Rəsul Rzanın ən gülməli şeirlərindən biri də “Stalin”dir. Yox, bu şeirdə yumor və satira yoxdur. Bu şeir bu gün oxuyan insan 1938-ci ili təsəvvür edir, 1938-ci ildə SSRİ-də, o cümlədən Azərbaycandan yaşamış insanları gözünün qabağına gətirir və onların necə xoşbəxt, yəni bəxtəvər yaşadıqlarını görüb sevincindən gülür. Bu xoşbəxtliyi sovet adamlarına verən, yəni bağışlayan kim idi? Stalin!
Gəlin, dostlar, qulaq asın,
Bu ellərin nəğməsinə,
Körpələrin şən səsinə,
Cavanların nəğməsinə,
Söyləyirlər bir ağızdan:
Yaşa-yaşa, can Stalin!
Dillərdə dastan Stalin!
Bununla Rəsul Rzanın ilhamı soyumur, sadalayır:
“Quş keçməyən sərhədlərdə,
Eldə, obada, hər yerdə,
Geniş, mavi dənizlərdə,
Keşik çəkən qızıl əsgər
Deyir, yaşa, can Stalin!
Ey böyük insan Stalin!”
Şeir elə oynaqdır ki, adam durub oynamaq istəyir. Böyük Azərbaycan dirijoru və bəstəkarı Niyazinin bu şeir elə sümüyünə düşüb ki, ona musiqi də yazıb. Hayıf ki, bu mahnı You Tube-da yoxdur. Yoxsa sünnət toylarında sifariş verib gözzəl xanəndələrimizə oxutdurmaq olardı.
Ancaq şeirin tarixinə bir də diqqətlə baxanda adam bir az elə bil qarınağrısına bənzər bir şey duyur. 1938-ci il. Bu, Müşfiqin öldürüldüyü il deyil? Bəlkə Rəsul Rza Müşfiqin güllələnməyinə sevinib Stalinə belə tərif yazıb? Ancaq tez qarınağrısı dərmanı atıb bu rəzil fikri başından qovursan. Allah eləməsin! Rəsul Rza elə adam deyildi… Şeirdi də, yazıb… Əgər gənc şair görürsə ki, körpələrdən tutmuş mavi dənizlərdəki əsgərlərə qədər hamı “can Stalin” deyir, bunu niyə yazmayaydı? Aşıq gördüyünü çağırar…
Mən də həmçinin… Oxuduğumu yazıram…
18.12. 2018
Samara
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: “İNDİ YEKƏ KİŞİ OLMUSAN, HƏR GÜN ÜZÜNÜ QIRXIRSAN…”
3-cü dərəcəli Stalin mükafatı laureatrı Rəsul Rza təkcə Leninə və Stalinə yox, hən də öz ailə üzvlərinə çoxlu şeirlər həsr edib – bacılarına, arvadına, oğluna, qızlarına, nəvələrinə. Rəsul Rza tez-tez səfərlərdə və SSRİ kurortlarında istirahətdə olduğundan yaxınları üçün qəribsəyir, ürəyini şeirlə boşaldırmış. Oğluna 1962-ci ildə yazdığı şeirin orijinal adı var, “Oğul” adlanır. Deyim ki, o vaxt indiki Azərbaycanın ədəbiyyat marşalı Anarın iyirmi dörd yaşı olub.
Rəsul Rza yazır:
“Mən səni yeni ayaq açanda,
yeni dil açanda,
top kimi yumalanıb qaçanda görmüşəm”.
Rəsul Rza demək istəyir ki, oğlunu təsadüfən görüb, çünki evdə tapılmırmış – İndoneziya, Paris, Hindistan…
“İlk dəfə məktəbdən gələndə
bağrıma basmışam səni, qucaqlamışam…”
Özünü çatdırıb sentyabrın birinə, birbaşa Çindən uçub gəlib…
“sən böyümüsən hər gün…”
Stalin mükafatını mən yesəydim, mən hər saat böyüyərdim, bu boyda olmazdım…
“İndi yekə kişi olmusan, maşallah!
Gündə üzünü qırxırsan…”
Bunu gərək yazmamaydı, Anar bunu oxuyan kimi üzünü qırxmağı tərgidib saqqal saxlamışdı, çünki aralarında atalar-oğullar problemi vardı…
“İndi qadınlar sənə
Həsədlə, məhəbbətlə baxır…”
Burda, zənnimcə, səhv var. Qadınlar Anara həsədlə baxmazdılar, Anara həsədlə kişilər baxardılar. Qadınlar yəqin ki, Anara həsrətlə baxardılar, dərdindən ölərdilər…
“Uşaqlardan sənə dayı deyənlər var…”
Ay rəhmətlik Rəsul Rza, indi görəydin uşaqlar Anara nə deyirlər! Anarın ətrafındakı uşaqlar özləri çoxdan dayı olublar, Anara isə ustad deyirlər, boss deyirlər, rəis deyirlər, arxadağ deyirlər, dahi deyirlər…
O uşaqlar elə bir əcayib tayfaya çevriliblər ki, işlərinin düzəlməyi üçün eşşəyə də dayı deyərlər…
Deyəsən, burda eşşəyin xətrinə dəydim…
Mən, nə gizlədim, özgə cibində pul sayanam, fikirləşirəm ki, görəsən Rəsul Rza ailə üzvlərinə yazdğı şeirlərdən nə qədər pul qazanıb… Doğrudan da o vaxt kommunizm imiş, sən arvadına, oğluna şeir yazırsan (sözləri alt-alta düzürsən), sövet hökuməti də camaatın boğazından kəsib sənin cibini doldurur…
Sovet hökuməti yıxılandan sonra bu müftə yemək qurtardı. Ona görə nəinki şairlər öz ailə üzvlərinə şeir yazmadılar, onların çoxu hem evlənmədi də. Hara evlənəsən ki, hökumət nəinki qonorar, hətta uşaq pulu da vermir…
Sovet hökumtini yıxanlar şeytanın lənətinə gəlsin!
23.12. 2018
Samara
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: GÖYÇAYIN NARKOTİK XASSƏLİ HEYVALARI…
Günlərin bir günü göyçaylı biq qoca Rəsul Rzaya məzəmmətlə deyir ki, niyə sən öz vətəninə şeir yazmırsan. Rəsul Rza da qələmə sarılıb “Göyçayın” adlı uzun bir şeir yazır.
