: “Sənin tərcümən deyil ki?” Cavab verirəm ki, mənimki deyil. Şekspirin sonetlərini mən də çevirmişəm, ona görə maraqlanıb daha bir neçə dəfə də dinlədim.

“Qocalıq üstünə hücum çəkəndə

Vaxt da gül üzündə qazacaq səngər…

Fikir verin: 1-ci misrada “qocalıq”, 2-ci msrada “vaxt da”. Yəni elə bil ki, qocalıq vaxt deyil, uzağı müttəfiq qüvvələrdir. Şekspirdə “qocalıq” sözü yoxdur, “qırx qış” ifadəsi var:

 When forty winters shall besiege thy brow,

And dig deep trenches in thy beauty’s field…

Mənim tərcüməmdə:

Çöhrəni qırx qışın həmlələriylə,
Səngər tək qazılan qırışlar örtər.

Saleh Bağırov oxuyur:

Gözəlliyin tür tək ötüb-keçəndə

Üstünə baxıb diksinəcəklər

Birinci misradakı bir sözü başa düşmədim, bəlkə “tür deyil”, ayrı sözdür. Ancaq dördüncü misrada heca çatışmır, 11 əvəzinə ondur, bu, tərcüməçinin günahı deyil, ifaçı unudub.

Şekspirdə indiki parlaq geyimin cındıra dönəcəyi deyilir.

Thy youth’s proud livery so gazed on now

Will be a tottered weed of small worth held…

Mənim tərcüməmdə:

İndi öyündüyün şux geyimləri,

Dəyərsiz cındıra zaman döndərər.

Ən maraqlsı üçüncü dördlükdür.

Saleh Bağırovun ifasında:

Gül tək balaları göstərib bir-bir,

İftixarla desən bu gözəl gənclər,

Mənim gəncliyimdir, gözəlliyimdir,

Bax onda döyüşdı sənindir zəfər.

Belə çıxır ki, gənc qadının (əslində sonet kişiyə həsr edilib, kişiyə ünvanlanıb) bir dəstə uşağı var ya olmalıdır? Və «döyüş», «zəfər» şekpirlik deyil.

Şekspirdə:

How much more praise deserved thy beauty’s use,

If thou couldst answer, ‘This fair child of mine…

Yəni Şeikspirdə uşaq birdir.

Mənim tərcüməmdə:

Alqış qazanardın desəydin ancaq:

“Cavanlıq, gözəllik əmanıtini,

Heç də itirmədim. Bu gözəl uşaq,

Mənim hesabatım, həm bəraətim”.    

 

Niyə görə bir uşaq tərcümədə uşaq bağçasına çevrilir? Ona görə ki, sonet Şekspir orijinalından yox, Marşakın ruscaya tərcüməsindən çevrilib. Baxın Marşakın tərcüməsinə:

«Вы посмотрите на моих детей.

Моя былая свежесть в них жива,

В них оправданье старости моей».

Bu soneti Modest Çaykovski də (bəstəkarın qardaşı) ruscaya çevirib, onda da uşaq birdir, ancaq Çaykovski uşağın cinsini də göstərir: oğlan…

Soneti bitirən beyt də də orijinala uyğun deyil Şekspirdə sonetin ünvanladğı şəxsin övladının yox, öz qanı nəzərdə tutulur…

Təəssüf ki, Saleh Bağırov tərcümənin müəllifini elan etmədi. Onun ifasına çoxlu “bravo” deyən qadınlar da soruşmadılar.

Bəlkə Saleh Bağırov özü çevirib?

Samuil Marşakdan…

 

02. 02. 2026, Samara

 

UİLYAM ŞEKSPİR. 2-Cİ SONET

MEHMAN, AUDİTORİYAN BƏLKƏ DƏ «MAL»DIR, ANCAQ SƏN FİKİRLƏŞƏN QƏDƏR YOX…

Янв27

…Dəniz sahili, hansı dəniz olduğunu demək çətindir. Gəzinti qayığına adamlar minirlər, onların arasında yalnız arxadan görünən tünd boz paltarlı kişi də var. Mehman Hüseynov iddia edir ki, bu kişi İlham Əliyevin oğlu Heydərdir, guya əsgərliyini qoyub qaçıb Fransaya, orda kef edirmiş.

