Razi Nurullayevin Milli Məclisdə son çıxışına baxan adam düşünə bilər ki, Beynəlxalq olimpiya oyunlarının proqramına yaltaqlıq üzrə yarış daxil edilib və Azərbaycanda lisenziya uğrunda ölüm-dirim mübarizəsi gedir.
Razi Nurullayevin hər çıxışı optimistlə pessimist arasındakı fərq haqqında lətifəni xatırladır. Pessimist deyir: «Bundan böyük oğraşlıq olmaz». Optimist: «Olar, olar…»
Mirzə ƏLİL
28. 05. 2024, Samara
Kurort söhbətinə qayıdaq. Şair SSRİ-nin müxtəlif yerlərindəki kurortlarda və sanatoriyalarda dincəlsə də, Azərbaycanda da olur. 1984-cü ildə, yəni Pitsundadan sonra, Məmməd Araz Mərdəkanda dincəlib. Ancaq Mərdəkan Pitsundanın yerini verə bilməz. Heydər Əliyev də Moskvada – yəqin Məmməd Arazın kefini lazımi səviyyədə təmin edə bilməyblər. Bəlkə buna görə Məmməd Araz ölüm arzulaylb. Hətta şeirlə vəsiyyət yazıb: “Dostlar qazsın məzarımı”.
Göz yaşları tökə-tıkə oxuyaq.
“Gözlərimə payın yetsə
Gözün aydın, torpaq anam”.
Mən birinci misra üzərində o qədər baş sındırdım ki, gözümün yaşı da qurudu. Nəhayət, başa düşdüm ki, şair “pay” deyəndə torpağı nəzərdə tutur. Yəni vətənin torpağı qəbirdə gözlərinə dolacaq.
Pardon! Məgər insan öləndə gözlərini qapamırlar? Qapalı gözlərə torpaq necə tökülər? Əgər diri-diri basdırsalar, bu, ayrıı məsələ…
“Son sözümü, son andımı
Gumuldana-gumuldana,
Dostlar qazsın məzarımı.”.
“Gumuldana-gumuldana” – bu necə olur? Bu, xüsusi qəbir qazmaq üsuludur? Bilən var?
İkinci bənd bir az dolaşıqıdır. Ələsgərin, Kərəmin adı çəkilir, sonra deyir “Araz üstdə sivri duran qayada” qəbrini qazsınlar.
Qayada qəbir? Qayanı Fərhad kimi yonmalıydılar?
Üçüncü və dördüncü bəndi başa düşmədim, keçdim beşinciyə.
“ Günahlarım çoxsa, yığın,
Büküb qoyun başaltına.”
Mənə elə gəlir ki, Məmməd Arazın ən böyük günahı kürəkəni, əbədi deputat soğanbaş Aqil Abbasdır. Onu qəbirdə Məməd Arazın başının altına qoymaq Azərbaycan xalqına əvəzsiz xidmət olardı…
Bunu deyən kimi, şairibn başındakı qurdlar yenə qalxır:
“Bəlkə elə başım halal
Baş altdakı daş altına?!”
Məni istəyən bunu izah edə bilənə xələt versin!
“Öz qəbrimə gülə-gülə
Özüın yenmək istəyirəm…”
Təsəvvür edirsinizmi, basdırılmağa gətirilən ölü birdən gülməyə başlasaydı nə mərəkə qopardı? İndiyəcən belə şey olub? Hansı xalq şairi qəbrinə gülə-gülə yenib?
Məmməd Araz bu epoxal şeiri yazandan iyirmi il sonra ölüb. Və şübhəniz olmasın ki, elə o şeiri yazmamışdan çox-çox qabaq planı Fəxri xiyabanda basdırılmaq olub. Qaya-maya söhbəti özünü naza qoymaq, məzənnə qaldırmaqdır. Məramı düz olan adam yazıb qoyardı ki, məni öz kəndimdə basdırın…
Bu adamların əli qələm tutandan bir kəlmə səmimi söz deməyiblər. Lotuluqla yaşayıb, ölümə də naz-qozla gediblər….
“Özünə bax deyirsən” şeirinə baxaq.
“Özümə necə baxım, söylə, atam balası?”
“Atam balası” kimdir? Ruh? Çexovdakı “qara rahib”?
Ramiz Rövşən bunun ağzındam “atam balası”nı götürüb hər iki şeirindən birinə təpişdirir…
“Özünü qəlpə-qəlpə yapmalıdı öz əlin”
Mən özümü gücə salıb güman edə bilərəm ki, şair insanı avtomobilə ya traktora oxşadır. İnsan da mühərrik kimi tədricən tökülür, gərək özü-özünü yığa.
Biz kasıblar doğrudan da öz-özümüzü yığırıq, çünki mexaniklərə, yəni “doxdurlara” verməyə, kurortlara getməyə pulumuz yoxdur. İlin yarısını pitsundalarda keçirən Məmməd Araz deyir ki. guya “öz-özünü” yığır…
Anxaq “qəlpə-qəlpə” yerindədirmi? Qəlpə insanı dağıdan şey deyilmi?
“Balta əlin kəsmədi,
Kəsməlidi söz əlin”.