“Göyçayda poema misraları tək,
Düzülüb yol boyu hündür çinarlar”.
Şeir 1969-cu ildə yazılıb. O vaxt artıq Rəsul Rzanın böyük hörməti olub, Hörməti böyük olmasaydı, bu şeirin elə əvvəlindən redaktorlar ilişərdilər. Deyərdilər necə yəni “hündür çinarlar”, çinar hündür olmasaydı, ona çinar deməzdilər, səksəul deyərdilər…
“Narının şöhrəti tutub hər yanı”.
Bu, düzdür. Hərçənd şeir misrası deyil.
“Payız vaxtı hər kəs bağına girsə,
heyva qoxusundan tez sərxoş olur.”
Bax, bu, heç düz də deyil. Çünki Salyan bağlarında da heyva çox olur, bəlkə Göyçay bağlarından da çox, həttə Salyan küçələrindən birinə Salyan xalqı “Heyvalıq” deyir. Ancaq indiyəcən bir salyanlı heyva iyindən sərxoş olmayıb. Heyva sərxoşluq gətirsəydi, salyanlılar anaşaya o qədər pul verməzdilər ki… Lənət şeytana… Bunu Salyan polisi oxusa…
Şeirin burası qocanın dilindəndir. Yəni Göyçayı qoca tərifləyir. Rəsul Rza deyir ki, şeir yazaram, ancaq siz gərək Potu kəndində Qantəmirə heykəl qoyasınız…
Vaxt yetişəndə Rəsul Rza gedib görür ki, Qafur-Qantəmirin heykəli hazırdır.
“Qocanın vədəsi həqiqət oldu.
Bəs şairin vədi? Söz verin ona!”
Rəsul Rza Göyçaydan şeir yazmaq istəyəndə qarşısında Vətən torpağı canlanır. Rəsul Rza görür ki, ayrı-seçkilik eləyə bilməz, yəni Göyçayı Gəncədən, Naxçıvandan, Qarabağdan ayıra bilməz…
Düz deyir kişi!
Ancaq Rəsul Rza Hindistanın, İndoneziyanın, İrağın, Yaponoyanın hər şəhərinə, hər şəhərin hər küçəsinə ayrı-ayrı şeirlər yazır… Görünür, xarici şəhərlərə yazılan şeirlərə hökumət çox pul verirmiş…
Rəsul Rza candərdi də olsa, Göyçayı tərənnüm edir, yzaır ki, “mən ordan gedəndən Göyçay böyük bir şəhərə çevrilib”.
Yəni nə böyüklükdə olub? Bakı boyda?
Burası yaxşıdır:
“Geniş küçələrin hər iki yanı
mərtəbə-mərtəbə evlərnən dolub”.
Yaxşı ki, hər iki yanı. Yoxsa eybəcər görünərdi…
“Qırmızı qalstuk məktəbliləri
hər yanda görürəm hey dəstə-dəstə”.
Əslində “qalstuklu” olmalıdır, heca misraya sığmayıb. Bu şoğərib hecalara görə Rəsul Rza sərbəst yazıb. Bu şeiri göyçaylıların xətrinə heca vəznində qoşub…
“Bir yanda kosmosdan söhbat açırlar,
Bir yanda yüksəlir kəsmə şikəstə”.
Gözümün qabağına gətirdim, gülməkdən öldüm. Küçənin bir yanında göyçaylılar arvadlı-kişili kosmosdan danışırlar. Küçənin o yanında isə bir arvad əlini qulağının dibinə qoyub “Kəsmə şikəstə” oxuyur, yəqin Fatma Mehraliyeva konsertdən qabaq məşq edirmiş… Kosmosdan danışanların bir deyir: “Ay, xanın, get ayrı yerdə oxu, get Kürdəmirə, biz burda kosmosdan danışırıq…”
Rəsul Rza sonra yazır ki, “meyxoş narın” (nar da meyxoş imiş…), çinarların şöhrəti dünyaya yayılsa da, buranıb ən “böyük şanı” insandır!
Atan rəhmətlik! Bunu yaxşı demisən!
Sonra Rəsul Rza yazır ki, burda Füzuli dünyaya gəlib. Bunu oxuyanda xəcalət çəkdim. Füzulinin göyçaylı olduğunu bilmirdim. Bəlkə bu, ayrı Füzulidir… Füzuli çoxdur. Salyanda neçəsi var…
Sonra Rəsul Rza Həsən bəy Zərdabini də Göyçay qeydiyyatından keçirir…
Sözün düzü, dalı maraqı deyil. Çevir tatı, vur tatı. Rəsul Rza özü də başa düşür ki, qələmi boş-boşuna nala-mıxa vurur. Deyir ki, ömür vəfa eləsə, yenə Göyçaydan yazacaq…
Nə gizlədim, məni bu şeirdə maraqlandıran anca heyva oldu. Bəlkə doğrudan da Göyçayda eə heyva nözü var ki, insanı kefləndirir? Görəsən, o, ayrı yerdə, məsələn, Salyanda bitərmi? Bununla hökmən maraqlanmaq lazımdır…
Nə sirrdisə, elə bu heyvadan oxuya-oxuya elə bil heyvalandım, yəni havalandım. Məni gic gülmək tutdu. Özümü saxlaya bilmirəm… Şeytana min lənət…
21.12. 2018
Samara
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. ƏSİL ŞAİR NAZİM HİKMƏT VƏ RƏSUL RZA XALTURASI
Rəsul Rza dənizə çoxlu şeirlər yazıb, şeir deyəndə ki, sözləri düzüb alt-alta, hər şeirin uzunluğu kilometr…
“Ləpələr elə bil dəvə karvanıdır…”
Başa düşdük…
“Hər dalğa bir dəvədir”
Bu, təkrardır. Bir misra əvvəl deyilmişdi. Başqa şeirində də dalğa “nərə” oxşadılmışdı…
“Dəvələr dənizin üstündə döşlərini qabardıb gəzir…”
Bu, ağ olmadı?