Qayığa minən tünd boz paltarlı kişinin Heydər Əliyev olduğuna heç bir sübut yoxdur, video uzaqdan çəkilib, kişinin üzü görünmür, çəkilişin vaxtı, dəqiq yeri məlum deyil. Digər tərəfdən, əsgərlərin məzuniyyəti olur və Heydər Əliyev də məzuniyyət vaxtə Bakıda ya ayrı yerdə dənizdə istirahət edə bilərdi – yəni mən bunu Heydər Əliyevin vəkili kimi deyirəm, Mehman Əliyev qanunuçuluq uğrunda və qanunsuzluğa qarşı mübarizə aparırsa, öz işində və mübarizəsində qanunu rəhbər tutmalı deyilmi? Gözə kül üfürmək, auditoriyanın “mallığına” arxayın olub ona vəd edilmiş sensasiya əvəzinə rusların dediyi kimi “pşik” sırımaq mübarizlik deyil və əsl jurnalistika ilə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Mehman Hüseynov “təhqiqatı”nın əsas hissəsini İlham Əliyevin gəlininin ifşasına həsr edib. Ancaq ifşa yoxdur, çünki Mehman Hüseynovun Alyona Əliyeva haqqında dediklərində heç bir fakt yoxdur. Sosial şəbəkələrdən götürülmüş və Alyona Əlieva məxsusluğu şübhə doğuran iki-üç fotonu göstərib deyir ki, xanım gecə-gündüz gecə klublarında olub. Gecə klubuna getmək, mən bilən, ayıb iş deyil. İndiki şəhərli gənclərin çoxu gecə klublarına gedir. Alyona Əliyeva niyə getməmliydi. Məsələ burasındadır ki, getməyinin də sübutu yoxdur. Mehman Əlieyevin əlində heç nə yoxdur. Səsinin yoğun yerinə salır, turp kimi qızarır, auditoriyaya Mehmanın (özü haqqında üçüncü şəxs kimi danışır) necə oğlan olduğunu tez-tez xatırladır.

Alyona Əliyevanın etnik mənsubiyyətinin ləkələyici fakt kimi qələmə verilməsi, mənə elə gəlir ki, özünü tərbiyəli sayan hər kəsi pərt eləməlidir. Qardaşı, özü Avropa ölkəsində yaşayan adama tayfaçılıq, irqçilik, millətçilik yaraşmaz. İndiki vaxtda məgər Ukrayna vətəndaşlığı  qürur mənbəyi olmalı deyil?

Mehman Hüseynova fövqəladə zərbə vurulub. Onun yatağına hökumət kamera qoyub. Ancaq özünü jurnalistikaya, siyasi mübarizəyə həsr edən adam zərbəni qarşılamağı bacarmalıdır. Qisas hissi Mehman Hüseynovun beynini dumanlandırıb. Acığını çıxmaq üçün hər vasitəyə əl atır. O cümlədən uydurmaya, qondarmaya, manipulyasiyaya – yəni Azərbaycanda polis, məhkəmə necə işləyirsə, Mehman da o cür işləyir. Azərbaycanda qondarma ittihamlar ağır hökmlərlə nəticələnir – gülməli deyil. Ancaq Mehman Hüseynovun həm peşakarlıq baxımından son dərəcə keyfiyyətsiz, heç bir fakta, sənədə əsaslanmayan “ifşa”ları onun özünü etibardan salar. Auditoriyanın xeyli hissəsi bəlkə doğrudan da maldır. Ancaq hamısı yox, Mehman Hüseynov, hamısı yox. Özünü ələ al…

 

X.X.

27. 01. 2026, Samara

SƏADƏT CAHANGİRƏ: «BİZ»İ EHTİYATLA İŞLƏDİN. MƏN ÇƏKMƏÇİ BİZİNİ DEMİRƏM…

Янв20

Siyasətçilərin bədii yaradıcılığa həvəsli, daha dəqiq desək, azarlı olduqları məlumdur. Karl Marks şeir yazıb. Stalin də. Hitler, qulaqlara qurğuşun, rəssam olub.Attestatı olmadığına görə onu rəssamlıq akademiyasına götürməyiblər, o da acıqca gedib olub fürer…

Azərbaycan siyasəti, siyasi həyatı toylarımızın, yas məclislərimizin davamı olduğundan “poeziya” onun üzvi tərkibidir. Meydanda hər iki-üç nəfərdən biri şeir deyirdi. İndiyəcən deyirlər… Son vaxtlar (bəlkə mən indi görürəm) müxalifətin bədii yaradıcılığı yeni vüsət alıb. “Azadlıq” qəzeti kilometrlərlə şeir çap edir. Professor Cəmil Həsənli cild-cild ədəbi icmallar yazır və qəribədir ki, bu icmallar qondarma professor Vaqif Yusiflinin icmallarına o qədər oxşayır ki, onların bir adam tərəfindən yazıldığını düşünürsən…