???
Bəlkə əlini? Təsirlik hal, hə?
Belə başa düşək: balta əlini kəsmədisə, söz kəsməlidir.
Niyə? Hansız söz? Odunçunun əlini? Meşəqıranın?
«Ömür elə çevrədi: irəli yox, geri yox.
Yerə təkan verənin:
Heç özünün yeri yox!»
Ömür çevrədir ya xətdir? Ömrün gerisi də var, irəlisi də var – doğulursan, ölürsən…
Yerə təkan verən kimidir? Allah? Yeir yoxdur? Bəs ərş-mərş?
Göz gərəksiz oldu — tök,
Əl gərəksiz oldu — sat –
Fəlsəfə fəvvarə vurur. Ancaq… Deyək ki, gərəksiz gözü vurub tökdük. Bəs gərəksiz əli satmaq necə olur? Gərəksiz əli kim alar?
“Bir qarışqa gücündə
bir dəyirman gücü var.”
“Gücdə güc var”? Bəlkə belə olmalıydı: “Qarışqada dəyirman gücü var”.
“Dəyirman gücü” nə qədərdir? Bəlkə qarışqanın mühərrikini şair at gücüylə verməliydi?..
Sonrakı iki misra:
“Başı olan baş əyməz!
Kotançı var, cütçü var!”
Başa düşdünüz?
Deyir “özümə necə baxım”. A kişi (sağlığına deyirəm) yazdığına bir baxaydın.
“Dövrəmdə vaxt olur ki, neçə dövran rəqs edir,
Tərifi — küləkçidir, Tənqidi — ələkçidir.”
Rəqs edən dövranların hansının tənqidi ələkçidir?
Burulğandı — qudurğan,
Qudurğandı — burulğan…
Keçəl Həsən, Həsən Keçəl…
Yox, bu şeiri Məmməd Araz milləti dolamaq üçün yazıb Keçək ayrısına. Yaxşısını tapaq.
“Tanrım, məni məndən qoru” – bu şeir yaxşı olmalıdır. Baxaq:
Tanrım, məni məndən qoru bu yaşda:
Hər döngəyə döndərməyim döngəmi,
Yox, yaxşı şeir deyilmiş, Allah şeytana lənət eləsin, hamısı onun fitnələridir, girirmiş şairin beyninə, belə sarsaq şeyləri yazıdıdrmış: “döngəyə, döngəmi…”
“Boyaqçıdan borc almayım rəngimi,
Zumaçıya pay verməyim cəngimi…”
Deyəki ki, tanrı Məmməd Arazı qorumadı. Zurnaçıya necə pay verəcıəkdi? Zurnaçıya harda kim pay verir. Ələkçiyə qıl verənlər var, ancaq zurnaçıya pay vermək…
Ağıla hay ulduz axdı, ay axdı,
Ağılsız baş gödənçiyə ayaqdı.
Mən bütün Məmməd Araz sevənlərə,bütün Naxçıvan xalqına və millətinə səslənirəm: içinizdə bu beyti başa düşən var? Qubada, Dilgahda yazıb.Kefi yuxarı imiş…
Məmməd Araz Puşkinin ölümünün yüz illiyinə şeir həsr edib. Baxaq.
“Hər xəyanət uçrumundan bir tale alsaq,
Min gccəmiz, Min küçəmiz çıraqban olar.
Məncə, şair qüruruna daş atan alçaq
Anasına-bacısına kəm baxan olar.”
“Xəyanət uçrumu” nədir ki, ondan alınan tale “min gecəni, min küçəni”işıqlandırır?
Şair qüruruna daş atan alçaq kimdir? Dantes? Onun ana-bacısı yox idi, onu Gekkeren oğulluğa götürmüşdü…
İndi qatil min donludu, bir donlu deyil.
İndi «ağıl daşqınından» qatil artmada”
“Qatil artmada” – yəni qatillər çoxalır? Ağıl daşqınından?
İndi qatil atlı deyil, faytonlu deyil»
İndi qatil ulduzlara kəmənd atmada!”
Şeir 1987-ci ildə yazılıb. Qatil o vaxt ulduzlara necə kəmənd atırmış?
“Şair səsi el səsinə Allahdan yaxın”
Bu misranı yəqin ki, naxçıvanlılar oxumayıblar. Oxusaydılar, şairdən üz döndərərdilər, Məməd Araz Allahı aşağılayıb, lənət o buynuzlu, quyruqlu şoğəribə…
“Nəsiminin qürubunu görsəydin, yəqin
Sən birinci namizəddin ikinci yerə...”
Çox dolaşıqdır. Nəsimi çempion, Puşkin ikinci? – Belə?
“Yenə şair güllələyir görünməz əllər…”
Hansı şairləri? Kurortlarda can bəsləyənləri?
28.05. 2024, Samara
ardı var
Qurban Məmmədli, universitet diplomlu gədə, Hollivud ulduzu sayılan bünüt qadınları «əxlaqsız» və «fahişə» alandırdı.