Şairin zənnincə, ağ olmayıb. Ağ qabaqdadır:
“Böyükləri sanki şahdır, kiçikləri vəzir…”
Yazıq oxucu… Bunu yazan misra hesabı pulunu alıb qoyub cibinə, oxucuya qarınağrısı qalır…
Sonra:
“Sanki hər damla bir insandır…”
Dalğa — dəvədir, damla – insan…
“Damla sahilə düşsə,
qumlarda pünhan olur…”
Bunu lap Əliağa Vahid kimi yazıb: “Pünhan olur…” Burda bir əğyar çatışmır…
Və axıracan bu cür cəfəngiyyat…
Qəriblikdə, xüsusən birinci on-on beş il, gah mahnı xatırlayırsan, gah haçansa əzbərlədiyin ya eşitdiyin şeir. Mən hərdən Həsən Əblucun səsiylə dəniz haqqında bir şeirin bəzi misralarını xatırlayıb kövrəlirdim. Elə bilirdim şeir Rəsul Rzanındır.Tək elə bu şeir görə Rəsul Rzanı sevir, onu qüdrətli sayırdım. Sonra İnternetin zamanı gəldi, həmin şeir axtardım, tapdım….
Şeir Nazim Hikmətindir…
Bu iki şeirin müqayisəsi kifayətdir ki, Nazim Hikmətin əsil şair, Rəsul Rzanın isə xalturaçı olduğunu açıq görəsən…
NAZİM HİKMET
HASRET
Denize dönmek istiyorum!
Mavi aynasında suların:
boy verip görünmek istiyorum!
Denize dönmek istiyorum!
Gemiler gider aydın ufuklara gemiler gider!
Gergin beyaz yelkenleri doldurmaz keder.
Elbet ömrüm gemilerde bir gün olsun nöbete yeter.
Ve madem ki bir gün ölüm mukadder;
Ben sularda batan bir ışık gibi
sularda sönmek istiyorum!
Denize dönmek istiyorum!
Denize dönmek istiyorum!
29.12. 2018
Samara
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: HEKTARDAN 143 SENTNER PAMBIQ…
Rəsul Rza 1962-ci ildə “Qəhrəmanın ölümü” adlı şeir yazıb. Şeur İki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Bəsti Bağırovanın ölümünə həsr olunub. Bəsti Bağırovz fevralın 27-də ölüb. Şeir Martın 2-də, Perellkinoda, yazıçıların Podmoskovyedəki yaradıcılıq evində yazıb. Peredelkino qışda cənnərt olurdu, sovet ədəbiyyatının canlı klassiklərinin bir hissəsinin burda evi vardı, bir hissəsi isə, Rəsul Rza kimi, ilin bir neçə ayını burda keçirirdi. Bunları ona görə yazıram ki, Rəsul Rza Bəsti Bağırovanın dəfnində olmayıb, yəqin istirahətini kəsib qəhrəmanın yasına uçmayıb. Bu, əlbəttə, onun öz işi idi, ancaq şeir elə yazılıb ki, guya Rəsul Rza Bəsti Bağırovanı nəinki yas iştirakçısı, o hətta meyidi pataloqoanatom kimi görüb, çünki onun əlini-ayağını çox ətraflı təsvir edir…
“İndi uzanıb sakit,
Nə qaşlarında düyün,
Nə dodaqlarında iztirab qırışığı…”
Əslində bu yazı şeir-zad deyil, biz buna şerti olaraq şeir deyirik, çünki Rəsul Rza özü buna şeir deyib və Azərbaycanda imdiyə kimi bunu şeir kimi çap edirlər. Bu yazının şeirliyi ancaq cümlələrini qırıq-qırıq edilib alt-alta düzülməyidir.
Rəsul Rza yazır ki, qəhrəmanın masasının siyirmələrində qalaq-qalaq məktublar qalıb. Çünki SSRİ-nun hər yerindən qəhrəmana məkublar gəlirmiş. O da gecələr yatmayıb (gündüzlər işləyirmiş axı!) bu məktublara cavab verirmiş. Rəsul Rza burda şah misra işlədir:
“Bu işi də var qəhrəmanlığın!”
Demək lazmdır ki, sonralar Rəsul Rza özü də qəhrəman oldu…
Vikipediyada Bəsti Bağırova haqqındakı məqalədə deyilir ki, “4 oktyabr 1936-cı ildə Bəsti Bağırova rekord miqdarda – 463 kq pambıq (bir gündə! – X.X.) yığdığı haqqında məlumat verib.
Bir adamın bu qədər pambığı yığmağı mümkün deyil, sadəcə ona görə ki, bu mümkün deyil! Bu qədər pambığı, özü də məhsulun ən bol vaxtında, ən yaxşı halda yeddi-səkkiz adam yığar. Mən öz kəndimizdən 50-ci və 60-cı illərdə qızların 120-130 kq pambıq yığdığını eşitmişəm. 463 kq – ağ yalandır. Sovet İttifaqında “staxanovçular hərəkatı” yarananda hər sahədə və hər respublikada belə staxanovçular qondarır, onların adına rekordlar yığırdılar. Rəsul Rza özü pambıqçılıq raynundandır. Bunu gözəl bilməliydi.
Hələ bu hamısı deyil.
1937-ci ildə “staxanovçu” Bəsti bir hektardan 142, 9 sentner pambıq alır!
Bu, əlbəttə, dünya rekordudur. Ancaq yalan üzrə! Qasım İsmayılov (xalq arasında – Kasıb İsmayılov…) kimi yerdə hektardan ən yaxşı halda 15-20 sentner pambıq alınardı. Bəlkə də 142, 9 sentner olub, ancaq bir hektardan yox, on hektardan! Qalan doqquz hektarı arvadlar ayaqyalın-başaçıq bir qarın çörəyə becəriblər, bəlkə hələ kolxoza debitor borcları qalıb!
Belə əldəqayırma qəhrəmanlar hər yerdə vardı. Yazçılardan da, şairlərdən də qəhrəman qayırırdılar…Süleyman Rəhimov, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza…
Məqalədə göstərilir ki, Bəsti əmək fəaliyyətinə 1930-cu ildə başlayıb. Yəni 24 yaşında. O vaxtacan neyləyirmiş?