Səadət Cahangirin FB-da bədii yaradıcılığını yaxın vaxtlardan, yəni həbslərə görə “Azadlıq” qızetini vaxtaşırı izləyəndən görürəm. Şübhəsiz ki, bu qadında poetik talant var, Ayaz Arabaçının tayı deyil, yaxşı ifadələri və hətta misraları da olur. Bu gün tezdən lentdə onun səhifəsi, türkün məsələsi, qabağıma çıxdı. 20 yanvar əlamətdar gündür və şeir də, haçan yazılsa da, bu əlamətdar günə həsr olunub.

“Biz də bir vaxt savaşlarda

bayraq olmuş adamdıq”

Biz – konkret kim? Hansı savaşlarda? Birinci Qarabağ müharibəsində? Ya Lenin adıına meydanındakı fasiləsiz mitinqləri? Deyəsən, Lenin (sonra Azadlıq) meydanını deyir.

“meydanlarda asılmağı

gözə almış adamdıq…”

Mən Səadət Cahangiri tanımıram, yəqin ki, çox yaxşı insandır. Mübarizliyinə isə söz yoxdur. İndi Azərbaycanda müxaliflik mübarizliyin sinonimidir. Ancaq niyə şişirdir və hətta yalan danışır? Meydana yığılanları kim asmalıydı? Qorbaçov? 1985-ci ildə SSRİ-nin rəhbəri olandan Qorbaçov kimi asmışdı? Qorbaçov baş katib olandan sonra siyasi dustaqları buraxmadımı? Özü xalqı partiya bürokratiyasının üstünə qaldırmadımı? Qorbaçov Əfqanıstandan qoşunu çıxarıb on minlərlə əsgər və zabitin həyatını xilas etmədimi? Vətəndaşlığı alınanların pasportunu qaytarmadmı? Bakı meydanına yığılanlardan kim tutulmuşdu? Pafosla, öz dilimizdə desək, yekə-yekə danışmaq min illər ərzində doğrudan da həyatını ideal uğrunda qurban vermiş insanların xatirəsini təhqir etməkdir.

“bilirdik nə, şəhid olub

al qanlara bələnmək,

şüar yazdığın divara

söykənib güllələnmək…”

Səadət Cahangir elə yazır ki, elə bil on-on beş dəfə divara söykəyib güllələyiblər… Peşəkar… Znatok…

“bilirdik hardan çevirir

fələk köhnə çarxını”

Fələyin çarxını hardan çevirdiyini heş Füzuli də bilmirdi, bu bilir…

“bir qurşun necə öldürür

içindəki qorxunu…”

Qurğuşun? Yəni güllə? Səadət Cahangir yəqin ona atılan gülləni ağzıyla tutub…

Yeri gəlmişkən, qurğuşunun sayı olur?

“oxuyardıq nəğməsini

azadlığa acların..”

Bunu başa düşmədim…

Mənim sualım var: əgər bu Səadət Cahangir dar ağacını göz altına almış adamdırsa, niyə indi meydana çıxıb tək piket də keçirmir?

Xatırladıram ki, keçən əsrin 80-ci illərinin sonunda Lenin (sonra Azadlıq) meydanındakı mitinqlərdə şeir deyənlərin heç biri ordu qabağına çıxmayıb – nə Bəxtiyar Vahabzadə, nə Xəlil Rza, nə Sabir Rüstəmxanlı və şoxlu başqaları. Bəxtiyar Vahabzadə sonra tez KQB-nin (KQB generalı Heydər Əliyevin) tərəfinə keçdi. Sabir Rüstəmxanlının necə rəzil tip olduğunu hamımız görürük. Xəil Ruza iki gün Moskva türməsində saxlanan kimi televiziyaya çıxıb dedi ki, “qələt eləyib…” Tankların qabağına çıxanlar, əslində aldadılıb göndərilənlər sadölövh insanlar idilər. Onlar şeir yazmırdılar. Onların adalrı indi heç kimə məlum deyil. Onlar manipulyasiya alətinə çevrilmiş rəqəmdirlər, vəssalam.