Qurban Məmmədli İngiltərədə yaşayır və ingilisin çörətini yeyir. Ancaq arxayınam ki, Britaniyanın fəxri Meqqi Smitin adını belə eşitməyib. 89 yaşlı Meqqi Smit iki dəfə Oskar, dörd dəfə Bafta laureatıdır. Atası Oksford professoru olub, özü də Oksfordda oxuyub. 1998-ci ildə əri öləndən sonra təkdir. Beş nəvəsi var.
Meqqi Smitin rolları dünya kinematoqrafiyasının zirvə nailiyyətləridir.
Dönə-dönə xeyruyyəçilik aktlarında iştirak edib.
Qurban Məmmədli öz anasını əxlaql qadın nümunəsi sayır. Mən onun mərhum anası haqqında hörmətsiz danışmaq istəmirəm. Ancaq Meqqi Smit Qurban Məmmədlinin anasından təzəvvür edilməz dərəcədə üstündür. Çünki Qurban Məmmədlinin mərhim anası Qurban və Sərdar kimi gədələri dünyaya gətiribsə, Meqqi Smitin dünyaya gətirdiyi rolları insanlarda nəcib duyğular oyada bilir, bizi yaxşılığa doğru səsləməyə və dəyişdirməyə qadirdir, bütün dünyada yüz milyonlarla insanları ruhlandırır, yaşadıqları çətinlikləri dəf etməyə yardımçı olur.
Qurban Məmmədlidə bir qram vicdan olsa, gedib Londonda dörd yol ayrıcında diz çökər, Meqqi Smitdən və onun simasında bizim həyatımızı zənginləşdirən, yaratdığı surətlərlə bizə ümod, təsəlli və ilham verən bütün sənətçi qadınlardan üzr istəyər.
Qurban Məmmədli, əlbəttə, vəhşidir. Vəhşi olduğu qədər də bədbəxtdir. Dostoyevski bir qəhrəmanı haqqında deyirdi: “Sentimental və kinli”. Qurban isə bədbəxt və kinlidir.
Qadınlardan nə istəyir? Bələ nəyəsə tamarzıdır? Bəlkə oOna görə gah Cəmil Həsənlinin qızından yapışır, gah Kim Qardaşyandan?
Hə?
27. 05. 2024, Samara
P.S. Hollivud ulduzlarının «fahişə» olduqlarını Qurbana bəlkə Ərəstun Oruclu deyib? Deyər… Ona «Ərəstun» adından çox yaxşı rus sözü olan «svistun! sözü daha çox yaraşır…
Adına oxşayan çoxmu adam var? –
Nə Xeyir? Nə Allah? – məni götürsən….
Sən gülən, gülləri solmayan bahar,
İstəkli bacımın balasısan sən.
+
Nə sərvət qazandım, nə ad qazandım,
Ancaq sevgi gördüm fövqəladə mən.
Sən “dayı” deyəndə ya da yazanda,
Bu gözəl rütbəmlə fəxr elədim mən.
+
İlin doqquz ayı burda soyuq var.
Doyunca yayda da isinmirəm mən.
Qəlbimə xatirən gətirir bahar,
Pəncərəmdə açan gül kimisən sən.
27. 05. 2024, Samara
Atalar deyib çox yemək az yeməkdən də qoyar. Mən Məmməd Arazın 70-80-ci illərdə yazdığı şeirlərin altında baxıb görürəm ki, əfsanəvi millət vəkil Aqil Abbasın qayınatası ilin yarısını kurortlarda keçirirmiş. Pitsundada, Baş katiblərin, o cümlədən Brejnevin iqamətgahı yerləşən məşhur Abxaziya məşhur kurortunda çox olurmuş. Təsəvvür edirəm ki, Brejnevlə Məmməd Arazla hasar başından söhbət də edirlərmiş.
— Ну, Мамедчик, как дела? Пишешь?
— Пишу, дорогой Леонид Ильич.
— Пиши, пиши. Ты тот еще рифмоплет, Гейдар мне про тебя говорил. Я тоже пишу. Скоро Ленинскую премию получу.
— Леонид Ильич, а мне не дадите Ленинскую? Я земляк Гейдара Алиевича..
— Нет, Ленинскую премию тебе не дам, сам ее получу. Но и тебя без премии не оставлю. Я вот только что кабана убил. Одним выстрелом. Повару скажу, чтобы голову выделили тебе. Сваришь что-нибудь…
— Спасибо, дорогой Леонид Ильич…
Bəlkə kurort kefləri Məmməd Arazın uzun sürən ağır xəstələyinə səbəb olub? Kurortda kef çəkə-çəkə ölənlər də olur. Mənim yerlim Aşıq Pənah elə kurortda ölmüşdü…Salyanda bir qiyamət qopmuşdu ki…
Nə gizlədim, heç vaxt kurortda olmamışam. Fikirləşirəm ki, mən mən Məmməd Araz gedənin yüzdə biri qədər kurorta getsəydim, nəinki Parkinsona, hətta Andersona, Yoxansona, Robinsona, Stivensona da tutulardım. İndi, şükr Allaha, xəstəliklərim öz milli xəstəliklərimizdir….