Bəsti Bağırovaya iki dəfə, 1947-ci və 1950-ci ildə, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilir. SSRİ Ali Sovetinin (!) deputatı olur. Parlament iclasları, xarici səfərlər… Sədr olduğu kolxoz da rekord vurmaqda davam edir…
Belə kolxozlardan hər rayonda yaradılırdı. Yəni bütün dövlət resursları cəmləşdirilirdi bir-iki təsərrüfatda, kolxozun sədri qəhrəman, işçiləri qəhrəman, kənd abad… Nümunə üçün. Beləcə qazma briqadaları, istismar quyuları, sexlər…
Bütün rekordlar əslində qondarma idi. Qəhrəmanlar – qondarma…
Və bunu Rəsul Rza gözəl bilirdi. Azərbaycanlı sənərkar şeirini qondarma qəhrəmana yox, ayaqyalın-başaçıq bir qarın çörəyə çöllərdə dırnaqlarıyla yer eşən, sədrlərin, briqadirlərin zülmünü görən arvadlarımıza, qızlarımıza həsr eləməliydi. O arvadların çoxu dul idi, çünki ərləri müharibədən qayıtmamışdı…
Ancaq Rəsul Rza Peredelkinoda oturub rus arağından vura-vura “xalqın qəhrəman qızı” üçün göz yaşları tökür…
Bütün bunlar, əlbəttə, ağlamalıdır. Ancaq bu 143 sentner məsələsi yada düşdükcə adamı gülmək tutur. Kasıb İsmayılovda hektardan 143 sentner pambıq!
Belə şey olmaz! Şirəli babanın, Şirəli Müslümovun qondarma 169 yaşına and olsun!
22.12.2018
Samara
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «PAHO… BUNUN ƏLLƏRİ YOXDUR…»
Parisdəki küçə iğtişaşlarına televizorda baxanda elə bilirəm ki, orda xalq şairimiz Rəsul Rzanın yeri görünür. Böyük sənətkar həftə səkkiz, mən doqquz Parisdəymiş, bir dəfə Göyçaya gedəndə iki dəfə Parisə gedirmiş. Bir az yubanın kimi parislilər bir-birindən soruşurlarmış: “Bu müsyö Rəsul Rza niyə görünmür? Bəlkə biz ona pis baxmışıq, bəlkə bizdən inciyib və indi Londona gedir?”
Əlbəttə, Rəsul Rza Londona da gedirmiş, ancaq Parisdən inciməyib. Ancaq “Lenin”poeması üzərində işləyəndə daha çox Londona gedirmiş, çünki Vladimir İliç uzun müddət Londonda yaşayıb.
Təbiidir ki, Rəsul Rza Parisə xeyli şeir həsr edib. Və bundan da artıq təbiidir ki, Rəsul Rza Luvrun yanından keçə bilməzdi. Düzdür, əvvəllər elə yanından keçib gedib. Günlərin bir günü öz-özünə deyib ki, balam, girim bu Luvra baxım, görüm by Luvr nə Luvrdur. Başıma nə gələ-gələ.
Bilet alıb girir. Ora baxır, bura baxır, birdən gözünə qız heykəli sataşır. Bəlkə heykəl paltarlı olsaydı, Rəsul Rza onu heç görməzdi də. Ancaq bu qız, yəni heykəl qız anadangəlmə lüt idi. Tamamilə! Və indi azərbaycanlı ola, lüt qızın yanından baxmayıb keçə — mümkün deyil. O azərbaycanlının ən azı nənələrindən biri azərbaycanlı deyil! Rəsul Rza xalis azərbaycanlı olduğundan lüt qızı dərhal görür və əlini atır şalvarına… Yəni şalvarının cibinə, ordan qələm-kağız çıxarıb ayaqüstü şeir yazır.
“Luvrda bir qız var
Gözəllər gözəli!
Amma hayıf ki, daşdır.
Nə həmsöhbət, nə həmsevgi, nə işdaşdır”.
Demək lazımdır ki, bu şeir bir məruzə kimi yazılıb. Elə bil ki, Rəsul Rza KQB-yə səfəri haqqında məruzə eləyir. Çünki hər bir sovet şairi xaricə səfəri haqqında KQB-yə məruzə eləməliydi.
Yuxarıdakı parçada iki maraqlı söz var. Biri “işdaş”dır, yəqin “həmkar”. “Həmsevgi” isə, mənim fikrimcə, “canan”dır. Yəni ki, heyf, bu daş qızdan canan olmaz…
“Baxırsan heyrətdə qoyur səni,
çılpaq qadın vücudunun kamil cizgiləri”.
İkinci misraya fikir verin: bu, misra deyil, elmi dissertasiya cümləsidir! Rəsul Rzaya bu cümləyə görə sənətşünaslıq doktoru adı vermək lazım idi”
Şair adını geri almaq şərti ilə!
Birdən Rəsul Rza diksinir:
“Paho…
Bunun əlləri yoxdur”.
A kişi qorxma, heykəldir də, canlı deyil ki…
Rəsul Rza bilmirmiş ki, Miloslu Veneranın qolları yoxdur! SSRİ-dən səfərə çıxanda KQB yaxşı təlimat verməyib. Az qalmışdı şairimizin ürəyi gedə…
Rəsul Rzada didaktika çox güclü olub, bu didaktikanın köməyi ilə bu nəticəyə gəlir ki, bu heykəlin haçansa əlləri olub. Nəinki əlləri, hətta telləri də olub (əlləri, telləri…)
Rəsul Rza heykəlin, türkün məsəli, dalına-qabağına baxır… Hamımız azərbaycanlıyıq, başa düşürük məsələ nə yerdədir…Və, zad demişkən, şey demişkən.. elə oyanıqlanır ki, hansı aşığınsa şeiri yadına düşür: ”Məmələr tər yerpənək…”
Burda uşaqların üzünü o yana tutun… Yəni ki, bu şeirdə xeyli erotka var… Dalı lap… O söz… Mən özüm xeyli sarslıntı keçirdim oxuyanda, halbuki bu yaşımda özümdə çoxdan bəri heç bir sarsıntı gözləmirdim…
Sonra Rəsul Rza xanımlıa əl-ələ verib ayrılmaq istəyir. Yadına düşür ki, xanımın əli yoxdur…
Burda çox kəskin süjet dönüşü var. Oxucunun başı gicəllənir. Rəsul Rza yenə didaktika yolu ilə bu nəticəyə gəlir ki, yaxşı ki, xanımın əlləri yoxdur.