Hörmətli Səadət Cahangir! “Biz”- ehtiyatla işlədin. Mən çəkməçi bizini demirəm, əvəzlik bizi deyirəm. Göstərmədiyiniz şücaəti öz adınıza çıxmayın. 1988-ci, 89-cu illərdə azərbaycanlı insan meydana ona görə çıxırdı ki, Qorbaçov heç kimi asmırdı, heç kimi güllələmirdi və hətta tutmurdu da. Əgər “siz” doğrudan da “biz”sinizsə, yəni çoxsunuzsa və dar ağaclarını “gözə almısınızsa”, rus demişkən, “flaq vam v ruki”, çıxın meydana. Şükr Allaha ki, indi Bakıda meydan bir deyil, çoxdur…

20. 01. 2026, Samara

P.S. Mən bütün bunları Səatət Cahangirin səhifəsində şərh kimi yazmaq istəyirdim, təəssüf ki, ona şərhi ancaq «dostları» yaza bilərlər. Bunlar belə demokratdırlar, hakimiyyətə gəldikləri halda özlərini necə apara biləcəkləri elə burdan görünür…

VAHİDİN GÜLMƏLİ QƏZƏLLƏRİ: «EY GÜL SƏNİ HƏR KƏS Kİ, SEVİB, BƏXTƏVƏR OLDU…»

Янв15

Ey gül, səni hər kəs ki, sevib bəxtəvər oldu,

Eşqində bir ancaq mənim ömrüm hədər oldu.

Bu qəzəl yəqin ki altmış-yetmiş ildir ki, oxunur, ancaq hətta oxunan mətnlərə ciddi nəzarət edən Sovet hökuməti və kommunist partiyası da Vahiddən soruşmayıb ki, bu “gül” nə “gül”dür? Əgər “gül” yaxşı güldürsə, onun eşqi ilə ancaq bir adam xoşbəxt ola bilər. Hər kəsi xoşbəxt edən “gül”ə xalq nə ad verir? Birinci beytdən məlum olur ki, bu “gül” heç kəsə yox demirmiş, təkcə Əliağa Vahidi bəyənməyib…

Demək lazımdır ki, birinci misrada qrammatik qüsur da var. Əslində “sevib” yox, “sevdi” olmalıdır, ancaq bu halda vəzn pozulur. Vəznin xatirinə Əliağa Vahid qrammatikaya tüpürüb…

Kim sevdi qara zülfünü, ağ günlərə çıxdı”

Burda Vahid Füzuli səviyyəsində sənətkarlıq məharəti göstərir: konrtast rənglərlə durumun dramatizmini qabardır: “qara zülf” – “”ağ gün”.

Tale mənə yar olmadı, bir dərdi-sər oldu.

O gül Vahidin nəyini bəyənməyib, məlum deyil…

Məşədi İbad demişkən, hər gözəlin bir eybi olur. Vahidin də eybi yaddaşının zəifliyidir.  

Kuyində mənə zülm eləyəndən biri qalmıb.

Ahım odu yandırdı, hamı dərbədər oldu.

Bəs birinci beytdə deməmişdi ki, “gül” hər kəsi xoşbəxt eləyib? İndi deyir dərbədər

olublar…Və “gül”ün “kuyində”, yəni ətrafında olanlar Vahidə necə zülm edirmişlər?

“Үıxmaqdı məni məqsədi namərd rəqibin,

Bar vermədi məqsudi, bütün bisəmər oldu.”

Rəqibu “məqsudi” necə “bisəmər” oldu? Bəs demirdin “gül” hər kəsi xoşbəxt elədi?

Ayrılmaz idik bir-birimizdən, aramızda.

Göz dəydi bizə, bəlkə də, bir bədnəzər oldu.”

Bəs bu nədir? Birinci beytdə demişdi ki, “eşqində ömrüm hədər oldu”, indi məlum olur ki, bu da kef çəkibmiş…

“Ev yıxmağı, qan tökməyi zənn etmə hünərdir.

Hər kim vətənin sevdi, o əhli-hünər oldu.”

Bu beytin misraları arasında bir əlaqə var? Birinci misrada “gül”ə deyir ki, qan tökmək hünər deyil. Yəni dava eşq davasıdır, əslində kef davasıdır, “gül” əlli “əğyarı” xoşbəxt edirsə, nə eşq?

Ancaq ikinci misrada Vahid gözlənilmədən vətənpərvərlik mövzusuna keçir. Vətən sevənləri hünər əhli adlandırır. Yəni hünər əhli olmağa tələb elə də yüksək deyil, vətəni sev – kifayətdir. Sevməsən də olar. Kim yoxlayacaq? Və sevgini nec yoxlamaq olar… Həm də bu misra ilə Vahid bu səfeh qəzəlini senzuradan keçirir, Vətəni sevməyə çağıran şeirə nə söz ola bilər. Bu gün yaşasaydı, Vahid türkçülüyü də, Turanı da qatardı bura…

Sonra Əliağa Vahid Hamlet pozası alır, “Olum ya ölüm” monoloqu ilə müqayisə ediləbiləcək beyt deyir:

Vəhşiliyə, namərdliyə, nadanlığa nifrət!