İndi Məmməd Arazın kurortlarda yazılmış şeirlərini oxuduqca çaşıb qalıram. Mən, universitet diplomuna “filoloq-orta məktəbdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi” yazılmış mən Mənnəd Arazın yazdıqlarını çətin başa düşürəm ya da heç başa düşmürəm. Elə bil içkili halda yazıb ya da yanında olan kimsə onun yuxuda sayıqlamalarını kağıza köçürüb. Məsələn, “Köçəri” şeiri.
Haqqa ağ olana ağ olmaq azdı,
Vaxtsız həkimləri qayadan asdı.
Ölümün qəbrini ölümə qazdır,
Desinlər yolunu azıb, köçəri!
Birinci misranı başa düşürəm: yəni haqqa ağğ olanın gərək iki gözünü bir deşikdən çıxarasan. İkinci misranı başa düşnmürəm. Soldan sağa, sağdan sola oxuyuram, heç nə anlamıram. “Vaxtsız həkimlər” kimdir? Onları qayadan kim asdı? Niyə asdı? Üçüncü misra elə bil horror filmindəndir: ölümün qəbri? Ölüm özünə qəbri necə qazır? Bunu icra elətdirən köçəridir? Bu misraların arasında hər hanısa məna əlaqəsi var? Məncə yoxdur. Onlarıın yeganə məna əlaqəsi, Məşədi İbadın sözü olmasın, hər birinin mənasızlığıdır…
O zirvədə qar buluddu.. bulud — qar,
O zirvəyə biçilməyə bulud — dar,
Birinci misra Məmməd Arazın firma üsulundadır: sözü deyir, sonra astarımı üzə çevirib yenə deyir: qar buluddu, bulud qar.Çevir tatı, vur tatı. Əlbəttə, bu bənzətmələrin dəyəri qara qəpikdir, ancaq ən azı başa düşüləndir. Ancaq ikinci misranı necə başa düşəsən?. Başa düşürük ki, “qar” sözünə “dar” sözündən yaxşı qafiyə yoxdur. Ancaq məna məsələsi var. Aşıq Abbas deyəndə “Gümüş kəmər incə belə dar gəlir” – bu, incədir, gözəldir və başa düşüləndir. Bulud zirvəyə biçilir? Zirvədə biçilir? Niyə dar gəlir?
Əl eləsəm, əlcək olan buludlar
— Əlim çatmaz, Ünüm yetməz…
Buna nə deyəsən? Şair əl eləsə, buludlar “əlcək olur”? Əl harda, bulud harda? Əlcək harda?
Harayladım-qovuşmadı dağ-dağa,
Daşdan-daşa qol atmadı dağdağan. İ
nnən belə şalı vüqara-Şahdağa,
Əlim çatmaz, Ünüm yetməz…
“Dağ-dağa”, “dağdağan…” Qurban Məmmədli demişkən, əziz həmvətənlər, bu, şeir deyil, qafiyə oyunudur, bu şeirdə də, Məmməd Arazın mətnlərinin əksəriyyəti kimi, bir şeir misrası belə yoxdur. Yoxdur, vəssalam.
Məmməd Araz hay vuranda dağ-dağa qovuşacaqdı, dağdağan qol atacaqdı…
Mənim kəndçim Yavər deyərdi: Yox, hoqqa eləyəcəkdi… hamam eləyəcəkdi…
Təsbeh kimi dənələndim qovğa yolunda,
Yolağasız yolçu gördüm dünya yolunda,
Qovğa – savaş, dava, çəkişmədir. Bəs “qovğa yolunda” “təsbeh kimi dənələnmək” nədir?
“Yolağasız yolçu gördüm…” – bunu başa düşən var?
Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində oxuyuram: “YOLAĞA —
Çəpərdə, hörgüdə basıq və ya uçuq yer; çəpəri, hörgünü basmaqla açılan yol.”
Beləlilkə, yolağasız çəpər, hörgü ola bilər, yolçu yox! Müəllif nə yazdığını bilmir, basməmmədi eləyir.
Dil yalandan damla içsə — düzü ağarmaz,
Burda kimyəvi reaksiyadan söhbət gedir? Dil yalana (o cümlədən qafiyəbazlığa) öyrəşə bilər, ancaq yalandan damlanı dil necə içir? “Düzün ağarmağı” necə olur?
“Göz gülürsə, goz yaşının duzu ağarmaz”
Göz yaşının əyrisi də olur?
“Araz boyu ha daş çapdım — izim ağarmaz..”
Məmməd Araz daş çapırmış? Niyə? Daşı çapanda iz ağarmalıydı?
Məmməd Araz bilir ki, xalqı dolayıb. “İzi” düzü”-yə qafiyədir, Məmməd Arazın çörəyi isə qafiyədən çıxır…
Yarsıza ki, yar yar olur –
Qədd əyilməz çinar olur,
Təkə yol da çidar olur,
Çıxma, gülüm, yola mənsiz.