“Heç olmazsa, Parisin küçələrində əl açıb dilənməzsən…”
Başa düşdünüz?
Şeir yazılan vaxt, yəni 1950—ci illərin sonunda əlləri olan bütün parisli qızlar küçələrdə dilənirmişlər!
Görün Paris nə gündəymiş! Fransızlar acından qırılırmış!
Bakıda isə o vaxtlar… Nə o vaxtlar, nə bu vaxtlar? Bakıda haçan dilənçi olub? Hansı azərbaycanlı arvad ya kişi indiyəcə küçəərdə əl açıb dilənib?
Azərbaycan kimi firavan ölkədə dilənənin gərək ağlı başında yox, ayrı yerdə ola…
Belə adamları gözümün qabağına gətirdim, uğunub getdim…
Allah rəhmət eləsin sənə, ay Rəsul Rza!
16.12. 2018
Samara
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. QARABAĞ, QARA BAX… ALA, QARA BAX…
Əlbəttə. indi “Qarabağ” deyəndə hər bir azərbaycanlı dəsmal götürüb ağlayır, dəsmalı olmayan gözündən sel kimi axan yaşı köynəyinin qoluyla ya ətəyiylə silir. Ancaq Qarabağ indi bizi ağladır. Qarabağın bizi güldürən vaxtları da çox olub. Bizim xalq şairlərimiz Qarabağdan çoxlu gülməli şeirlər yazıblar. Neçəsini xalq şairi Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Rəsul Rza yazıb. Birini oxudum, uğunub getdim. Şeirin adı “Sənin adın”dır. Yəni sizin adınız yox, Qarabağın adı. Burda şair elmlə poeziyanı sintez edib Qarabağın adının mənasını axtarır. Birinci versiya budur ki, Qarabağın adı heç Qarabağ deyil, “Qara bax”dır. Görüblər dağlarındakı qarı, deyiblər “qara bax”. Yəni iki nəfər gedirmiş, ola bilsin səyyah ya inturist, biri başını qaldırıb bağır dağın başına, yanındakını dümsükləyir, deyir oyan xabi-qəflətdən, qara bax… O vaxta qədər Qarabağın adı yox imiş, bu adamlar qarabağlılara deyirlər ki, daha bu gündən buranın adı oldu “Qara bax”…
(Deyirəm o iki nəfər salyanlı olaydı, özü də nəşəli…»Ala, ala, qara bax… ala, mən uydum…”
Sonra xalq şairi ikinci versiyasını açır. Guya bir yolçu, yəni inturist, burdan keçəndə çox susayır. Dodağı cadar-cadar olur. Dağın başındakı qara baxır, həsrətlə deyir: “Qara bax…”
Düzdür, burda bir neçə sual yaranır. Qarabağın hər qarışı bulaqdır. Yolçunun dodaqları niyə cadar-cadar olmalıydı. İkinci sual. Bu yolçu, əgər su tapmırdısa, yəqin inturist olub, yəni əcnəbi. Əcnəbi olubsa, niyə o bizm dilimizdə danışıb, halbuki indinin özündə çox azərbaycanlı öz dilində danışmaq istəmir?
Çox gülməlidir…
Hə, o yolçunun deməyi ilə Qarabağın adı qalıb Qarabağ… Ermənilər bu şeiri oxusalar deyəcəklər ki, onların dediyi düz imiş, o yolçu qurumsaqdan qabaq Qarabağ erməni adı daşıyırmış…
Rəsul Rzanın şeiri erməniləri də güldürəcək…
Sonrası maraqlıdır:
“Qarabağ,
Adın qəlbimdir,
Xalqımın mübarizə tarixi kimi…”
Yəni Qarabağ da Rəsul Rzanıın qəlbidir, “xalqımın mübarizə tarixi” də…
Xalqımın mübarizə tarixinin olduğunu bilmirdim… Az-maz eşitmişdim, inanmırdım…
Və guya əsrlər boyu istismara məruz qalan, inciyən nəsillər günlərin bir günü deyirlər:
“Silinsin tarixdən,
Nəsillərin qara baxtı!”
Özü də nida işarəsi ilə. Silinsin!
Necə silinsin qara baxt?
“Babamın çirməkli qolları
Səndə olub”.
Bunu başa düşmədim. Bəs qalan yerləri?
“Qəlbimdəsən, gözümdəsən
hara gedim, hara baxım,
Mənim doğma Qarabağım!
Qarabağım!”
Bunu oxudum, Rəsul Rzanın İndoneziyada yazdığı yağış şeiri yadıma düşdü. Xalq şairimiz oturub Cakartada oteldə, yağış da ara vermir. “Necə yağır, necə yağır…”
Mənim fikrimə gəldi ki, yaxşı ki, Rəsul Rza İndoneziyada deməyib “Yağışa bax!”
Desəydi, İndoneziyanın adını dəyişib qoyacaqdılar Yağışabax!
Fövqəladə Hallar Nazirliyinə and olsun!
09.12. 2018
Samara
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: “BU İLDƏMİ DOLMAYACAQ PAMBIQ?”
Rəsul Rzanın gülməli şeirlərindən biri də “Nigaranlıq”dır. Əslində gərək nigaranlıq gülüş doğurmaya. Nigaranlıq gərək…nigaranlıq doğura. Ancaq Rəsul Rza nigaranlığıyla da oxucunu güldürə bilir.
Bu şeirdə də yağış yağır. (Necə yağır, necə yağır…). Ancaq bu dəfə söhbət Bakı yağışından gedir. Nəhayət xalq şairimiz xarici səfərlərini müvəqqəti başa vurub qayıdıb Bakıya, öz mənzilində dincəlir.
“Çöldə yağış yağır”.
Çöldə. – yəni bayırda. Yəni çöl də bayır kimidir…
“Mən onu görmürəm,
ancaq duyuram,
maşınların təkər səsindən…”
Şairi duyğu elə alıb ki, qalxıb pərdəni də aralamaq istəmir…
Şair dərin düşüncələr dalıb. Çox dərin.