İnsanlıq ilə ömr eləyən bəxtəvər oldu.

Nifrət! Namərdliyə nifrət! Yadımdadır, bunu İslam Rzayevi oxuyardı, gözlərini də yumardı…

Ancaq beytin ikinci misrası o qədər də inandırıcı deyil İnsanlıq ilə ömr eləyənlər haçan bəxtəvər olublar?

Səndən sora, Vahid, ayıq ol, qoy deməsinlər,

Dünyaya gəlib-getdi, hayıf, bixəbər oldu.

Bu çağırışı biz də özümüzə götürməliyik, mətnləri ayıq oxumalı və dinləməliyik. Yoxsa bizə nəinki “bixəbər”, hətta ayrı söz də deyərlər…

15. 01. 2026, Samara

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. BƏXTİYAR VAHABZADƏ İDDİA EDİR Kİ, AZƏRBAYCANLI (ERKƏYİ) BAKTERİYA KİMİ QƏDİMDİR…

Янв6

1966-ci ildə Bəxtiyar Vahabzadə “Azərbaycan oğluyam” adlı şşeir yazıb. Bu şeiri akademik şairin öz adından və ya bütün azərəbaycanlı erkəklərin adından yazdığını yüz faiz əminliklə demək olmaz. Əminliklə onu demək olar ki, bu şeir qadınlara aid deyil.

Azərbaycan oğluyam,
Odu Allah sanmışam.
Anam torpaq,
Atam od,
Mən oddan yaranmışam.

Üçüncü misrada deyir ki, anası torpaqdır, bir misra sonra deyir “oddan yaranmışam”. Bu eklektika, hərcmərclik və həftəbecərlik əslində ömrü boyu universitet müəllimi olmuş müəllifin bütün şeirlərinə xasdır.

“Od kimi istiqanlı,
Seltək dəliqanlıyam.”

Burda məhz “Azərbayca oğluna”, yəni azərbaycanlı erkəyə məxsus xarakteristika var? Yapışa biləydin o vaxt yaxasından, deyəydin sənin nəyin dəiqanlıdır? Dəliqanlı ingilisdir, sən bu şeiri qondaranda futbol üzrə dünya çempionu oldu. Dəliqanlı almandır ki, sənin soydaşın Tofiq Bəhrəmovun əslində səhv rəyi nəticəsində dünya çempionatının gümüş medalını aldı. Şeir noyabrda yazılıb. Noyabrın on beşinə qədər yağışdan iliklərinə qədər islana azərbaycanlı məktəblilər pammıq tarlalarında əsir-yesir idilər. Hrdaydı sənin dəliqanlılığın, niyə durub etiraz eləmirdin?
“Həyat qədər qədiməm”.

Bu cəfəng misranın mənası nədir? Yer üzündə həyat dörd milyard il əvvəl yaranıb. Yəni o vaxt “azərbaycanlı erkək” bakteriya şəklində mövcud olub? Dişisiz?
“Od kimi yandıranam.”

Yaxşı, canımızı dişimizə tutub bu misranı udduq. Dalına (şeirin) baxaq:
“Su kimi söndürənəm”

Bəs bu nədir? Azərbaycan oğlu su kimi nəyi söndürür?
“Məni yandırsalar da”

Yuxarıda demişdi ki, oddur. Odun nəyini yandırırlar?
“Suda batırsalar da,
Yenə mənəm, mən mənəm!”

Azərbaycanlı erkəyini niyə suda batırırlar? Suda batırılandan sonra bu erkək necə “mən mənəm” olur?

“Köküm üstdə bitmişəm”

Bəxtiyar Vahabzadənin köklərini bilən var?
Şöhrətim var,
Şanım var.”

Şöhrətlə şanı akademik ayırıb. Çünki şan sözünə ayrı misra kimi qonorar alacaq. Bir kilo mal ətinin pulunu

“Azərbaycan oğluyam,
At belində doğuldum”.

Bəlkə eşşək belində? Danabaş kəndində gözümzə at dəyir?
“Zamanın qazanında
Neçə dəfə dağ oldum.”