Yar yar olur? Bunun anatomik təhlilinə cəhd edək. Deməli, əlimizdə olan nədir – yarsız insan. Deyək ki, kişi. Bu kişinin sevgilisi yoxdur. Yarı yoxdur. Sonra bir arvad (bəlkə kişi?) ona yar olur. Diqqət: Yar olmamışdan qabaq o arvad (ya da kişi) yar deyildi! Yad idi! Sevəndən sonra yar olur. Ona görə “tyar yar olur” demək lotuluq, xalqı avam yerinə qoymaq, bir zöslə, utanmazlıq və abırsızlıqdır…
27.05. 2024, Samara
ardı var
Heç kəslə bölmərəm arvadı heç vaxt
Məxsusdur o mənim özümə yalnız.
Buynuz qoya bilməz mənə bir alçaq,
Özüm də qoymaram heç kəsə buynuz.
2.
Olanım-qalanım bircə pennidir,
Özüm qazanmışam, səy eləyərək.
Ayrı pulum yox ki, borc verim indi,
Özüm borc istəyəm birindən gərək
3.
Mən özüm heç kimə ağa deyiləm,
Nə də bir insana olaram nökər.
Yaxşı qılıncım var geniş tiyəli,
Var həm də hər hansı həmləyə təpər.
4.
Həmişə azadam, şənəm həmişə,
Heç kimin dərdindən batmaram qəmə.
Çətin ki, kiminsə yadına düşəm,
Heç kəsi almıram mən də vecimə.
1788
ingiliscədən tərcümə
25. 05. 2924, Samara
++++++++++++++++++++
ROBERT BURNS
I Hae A Wife O’ My Ain
1.
I hae a wife o’ my ain,
I’ll partake wi’ naebody:
I’ll take cuckold frae nane,
I’ll gae cuckold to naebody. Читать далее
Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının adını haçan görsəm, eşitsəm, təzyiqim qalxır. Səbəb çoxdur. Biri odur ki, saxta mandatla ensefalit gənəsi kimi yapışıb mənim yerlilərimə, qopmur…
Bu gənənin… yox, gədənin şeirlərinə baxaq.
Günəşlə, işıqla, səhərlə birgə
Doğulur ömrümə hər gün bir şeir.
Aydındır? Gün çıxan kimi Rüstəmxanlının ömrünə şeir doğulur. Yazmır, doğulur. Yəni şeir ona nazil olur.
“Bəlkə də göylərdən əl üzdüyündən”
Başa düşdünüz? Mən də başa düşməyə çalışıram. Belə çıxır ki, o şeir göydəymiş, ancaq göylərdən əl üzüb. Niyəsi bilinmir.
“Mənim ürəyimə sürgün bir şeir”.
Bu misra azərbaycanca deyil. Burda xəbər çatmır. R.xanlı deməliydi ki, şeir gəlir. Ancaq misrada “gəlir”ə yer olmayıb. R. xanlı da basməmmədi eləyib. Kütlə udacaq!
Qrammatikasını qoyaq qırağa. Mənasını başa düşdünüz? Şeirin əli göylərdən üzülüb, R. xanlının ürəyinə sürgün gəlir!
Bəlkə sürgünə?
Bu adamın dəlilik kağızı, əlbəttə, yoxdur, deputat mandatı var. Bu adam xalqı dəli, ən yaxşı halda avam və cahil sayır.
“O daim tələsir, o daim yanır.”
Şeir gəlibsə, daha hara tələsir? Tələsməklə yanmaq necə tutuşur?
“İnanır nəyinsə bitəcəyinə.”
Şeir inanır? Hamlet Poloniyə deyirdi ki, get evinin qapısını bağla, içəridəkiləri dola…
“Dilimdən qopantək bir yol başlayıb”
Dilindən qopub? Bəs demirdin göydən sürgünə gəlib?
“Özüm də bilmirəm niyə doğuldum”.
Aha! Bilmir niyə doğulub! Deyim: sən ona görə doğulmusan ki, dədən ananı zad eləyib! Başqa variantı var? Yeganə variant odur ki, ananı dədən yox, qonşu zad eləyib…
Yuli Sezarın, Napoleonun dilində “Niyə doğuldum” sualı ritorikdir. Onlar dünyaya niyə gəldiklərini, taleləri, sərhədləri, zehniyyətləri dəyişdirmək kimi missiyalarını anlayırlar. Bəs S. R. xanlı? Doğulub ki, ömrü boyu sovet məmuru, yalançı elmlər doktoru, qondarma millət vəkili olsun?
“Bəlkə ilahidən bir səsdir ömrüm”.
Bunu elmlərin doktoru yazır! Ömür – ilahidən səs? Gen-bol kabinetlərdə, yumşaq kreslolarda, zəhmətsiz qazancla keçən ömür “ilahi səs”dir?
“Bəlkə mən özüm də sürgün yeriyəm”
Başa düşdünüz? Mən – yox!
“Bülbül nəğmələrə qəfəsdir ömrüm.”
Bunu da elmlərin doktoru yazır! “Bülbül nəğməsi” var. “Bülbül nəğmələr”, “qaranquş nəğmələr” yoxdur, bunu deyən adam azərbaycanlı deyil!
Sənin “nəğmən” hardan qəfəsdədir ki, hər şeirini on beş kitabda çap elətdirmisən!
“Şeirin də taleyi bir sirrə bağlı,
Biri günahkardı, izləyəni var.”