“Düşünürəm:
indi asfalt küçələrdən su axır,
tökülür dəmir qapaqlı su yollarına”.
Kimin ağlına gələrdi ki, su “su yollarına” tökülür?
Yaxşı ki, Rəsul Rza bu dahiyanə misraları yazanda qalxıb öz-özünə deməyib: “Ay da Puşkin, Ay da sukin sın!” Yəni afərin, Rəsul Rza!
Biz deyirik: Afərin, Rəsul Rza!
Rəsul Rza düşünməkdə davam edir. Düşünür ki, görəsən indi bu yağışdan onların kəndinə yağırmı?
“Kim bilir, yağış yağırmı
şumu kəltən-kəltən,
yolları tozlu,
əkinləri qızdırmalı dodaqlar kimi
cadar-cadar kəndimizə?”.
Və əgər bu yağışdan onların kəndinə yağmırsa:
“bu ildəmi traktorların sükanına,
alaqların tikanına,
kətmənlərin sapına,
hədər yerə töküləcək
neçə insan alnından axan tər?!”
Vallah, faciədir…Necə qan ağlamasın daş… Yəni Rəsul Rza necə nigaran olmasın?
“Rahat qoymayır məni nigaranlıq…”
Hardan qoyar…
“Bu ildəmi
Dolmayacaq pambıq?!”
Bəli, budur məsələ! Olum ya dolum!
Bu yerdə mən həyəcanımdan az qaldım ağlayam. Ancaq duydum ki, burda nə isə yerində deyil. Necə yəni “dolmayacaq pambıq”? Bəlkə “pambıq planı dolmayacaq”?
Elə deyil?
Bəlkə elədir? Nigaranam…
Ancaq şeirn tarixinə baxanda məni gülmək tutdu: 27 yanvar 1962.
Ay müsəlmanlar, ağalar, xanımlar, qondarma bəylər! Yanvarda yağan yağışın pambığa nə dəxli? Pambıq hələ iki aydan sonra əkiləcək…
1962-ci il kimin yadındadır? Pambığın kilosunu beş ya on qəpiyə yığdırırdılar bizə… Millət qan ağlayırdı…
Rəsul Rza bu şeirinə görə yəqin bir ton pambığın pulunu alıb.
Bəlkə çox alıb…
Bəlkə az…
Douybmu? Dolubmu?
Nigaranam…
15.12. 2018
Samara
GƏNC RƏSUL RZA SİYASİ İRTİCA FİTVAÇISI KİMİ: “DÜŞMƏNLİK OLMAMAQÇIN, QIZIŞMALI DÜŞMƏNLİK…”
1928-ci ildə yoldaş Stalin sosializm inkişaf etdikcə sinfi mübarizənin kəskinləşməsi barədə tezislə çıxış edib. Deyib ki, məsələn, biz qolçomaqlardan torpağı alırıq, sahibkarları, alverçiləri var-yoxda çıxarırıq. Onlar, Stalinin fikrincə, sakit oturmayacaqlar, sovet hakimiyyətini yıxmağa çalışacaqlar. Ona görə də ayıq olmaq lazımdır, sosializm dü.mənlərini vaxtında aşkara çıxarıb ifşa və sonra məhv etmək lazımdır. Proletar yazıçısı Maksim Qorki bunu bədii şəkildə belə ifadə edib: “Düşmən təslim olmasa, onu məhv edərlər”.
Azərbaycan yazıçıları da, o cümlədən Cəfər Cabbarlı, Süleyman Rüstəm, Səməd Vurğun və başqaları Stalinin səsinə səs veriblər, düşmənləri öz şeirlərində ifşa ediblər, onların yerini NKVD-yə deyiblər.
Stalin bu çıxışı edəndə Rəsul Rza on yeddi yaşında imiş, yəni burnu fırtıqlı uşaq olub. Burnunu fırtığı quruyan kimi, 1931-ci ildə yoldaş Stalinin çağırışına cavab olaraq “ Bolşevik yazı” şeirini yazıb.
Oxuyub məəttələ qalırsan: iyirmi yaşında gəncdə fərasətə bax! Mən fiikirləşirəm ki, bunun sirri burundadır. Baxın rəhmətliyin şəklinə, görün necə iri burnu var. Belə burunla necə iy bilməyəsən! Oğlunun da burnu elədir, ona görə yaxş iy də bilir, küləyin hardan əsdiyini də…
Hə, qayıdaq “Bolşevik yazı” şeirinə.
Rəsul Rza bir səs eşidir, bu səs deyir:
“Rəsul Rza, durma yaz,
Qırçın tarla, faraş qoza,
Bol pambıqlı yaza yaz!”
(Əslində pambıq payızda yetişir. Yazda nə qoza? Pambıq indi-indi əkilir…)
Rəsul Rza deyir ki, kəndin dərdindən çoxları yazıb, ancaq kəndin dərdini başa düşməyiblər, kəndin dərdi kolxoz dərdi imiş, yəni kənd kolxo olmaq istəyirmiş (Rəsul Rza çox mürəkkəb yazıb, Stalindən də mürəkkəb, təxminən belə başa düşmək olar). Kolxoz da nədir? Pambıq!
“Pambıq ver zərbəçi dəzgahlara
Qoyma ölkənin sərvətini yadlar apara”.
Ölkənin sərvətini aparmaq istəyən yadlar kimdir, bilinmir. Görünür, Rəsul Rza şəxsən onları tanıyırmış və hamısını NKVD-yə təhvil verib…
Rəsul Rza daha sonra yazır ki, kəndin dərdini ancaq proletar şəhəri sağalda bilər.
“Rəsul Rza, durma, yaz,
Bolşevik templi, pambıqlı yaza yaz!”
“Bolşevik templi” – yəqin “bolşevik sürətli” deməkdir. Rəzul Rza bun xarici dildə yazıb…
Sonra Rəsul Rza kəndin xırda dərdlərindən yazır.
“Kənd susuzdur, kəndə su!”
Aha, kənd susuzmuş!
“Axmasın qoy gendə su!”
Aha, su gendə axırmış!
“Sənə pambıq çöllərinin tələbi vardır bu yaz” (bunu Rəsul Rza suya deyir. Rəsul Rza iyirmi yaşında itin…pardon, suyun dilini bilirmiş…)
“Çağır çıxsın yarışa Kür!”