Qazanda necə dağ ollaq olar? Bəlkə ocaqda, şişdə?

“Mənim damarlarımda
Gur sellər çağlamışdır.”

Yuxarıda demişdi ki, sellər kimi dəliqanlıdır. Çevir tatı, vur tatı: pul tələsidir.
“Anam cəngilər üstə
Məni qundaqlamışdır.”

Bəxtiyar Vahabzadənin atası yqin evində zurnaçılar ansamblı saxlayırmış  körpə şair hər bələnəndə cəngi çalınırmış.

“Azərbaycan oğluyam,
Min ildir,
öz adımın
Keşiyində durmuşam”.

Necə dayanmısan? Sənin heç düz-əməlli adın olub ki, keşiyində dayanasan?

“Silahım olmayanda

Nifrətimi barıttək
Qəlbimə doldurmuşam…”

Bəh-bəh! Millətin bundan xəbərim olmayıb! Silah gəzdirirmiş! “Leninlə söhbət” poemasını yazanda yəqin ki, özünü müvəqqəti tərksiah edib…

“Azərbaycan oğluyam,
Yaşım adımdan qədim.
Heç kəsin toyuğuna
Ömrümdə “kiş” demədim.”

Bu, ağ yalandır. Özgə toyuğuna nəinki kiş demək, hətta özgə toyuğunun başını üzüb qazana basmaq da azərbaycanlı erkəklərdə zirəklik sayılıb…

“Adım doğdu hünərdən
Hünərim, adım oldu”.

Bilmək olmur bu erkək hansı hünəri göstərib və ona hansı adı veriblər. 1966-cı ildir, bir neçə aydan sonra Heydər Əliyev KGB-nin sədri təyin ediləcək…

“Azərbaycan bayrağı
Başımın üstündədir!..

Əqidəmin, eşqimin,
Qanımın rəngi bayraq”

Bu, əlbəttə, sovet Azərbaycanının qırmızı bayrağıdır…

“Ucalsam da günbəgün,
Dünənki son zirvəmə
Bu gün yenə “az” dedim.”

1966-cı ildə azərbaycanlı erkək hara ucalmışdı? Əhalinin çoxu ifrat kasıb vəziyyətdə idi. Bəli, “Neftçi” komandası birinci və sonuncu dəfə SSRİ çempionatında bürünc medal qazanmışdı, ancaq o komandada bir azərbaycanlı oynayırdı: Yaşar Babayev…

Belə cəfəng şeirlər kimdəsə vətənpərvərliyi, vətənə sevgini artıra bilər? Vətənə sevgini heç yaxşı şeirlər də yarada ya artıra bilməz. Əgər Vətən – yəni ölkə, dövlət yoxdursa. Yəni insan özünü doğrudan özünü doğulduğu yerin tamhüquqlu vətəndaşı hiss edə bilmirsə…

Belə cəfəng şeirlər lotuluğu, konformizmi, prinsipsizliyi pərdələmək üçündür. Bəxtiyar Vahabzadənin öz oğluna baxın…

06. 01. 2026, Samara

KİŞİLİYİ «MİL DURAN» SİYASİ ŞAİRLƏR VƏ YA QORBAÇOVUN TƏRİFİ

Дек23

Azərbaycan xalqı şeirsevər xalqdır, Azərbaycan xalqının heç bir mərasimi şeirsiz keçmir, yasda, toyda şeir oxunur, məhkəmədə məhkum şeir deyir, hakim ona şeirlə cavab verir. Azərbaycanın siyasəti də şeirli və şairanədir. Zəlimxan Yaqub kimi saray şairləri olduğu kimi, müxalifətin də şairləri var. “Azadlıq” qəzeti vaxtaşırı şeir dərc edir, hərçənd şeirlərin səviyyəsi elə təsəvvür yaradır ki, bu adamlar iqtidara qarşı yox, sənətə müxalifdirlər. Yəni şeir — nə şeir, dizinə vur ağla…

Əli Kərimli tutulmamışdan bir az əvvəl Ayaz Arabaçı adlı birinin şeiri “Azadlıq”da çıxmışdı, yəni sayta qoyulmuşdu. Mən bu “şeir” barədə ayrıca yazmışam, indi yadımda qalan odur ki, Arabaçı Ayaz kişilyini (öz kişiliyini) tərənnüm edirdi, deyirdi ki, “pələnglər tuta dövrüm”(Cəfər Cabbarlı demişkən), “kişiliyim mal dura bilməz”. Bunu mən belə başa düşdüm ki, Arabaçının kişiliyi, repressiyalar nə qədər güclənsə də, “mal dura bilməz”, bəlkə də, əksinə, onu kişiliyi mil durar…

Hanı? Əli Kərimli zindanda, türmənin qabağına beş adam yığılmır. Üzümü tuturam Arabaçıya və başqa cəbhəçi sürücülərə: polis sübut elədi ki, kişiliyiniz “mal durur”? Elədi ya eləmədi?