Şeirinin biri günahkardır. Əli Nağıyevlə Vilayət Eyvazov Şerlok Xolmsla doktor Vatson kimi izləyirlər…
“Birinin fikrimdə yetişdi sonu…
Biri də dilimin ucunda yanır,
Qorxur ki söyləsəm, öldürəcəklər…”
Şeir həm yanır, həm qorxur… Göydən nazil olan şeir? Şairi öldürəcəklərsə, şeir niyə qorxur?
Təsəvvür edirsiniz, Sabir Rüstəmxanlını şeir söylədiyinə görə öldürələr? Öldürsəydilər, saxtakarlıqla deputat mandatı aldığına görə öldürərdilər. Onun deputat olub zəli kimi xalqı sorduğunu bilən çoxdur. Şeir yazdığını yerlilərindən, qohumlarından başqa bilən var?
“Biri deyilməmiş sonunu bəklər”…
Bəklər! Bu, türkcə imiş, Quqlla tərcümə elədim. Azərbaycanca olanını Quql başa düşmədi… Dedi belkeyin, çalışanlarımız bunun üzerinde çalışıyor…
Başqa bir «əsər”inə baxaq. “BOYASIZ MİSRALAR”
“Taxıl bir sapın üstə
dən tutub sünbül olur.”
Bunu yazan filologiya elmlərinin doktorudur! “Taxıl dən tutub sünbül oldu”. Taxıl və dən ayrı-ayrı şeylərdir? Taxıl “sapın üstə” dəni necə tutur?
Şeir 8 iklikdən ibarətdir. “Olur” rədifinin əvvəlində qafiyələr: sünbül, bülbül, gül, yel, sel, dil, əl, el, kül…
Kül axırdadır. “Millət şərə əyilsə, Alışmadan kül olur…”
Kant dincəlir… Şopenhauer də…
“Əsintilər birləşib
rüzgar olur, yel olur.”
Yelin necə yarandığını bilirdiniz? Yox? İndi bildiniz. Əsintilər birləşir…
Belə şairi olan xalq kül olmasa da, başına gərək kül sovura…
“Bulaqlar bir məcrada
qovuşanda sel olur.”
Yalançının lap…
“Kəlmə kəlmə dalınca
düzüləndə dil olur…”
Bildiniz dil necə yaranır? Kəlmə kəlmənin dalınca düzülür…
Min illərdir alimlər bunu üstündə baş sındırırlar. Yardımlı gədəsi daqdan enib iki misra ilə izah elədi…
Vallah, bu şeirləri oxuyanda fiilkirləşirsən ki, bu adam dağdan da enməyib, ağac budağından düşüb..
Bəs əl necə yaranır? Aha! Bilmirsiniz! S. Rüstəmxanlıya qulaq asın:
“Barmaqlar bir pəncədə
birləşəndə əl olur.”
İndi özünüzü yoxlayın. Barmaqlarınız bir pəncədə birləşibsə, əliniz var, birləşməyibsə, ikinci dərəcəli əlilsiniz, sosial müdafiəyə müraciət edin…
“İnsanlar bir qədəri
paylaşanda el olur.”
“Bir qədəri”? O “bir qədər” nə olan şeydir ki, payaşanda insanlar el olurlar?…
Şairin soyadına fikir cerin: Rüstəmxanlı. Yardımlıda Rüstəm xan olub? Yardımlıda xan olub?
Bu adam sovet hakimiyyəti dövründə həmişə məmur olub — ədəbiyyat, mətbuat, nəşriyyat məmuru. Bir dəfə pıçıltı ilə olsa da deməyib ki, sovet hakimyyəti pisdir. Sovet hakimiyyəti dağılmağa üz qoyanda özünü verdi meydana, meymun cəldliyi ilə (ağacdan düşdüyünə sübut!) hamını qabaqladı, çıxdı tribunaya. Dönə-dönə cildini dəyişdi, kim başdadırsa, onun gümdəyməzini yalayıb deputat mandatı aldı, vəzifə aldı.
1906-cı ildə Rusiya imperiyasının ilk parlamenti işə başlayıb. Azərbaycandan olan cəmi bir neçə deputatın biri salyanlı Muradxanov olub, əfsanəvi pedaqogika dərsliyinin müəllifi Mərdan Muradxanovun atası. O vaxtdan 120 il keçib, salyanlıların bir bələdiyyə deputatı sçmək ixtiyarı da yoxdur, Milli Məclisdə isə Salyanı və Salyanın yarısı Neftçalanı Sabir Rüstəmxanlı və Fəzail Ağamalı ikimi şarlatanlar təmsil edirlər. Niyə? Niyə xalq belə külbaş və başıqapazlıdır? Bir əyri baxışa görə bir-birinin qarnına bıçaq soxan salyanlılar bu rüsvayçılığa necə dözürlər?