Yəni Araz Kürlə sosializm yarışına çıxmalıdır… Oyunumuz var…
Sonra Rəsul Rza Kürün tərifini verir:
“Bəzən əmlik quzu kimi,
Qaçıb-qaçıb yorulan Kür…
Dalğasında gümüş ayı nazlı-nazlı yellədən Kür…”
Bu kimi cəgfıngiyat. Yoldaş Stalinin qoyduğu məsələdən uzaqlaşıb, Gəncdir, siyasi-əxlaqi sabitliyi yoxdur…
Ancaq Rəsur Rza vaxtında valı dəyişir, siyasi xəttə qayıdır. Kürə bolşevik qınağı yağdırır:
“Nəyə lazım gözəlliyin,
Göy tarlalar saralırsa”.
Məsələyə əsil bolşevik münasibəti! Birbaşa, açıq!
“Əyilib keçmə, Kürüm!
Yetər əyildin keçdin, qoca tarıx boyunca!”
Bolşeviklərdən qabaq Kürü də əyirmişlər! Vay sizin…
“Sənə xor baxanlar qoy,
İndi əyilsin, Kürüm!”
Kürə xor baxıblar? Basın hamısını Sibirə!
“Sənə bu gün tələb verir bu sosialist vətənim!”
Görünür, sosialist vətəni Rəsul Rzanı müvəkkil tutub…
“Bu, tələbdir, yaxşı bil”
Yəqin Rəsul Rzanın belində naqan da olub, yoxsa belə ötkülü danışmazdı.
Rəsul Rza təkidlə qeyd edir ki, bu yaz adi yaz deyil.
“Bu yaz pambıq yazıdır”.
Və burda isə məsələ açılır:
“Bu pambıqlı yeni il
Mübarizə yazıdır!”
Mabarizə yazı! Heyvan vaqonları hazırlanıb? Rəsul Rza milləti basıb göndəriəcək Sibirə, Qazaxstana…
Pambığın:
“Hər açılan qozası düşmənə bir kəfənlik!”
Düzdür, bir qozadan bir kəfən çıxmaz, ancaq sovet hakimiyyətinin düşmənlərini, “xalq düşmənlərini” bolşeviklər kəfənsiz basdırıblar. Basdırıblar deyəndə ki, çalaya atıb üstünü torpaqlayıblar…
İndi isə Stalinin tezisi Rzanın ifasında:
“Düşmənlik olmamaqçın, qızışmalı düşmənlik…”
İndi kim deyə bilər ki, 30-cu illərin repressiyasında Rəsul Rzanın günahı yoxdur?
Rəzul Rza dayanmır, ağzı qızıb:
“Bu yaz, sınaq yazıdır mübarizə yollarında.
Mübarizə bu gün də var yarın da.
Mən də onun ən ön sıralarında…”
Haçan bu insan öz xalqından, onun zülmə məruz qalmış övladlarının xatirəsindən üzr istəmişdir?
Ya oğlu, indiki Azərbaycanın dövlət ədəbiyyatının komandanı Anar atasının yerinə üzr istəyib?
12.12. 2018
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «BAŞINI DİK TUTDU QƏLƏM…»
Rəsul Rza Səməd Vurğun kimi akademik olmasa da, onun şeirləri Silikon vadisini xatırladır, yəni elmi kəşflərlə, ixtiralarla, səmərələşdirici təkliflərlə doludur.
Rəsul Rzaya qədər heç kimin ağlına gəlməyib ki, qələm başını dik tutanda yazmaz.
“Başını dik tutdu qələm,
dayandı məğrur.
Nə bir kəlmə söz düşdü kağıza,
nə bir cümlə yarandı,
nə doğdu bir fikir”.
Bu, şübhəsiz ki, Arximed səviyyəsində kəşfdir. Ancaq Rəsul Rza Arximeddən irəli gedir, yaranmış problemin həllini tapır.
Birdən:
“Ağ kağıza düzüldü kəlmələr.
Nələr yarandı, nələr”.
(Nələr yarandığını Rəsul Rzanın başqa şeirlərindən və “Lenin” poemasından bilirik…)
Oxucu az qalır təəccübdən özünü cırsın. Humanist şair Rəsul Rza oxucunu xarakiri törətməyə qoymur, sirri açır:
“Baxdım,
Qələm başını əymişdi…”
(Nəzərinizə çatdırım ki, «baxdım» ayrıca bbir misradı, Rəsul Rza kimi şairlər bu misraya görə bir kilo mal ətinin pulunu alırdılar…)
Bunu oxuyanda istədim ki, uçub gedəm Bakıya, Rəsul Rzanın məzarıına baş çəkim, böyük mütəfəkkir şairin xatirəsinə elə o qələm kimi baş əyim…
Təəssüf ki, getməyə, Qoqolun bir qəhrəmanı demişkən (Mikayıl Rzaquluzadənin tərcüməsində), «mümkünatım» yoxdur…
11.12. 18
Samara
RƏSUL RZANIN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. “MEŞƏDƏN AYRILIB BİLDİR, YAŞ AXIDIR GİLDİR-GİLDİR…”
Rəsul Rzanın şeirlərinin altında tarixlərə baxırsan, gülmək tutur. 1960-cı illərin əvvəllərində, canının sulu vaxtı, Rəsul Rza dünyanın çoxlu ölkəsində səfərlərdə olub. 60-cı illərin əvvəllərində SSrİ-də vəziyyət yaxşı deyildi. Əlbəttə, vəziyyəti yaxşı olanlar da vardı, ancaq xalq dediyimiz çoxluq əziyyət çəkirdi, ölkədə çörək qıtlığı yaranmışdı, kəndlərdə adabaşına un satırdılar, şəhərlərdə çörək növbəsində adamlar bir-birinin başını yarırdılar…
Qabaqcıl sovet şairləri isə, o cümlədən Rəsul Rza dünyanı ölkə-ölkə gəzir, yoldaş Xruşşovu rəhbərliyi ilə sovet xalqının qazandığı nailiyyətlərdən danışırdılar. Əlbəttə, bu səfərlərə böyük pullar gedirdi və bu pullar sovet adamlarının boğazından kəsilirdi… Çox gülməlidir…
Ola bilsin ki, baqşa şairlər bu səfərlərdə kef çəkiblər, hətta bəlkə, ayıb olmasın, arvadbazlıq da ediblər. O ki qaldı bizim Rısul Rzaya, o, xarici ölkələrdə bir qram kef çəkməyib ancaq xiffət eləyib.