Cəbhəçiləri qınayırlar ki, Əli Kərimlinin məhkəməsi olanda məhkəmə binasının yanına cəmi altı nəfər gəlmişdi. Cəbhəçilər deyirlər ki, bəs polis yolları bağlamışdı, biz nə qayıraydıq?

Cəhənnəm qayıraydınız, gor qayıraydınız! Bəs demirdiniz ki, 1990-cı ildə millət özünü rus tanklarının altına atırdı? İndi niyə polis dəyənəyindən qorxursunuz?

Əslində millət  1990-cı ildə özünü tankların altına atmırdı. Milləti, yəni Meydana yığılanların bir hissəsini quzu kababı yeyib tribunadan nitq və şeir deyənlər inandırmışdılar ki, gedin durun tankların qabağında, sizə heç nə olmayacaq. Xeyli adamı zorla rus qoşununun qabağına göndərmişdilər – bu, faktdır.

Qoşun qabağına çıxanların heç biri, əlbəttə, dəli deyildi ki, özünü tank altına atsın. Onlar arxayın idilər ki, sovet hərbçiləri onlara güllə atmazlar. Onlar qorxmurduar! Ana südü ilə əmdikləri qorxunu sovet adamlarının ürəyindən Qorbaçox qovub çıxarmışdı!

Dörd il idi ki, Kalininqraddan Vladivostoka qədər Sovet İttifaqlnın bütün ərazisində xristian eksorsizminə bənzər proses gedirdi, ancaq bir mühüm fərqlə: insanların içindən, yəni qəlbindən, ruhundan mövhumi cinlər yox, gerçək Qorxu qovulurdu.

Ölkədə dörd ilə yaxın idi ki, insanlar Sovet imperiyasının bütün institutlarını demontaj edirdilər və heç kim tutulmurdu, heç kimə güllə atılmmırdı. 1990-cı ilin yanvarında sovet qoşununun qabağına çıxanlar da arxayın idilər ki, onlara güllə atılmaz.

Ancaq Meydan rəhbərləri hər ehtimala qarşı gedib girmişdilər isti mənzillərinə, arvadlarının, məşuqələrinin qoynuna. Tribuna şairlərindən, dil pəhləvanlarından birinin də 20 yanvarda burnu qanamayıb…

Ruslarda bir ifadə var: “Vdruq vsyo poşlo ne tak”. Bakıdakı qoşun hissələrinə şəxsən Qorbaçov yox, Əfqanıstanda əlləri qana bulaşmış zabitlər, məsələn, Aleksandr Lebedev, rəhbərlik edirdilər. Onlar bir neçə gün yol gəlib yorulmuşdular, ac və acıqlı idilər, bundan əlavə, “politruklar”  erməni talanlarından, ruslara qarşı təzyiqlərdən danışıb onları hazırlamışdılar. Və onlardan hansısa komanda verir, atəş açılır, tanklar yeriyir…

20 yanvar faciədir, şübhəsiz. Ancaq bu faciə millətin demokratik azadlıqlar uğrunda özünü qurban verməyə hazırlığını göstərmir. Bizim millətdə demokratik azadlıqlar tələbi əhalinin çox az hissəsindədir. Məsələn, Əli Kərimlinin məhkəməsinə gəlmiş altı nəfərdə. Yaxşı, altını vuraq ona. Eləyir altmış. Altmış nəfərlə hara getmək olar?

Meydana dörd ilə yaxın vaxtda yığılan kütləvi mitinqlər də illüziya yaratmamalıdır. Meydana yığılanlar Qorbaçova arxayın olub yığılırdılar. Qorbaçov hələ 1988-ci ildə o meydanı dəyənəklə dağıdıb beş-on adamı qoduqluğa atsaydı, daha o Meydana ayaq basan olmazdı. Bəlkə də gərək Qorbaçox bunu eləyəydi. Onda Nemət Pənahlı kimi şarlatanların, Sabir Rüstəmxanlı kimi oğraşların kim olduğu bilinərdi.

Mətbuat azadlığı, dini azadlıq, seçkili demokratiya, milli oyanış – bunlar hamısı Qorbaçovun irsidir.