Aprel döyüşləri zamanı meyitlər hələ döyüş meydanından yığılb basdırılmamış S. Rüstəmxanlı qızına toy çaldırır, məclisdən selfi çəkib paylaşırdı…
Bunun eston inəyinə oxşayan arvadı Tənziləninin futbol meydançası boyda sinəsi ordenlə doludur. 44 günlük müharibə zamanı Əliyev ona Şöhrət ordeni verdi. Mənim 9 noyabrda Şuşada həlak olmuş qəhrəman kəndçimə dəmir medal veriblər. Buna necə dözəsən? Belə oğraşlıqla sakit necə yaşamaq olar?
X.X.
26. 05. 2024, Samara
P. S. Kobud ifadələrə görə heç kim məni qınamasın. S. Rüstəmxanlı və onun kimilər Meydanda Mütəllibovdan, Vəzirovdan, Qorbaçovdan incə danışırdılar? Yox! Onlar Mütəllibovu, Vəzirovu devirməyə çağırırılar? Bəli! Hərçənd o adamlr vəzifələrini o vaxtın qanunlarına görə legitim tuturdular. S. Rüstəmxanlınını mandatı saxtadır. O, legitim deyil, yəni bicbaladır, bastarddır. Niyə onunla xoş danışılmaıdır?
X.X.
1.
Çoxdanmı yamyaşıl geyinən meşə,
Hər günü yaşardı sevinc içində?
Zərif yağışlarda qürurlu və şən,
Sevinci artırdı hər çiçəyin də.
İndisə qalmayıb əsər sevincdən,
Apardı şənliyi qış küləkləri.
Zəngin cəlalıyla gözəl may hərçənd,
Sevincli günləri qaytarar geri.
2.
Mənimsə başım ağ – yox elə hava,
Ahıllıq qarını əridə bilə.
Bənzərəm əyilmiş çılpaq ağaca,
Zaman yıxar məni qış hiddətiylə.
Ah, Yaşın günlərı üzür, inlədir,
Ağrıdır yuxusuz gecələrisə.
Sən ey cavanlığım, qızıl çağ idin,
Kaş dönüb ömrümə yenə gələsən!
ingiliscədən tərcümə
24-25. 05. 2025, Samara
++++++++++++++
ROBERT BURNS
The auld man’s winter thought
1.
But lately seen in gladsome green,
The woods rejoiced the day;
Thro’ gentle showers the laughing flowers
In double pride were gay;
But now our joys are fled
On winter blasts awa,
Yet maiden May in rich array
Again shall bring them a’. Читать далее
Əhməd Cavadın lirik şeirlərindən biri. Adsızdır. Şair yuxusunu danışır. Oxucuya yox. Yuxusuna girmiş xanıma. Elə danışır ki, elə bil yenə yuxu görür ya sayıqlayır…
“Yuxuma gəlmişdin sən həzin-həzin…”
“Həzin-həzin gəlmək” necə olur? Kimsə yuxuna girəndə onun gəldiyini görmək olmur, elə bir də görürsən ki, yuxundadır…
“Işvəli, qəmzəli, nazlı nazənin.”
“Həzin-həzin” gələn xanımda bu qədər hoqqa? – işvə, naz, qəmzə…
“Sən coşqun bir bulaq, mən yazıq əzgin”.
“Həzin-həzin gələn” indi coşqun bulaq oldu. Şair, yəni şairin lirik qəhrəmanı isə “əzgin”. Yazıq və əzgin…
Bunlarınkı tutar?
Şairi nə ya kim əzib?
“Sən yanar bir dodaq, mən halsız, üzgün!”
Bayaq bulaq idi, indi dodaq oldu. İnsafla deyin: bütöv bir xanımı dodağa bənzətmək düzdürmü? – şairanəliyi bir yana. Başa düşürük ki, şair dodağı bulağa qafiyə götürüb, ancaq hər şeyin təhəri var…
Dodaq yanar dodaqdır, indiki silikon dodaqlardan deyil. Şair isə “halsız, üzgün”. Xanım ünvanı dəyişik salıb, gərək hallı, özü kimi “yanar” bir oğlanın yuxusuna girəydi…
“Onbeşdən az idi, yaşım o zaman…”
Aha! Lirik qəhrəman azyaşlı imiş! Bu yaşda yuxuda “yanar dodaqlı” qadın görmək, deyərdim ki, heç də yaxşı deyil. Qadın da məsuliyyət daşıyır. Azyaşlının yuxuda olmasından istifadə edib ona qarşı seksual xarakterli, yəni nazlı, işvəli hərəkətlər və. S Bugünkü Azərbaycan polisi elə iş yaradardı ki, hər ikisi əlli-ayaqlı gedərdi…
“Axırdı qəlbimə yaşım o zaman.”
Şair burda cinas yaradır, yəni yaş o yaş deyil, göz yaşıdır. Yaş, əlbəttə, içəri axmaz, buna göz yumaq.
“Daşdan-daşa dəydi başım o zaman”
On dörd yaşında “yanar dodaq”lı xanımıarı yuxuda görəndə baş daşdan-daşa dəyər də…
“Yazda başlamışdı qışım o zaman!”
Bu necə olur?
Şair misranın sonunda heybətli bir nida işarəsi qoyub ki, sual verən olmasın.