Götürək Bali səfərini. Dünya şöhrətli kurort. Ürəyində deyirsən, ay kişi, gəlib çıxmısan bura, kef elə, doyunca çim, quma uzan, özünü günə ver, xanımlara bax… Yox, Rəsul Rzanın fikri qalıb Azərbaycanda. Buranın suyu ürəyinə yatmır. Çünki duzunda
“Xəzərin şirinliyi yoxdur!”
Gərək gələndə bir çəllək Xəzər suyu götürəydi…
“Eh…
Burnumun ucu göynəyir
Bakı üçün,
onsuz da…”
A kişi, yadından çıxar getsin Bakını, Bakıda indi çörək növbəsindən başqa nə var ki…
Onu deyim ki, bircə bu “Eh” misrası üçün Rəsul Rza ən azı iki manat qonorar alıb yəqin. Bir kisə çörəyin puludur…
Ancaq Rəsul Rzaya, etalon vətən sevgili insana bunu demək olardımı…
1961-ci ildə Rəsul Rza Ranqunda olub. Ranqun indi Yanqon adlanır, o vaxt indi Myanma adlanan Birmanın paytaxtı olub. Maraqlı şəhərdir. Birma Oruelə ümumdünya şöhrətli əsərlərin süjetini verib. Ancaq Rəsul Rzanın sinəsində çırpınan ingilis ürəyi deyil, azərbaycanlı ürəyidir. Bu ürək qəm dünyasıdır, dünyanın qəmini çəkir bu ürək. Bu ürək necə sevinsin ki, nadir ağ fili qəfəsə salıblar!
“Adama elə baxr ki,
Deyərsən indi
Dil açıb danışacaq”.
İndi hansı oxucu deyə bilər ki, bu filin qəfəsə haçan salıblar. Üç il qabaq? Beş il? On beş il?
Yox!
Bildir! Bəli, bildir!
Soruşursunuz niyə bildir? Rəsul Rza bunu hardan bildi? Qəfəsə yazılmışdı?
Yox, ona görə bildir ki, qafiyəsi düz gəlir!
“Gözündən yaş axır gildir-gildir…”
Düzü, heç bilmirəm ki, “gildir-gildir” nədir, ancaq bunu oxuyanda o qədər güldüm ki, gözümdə yaş sel kimi axdı. Bəlkə də gildir-gildir axdı, kim bilir…
A kişi, sənin fillə nə işin var. Cəhənnəmə salıblar qəfəsə, gora salıblar…
Başa düşürəm ki, Azərbaycan kimi azad ölkədən gedən adam qəfəsdə fil görəndə darıxar. Ancaq bu qədər də yox də…
Rəsul Rza belə Rəsul rza olub… Kövrək… Gildir-gildir…
10.12. 2018
Samara
Lev Tolstoyun “Hacı Murad” povestinin girişində xalq arasında “tatarin” adlandırılan “tatarin” adlı bir çiçək kolunu təsvir edir. Bu koldakı qırmızı çiçəyi dərmək üçün müəllif çox əlləşir, çiçək budaqdan qopmaq istəmir, həm də kol tikanlarıyla müqavimət göstərir. Bir az gedəndən sonra Tolstoy daha bir “tatarin”ə rast gəlir. Üstündən araba keçsə də, kol yenə dikəlib dayanmışdı…
“Onun lap bədənin bir tikəsini qoparıblar, içalatını çıxarıblar, əlini ayırıblar, gözünü çıxarıblar. Oncaq o durur və bütün həndəvərdə onun qohum-qardaşını məhv etmiş insana təslim olmur. “Energiyaya bax”, — mən fikirləşdim. – İnsan hər şeyi yendi, ancaq bu, baş əymir”. (sətri tərcümə mənimdir — X.X.)
Lev Tolstoy nasir idi, şeir yazmırdı, və Hacı Muradın girişindəki bütün dramatik lirizmə baxmayaraq, müəllif buna, Qoqoldan fərqli olaraq, poema demir. Bu, nəsrdir.
İndi Rəsul Rzanın “Nərgiz” şeirinə baxaq.
Göyçayda qonaq evinin (əslində mehmanxananın ya da otelin, qonaq evi hər halda ayrı şeydir) qabağının yarısı asfaltdır. Bir gün şair görür ki, asfalt “qabarıb qabar-qabar”.
“Dedim bunda nə var?”
Bir neçə gündən sonra şair yenə burda qalmalı olur. Səhər üzünü yumağa çıxanda görür ki,
“Asfalt döşəmənin hər yarasından
nərgiz topası qalxıb, yaşıl bir alov kimi…
Soyuq asfalt məğlub olub həyat gücünə…”
“Dedim: — Eşq olsun həyatın gücünə!”
Mən bu şeirə plagiat demək bikrində deyiləm. Ancaq Rəsur Rza bunu yazanda bilməliydi ki, Tolstoyun məşhur sətirlərini təkrar edir… («Asfalt döşəmə» — düz deyil, həyətdə döşəmə olmaz, örtük olar!)
Belə şeylər olur…
Ancaq niyə Rəsul Rzanın bu müşahisdəsi şeir adlanır? Ona görə ki, sözlə Tolstiydakı kimi yan-yana yox, alt-alta düzülüb?
Və Rəsul Rza öz müşahidəsinin yazısını normal sintaksislə yazsaydı, bu, şer olmazdı olardı “Kommunist” qəzeti üçün məqalə…
Əslində Rəsul Rza yaradıcılığının böyük əksəriyyəti poeziyadan daha çox jurnalistikaya aiddir…
Sovet jurnalistikasına…
P.S. Lev Tolstoy «Hacı Murad»ın üzərində uzun illər ərzində işləsə də, sağlığında çap etdirmyəb. Povest yazıçının ölümündən iki il sinra çap olunub…
01.01. 19
xeyrulla xayal 