Qorbaçov sovet insanının ürəyindən, ruhundan qorxunu xristian ruhanilərinin cini qovduğu kimi qovmuşdu. Bir iş var ki, qorxudan çıxmaqla cəsurluq arasında məsafə böyükdür. Bizim xalq cəsur xalq deyil.

Bizim xalqda demokratik azadlıqlar tələbatı, qanunsevərlik yoxdur – bunları kultivasiya etmək, yəni insanların təbiətinə bunları əkib becərməyə Qorbaçovun nə müddəti çatardı, nə də iradəsi. Qorbaçov devrildi, xalqımız isə uğrunda heç vaxt sistemli mübarizə aparmadığı müstəqilliyi alıb başını itirdi, öz taleyini bəlkə də təmiz insan olan, ancaq zəif iradəli, qıt bilikli Əbülfəz Əliyevə həvalə edib fəlakətə uğradı…

İsa cinləri qovub onları donuzların içində yerləşdirdi  və donuzlar da özlərini sıldırım qayadan atıb məhv oldular.

Qorbaçvun azərbaycanlı insanının içindən qovduğu qorxunun yerini Qorbaçovun Siyasi bürodakı düşməni Heydər Əliyev yaxşı bilirdi. Və  qorxu bir neçə ilin ərzində azərbaycanlı insanın ürəyinə, ruhuna qayıtdı.

Qorbaçov insanlarda şəxsi ləyaqət hissini oyatmağa çalışırdı. Şəxsi ləyaqət hissi olmayan insanı əyilə-yilə yerimək, məmur qabağında ikiqat olmaq narahat etmir. Cəsur adam şəxsi ləyaqət hissi olan adamdır. Şəxsi ləyaqət hissi olan adamın seçki hüququnu alanda, azad danışmaq hüququndan mərhum edəndə, sərhədləri bağlayıb əsir-yesir edəndə o, qorxusuna qalib gələcək, onu nə polis dəyənəyi, nə zindan qorxudacaq. Belə adamlar var. Ancaq onların sayı altı, ya uzağı altmışdır. Altı yüz, altı min olsa belə, az və hətta çox azdır. Və bu azlığı iqtidar vaxtaşırı qəssab sürüdən qoyun seçən kimi seçib atacaq türməyə.

Yox, bizim xalq cəsur deyil. Əsgər şücaəti tamam ayrı şeydir. Cəbhədəki igidliyi mülki həyatda gözləmək sadəlövhlükdür. Cəbhədə əsgər əmrlə rəqib üstünə gedir və kim-kimi məsələsi həll olunur. Əsgər – nəhəng bir hərbi maşının bir hissəsidir. Cəbhədə seçim yoxdur. Ona görə Napoleona qalb gəlib Parisi fəth etmiş rus əsgərləri evlərinə qayıdıb dinməzcə təhkimçiik boyunduruğuna girirdilər. Hitlerə qalib gəlmiş sovet əsgərləri də Berlindən fateh kimi qayıdıb ikiqat əyili yaşayırdılar.

Qarabağda qanlarınını axıtmış əsgərlər – sağ qalanları – nazirliklərin qabağnda acizanə xahişlər eləyirlər, cəsarətləri ona çatır ki, özlərini yandırırlar…

Biz kim olduğumuzu, harda, hansı vəziyyətdə olduğumuzu başa düşmək üçün tariximizi yaxşı bilməliyik, Tribuna pəhləvanlarının yaratdığı miflərdən azad olmalıyıq, “kişiliyim mal durmur, mil durur” deyən heyvərə qafiyəbazları özümüzdən kənar eləməliyik. Dostoyevskinin bir qəhrəmanı Rusiya haqqında deyir: «Россия есть игра природы, а не ума». Azərbaycan haqqında nə demək olar? Azərbaycan nə təbiətin, nə ağlın oyunudur. Azərbaycan bəlkə də tarixi anaxronizm, təsadüfilik və anlaşılmazlıqdır. Azərbaycan yalnız formal cəhətdən dövlətdir, məzmun etibarı ilə ona dövlət demək çətindir… Niyə təsadüfilikdir? Çünki xalq öz dövləti uğrunda mübarizə aparmayıb. Qorbaçov icazə verənə qədər Bakıda bir nəfər meydana çıxmışdı? Hardaydı o Pənahhseynlər, Nemətpənahlılar, Sabirüstəmxanlılar? 

Qorbaçovu unutmayaq…

23.12. 2025, Samara