“Sən sevda buludu, mən təşnə dodaq”
Bayaq əzgin idi, üzgün idi, indi özü də “yanar dodağa” döndü, indi gör yuxuda nə mərəkə qoparacaqlar, yorğan-döşəyi dağıdacaqlar…
“Sən pək iyi bir sərv, mən solğun yarpaq.”
Cəlil Məmmədquluzadənin “Pək iyi” felyetonunu oxumusunuz? Yox? Oxuyun.
“Pık iyi bir sərv”. Mirzə Cəlilin köməyi ilə azərbaycancaya çevirirəm: çox yaxşı bir sərv.
“Mən quru bir ağac, sən gül ağappaq”,
On dörd yaşında oğlan niyə quru ağaca dönüb? Bundan əvvəlki misrada özünü “solğun yarpaq” adlandırmışdı. İndi oldu ağac.
“Sən gül ağappaq” – nədir? “Ağappaq gül” olar, ancaq “gül ağappaq” olmaz. Bu yerdə olmaz. Qafiyə xatirinə şair nəinki dil qanunlarını pozmağa, hətta qətl törətməyə hazırdır. “Ağappaq” sözünə sonrakı misrada qafiyə var:
“Sinəmə dəyirdi oxlar şaqhaşaq!”
Ekspert lazımdır! Kimdən soruşasan? Kimin sinəsinə oxlar dəyib? “Şaqhaşaq” dəyir?
“Oxlar şaqhaşaq”…
“Baxışın şimşəkdi, duruşun ceyran;”
Şimşəkli baxış necə olur? “Nazlı, qəmzəli, işvəli”, “ceyran duruşlu” xanımın baxışı ayrı cür olar…
“Dodağın lalədir, ətirin reyhan”.
Reyhan bəzi yeməklərin yanında əvəzsisdir. Kababın… Ancaq qadından başdan-ayağa reyhan ətri gələ — gərək burnunu tutasan…
“Onsuz da qurbanam, mən sana qurban!”
Pafosu artırmaq üçün Əhməd Cavad keçir qalın saitə. “Sana qurban”. Səməd Vurğun sonra bunu şakərə çevirir: “Odur ki, bağlıyam sana…”
“Sən canlı mələksən, mən quru şəkil”
Yanar dodaqlı, işvəli, qəmzəli, nazlı xanım indi oldu “canlı mələk”. Şair özü isə “quru şəkil”dir.
Quru şəkil?
Sonra ritorik sual:
“Bən sana tayammı, ay saçı sünbül?”
Yuxuya gəlmiş qadın haqqında təsəvvürümüz genişləndi: saçı sünbül imiş…
Əvəzliyə baxın: bən. “Mən” yox, “bən”. Biz salyanlılar heç vaxt “bən” demərik, elə “mən” deyərik. Hətta ağ, qara istemal edən də çaşmır, “mən” deyir”…
“Bağrımın başında sızlayan bülbül,
Deyir: çəkil yoldan, bu yoldan, çəkil!…”
Yazıq bülbül…Gedib oturub gecənin bir aləmi on dörd yaşlı erotomanın bağrının başında, sızıldayaraq onu “bu yoldan” çəkindirir…
Hansı yoldan? Başa düşmədim…
Siz başa düşdünüz?
X.X.
25.05. 2024, Samara
1.
“Kişi, yorulmuşam mən bu davadan,
Bezdirib məni bu boş sayıqlama.
Əlbəttə, qanuni sənə arvadam,
Bil ki, sənin kölən deyiləm amma”
“Birimiz itaət gərək eləyə,
Nensi, anladın?
Kişimi, arvadmı gərək baş əyə,
Nensi, arvadım?”
“Yenə dannışırsan sən ağa kimi,
Nə bilim itaət, ya xidmət-filan.
Tək edib gedərəm suvereimi,
Qudbay söyləyərəm ayrılan zaman”
“Getsən, kimsəsiz və tək qalaram mən,
Nensi, anladın?
Bil ki, dəyişməyə çalışaram mən,
Nensi, arvadım!”
3.
Bil ki, parçalanar ürəyim hökmən,
Yetişər yəqin ki, ölüm saatım.
Məni basdıranda düşünəcəksən:
Çox ağır olacaq yükü həyatın.
Ümid bağlayıram indi Göylərə,
Qolum-qanadım!
Sənə dözüm verə, sənə güc verə,
Nensi, arvadım!”
4.
“Ser, başa salaram səni indicə,
Ölüb birdəfəlik nədir lal olmaq:
Müdhiş ruhlar alar dövrəyə gecə,
Ayılsan, onları görərsən ancaq”.
“Sənin kimisinin birini mən də,
Nensi, alardım!
Qorxudan şeytanlar qaçıb gedərdi,
Nensi, arvadım!”
ingiliscədən tərcümə
22-23.05. 2024, Samara
++++++++++++++++++
ROBERT BURNS
Husband, Husband, Cease Your Strife
1.
‘Husband, husband, cease your strife,
Nor longer idly rave, sir!
Tho’ I am your wedded wife,
Yet I am not your slave, sir.’
‘One of two must still obey,
Nancy, Nancy!
Is it Man or Woman, say,
My spouse Nancy?’ Читать далее
xeyrulla xayal 