Səməd Vurğunun «Ananın öyüdü» şeiri ilə bağlı qeydlər»im 9000 dəfə oxunub, bir dəfə (!) bəyənilib. Səməd Vurğunun dərsliklədi yerinə təhlükə yoxdur. Təhlükə, poeziya haqqqında təsəvvürləri belə şeirlərlə yaranan uşaqlaradır.
Архивы
SÜLEYMAN RÜSTƏMİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. TİRYƏKİN REKLAMINA GÖRƏ XALQ ŞAİRİNİ MƏLƏDƏ BİLƏRDİLƏR…
Süleyman Rüstəmin gülməli şeirlərindən biri “Dost kimi, qardaş kimi” adlanır. Gülməli olduğu qədər qəribədir.
Mən istəyirəm ki, doyunca güləndən sonra oxucu bu mətn üzərində dərindən düşünsün, belə eləyə bilsə, görəcək ki, Azərbaycan xalq şairi, Stalin mükafatı laureatı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Süleyman Rüstəm Azərbaycan dilini elə də yaxşı bilmirmiş. Çünki şairin şeirlərinin əksəriyyətini oxuyandan sonra Azərbaycan dilinin müəllifin ana dili olmağına şübhə yaranır.
Meşədə quşlar artıq oxumur kef-damaqlı,
Günəş üstdə bulud var göz üstündə qaş kimi.
“kef-damaqlı oxumaq” ya oxumamaq – bu, azərbaycancadır?
Günəşi bulud örtər, günəşi buud gizlədər, ancaq nə günəş gözə bənzəyir, nə bulud qaşa…
Sonrası məzhəkədir. Payız gəlib!
“Payız gəlib… çəmənlər görünür qaşqabaqlı”
“Çəmənlər qaşqabaqlı görünür” – bu, şeir dilidir?
“Hərdən yağış çiləyir torpağa xaşxaş kimi.”
Burası gülməli olduğu qədər maraqlıdır da. Yadınızdadırsa, 1984-cü ildə yazdığı şeirdə Süleyman Rüstəm İranın molla rəhbərliyini “nəşəni xəlvətdə bol çəkənlər” adlandırırdı. Yuxarıdakı misradan güman etmək olar ki, Süleyman Rüstəm özü tiryəkçi olub. Yoxsa yağışı xaşxaşa niyə oxşadırdı? Mən xaşxaş görmüşəm, yağış da ki, burda Azərbaycandakından da boldur, hər cürü yağır, ancaq xaşxaşa oxşayanını görməmişəm…
Bir məsələ də var. Bu şeirə tiryəkin üstüörtülü təbliği və reklamı kimi də baxmaq olar. Yəni KQB o vaxt bu şeiri oxusaydı, Süleyman Rüsrəmi mələdə bilərdi…
Bəlkə Sosialist Əməyi Qəhrəmanlarına tiryək çəkmək ya atmaq qadağan deyilmiş?
Dalına (şeirin) baxaq.
“Cığırların al-əlvan, rəngbərəngdir örtüyü,
Havalara sovrulur yuvalardan quş tükü.”
Yenə dil məsələsinə qayıdırıq. Hansı azərbaycanl deyər “havalara sovrulur”? Bunu inturist, dili təzə öyrənən, ya özünü ruskoyazıçlığa qoyan bəkili deyə bilər. Ancaq azərbaycanlı yox. Azərbaycanlı “havaya sovrulur” deyər. Ancaq başa düşmək olmur ki, “cığırların örtüyü al-əlvan”dırsa, quşların tükü yuvalardan niyə sovrulur? Eyni zamanda bütün yuvalara tülkü girib?
“Görünür gözlərimə palıdların kötüyü
Bərkə-boşa dözümlü qaya kimi, daş kimi.”
Yuxarıda bu lotu demişdi ki, meşədə quşlar oxumur. İndi deyir ki, gözlərinə palıdların kötüyü görünür. Belə çıxır ki, meşə qırılıbmış? Belə çıxır ki, qalan kötüklərdir?
Quşlar hardan oxuyar… Meşə qırılıbsa, orda quş qalmaz ki… Yuvalar hardadır? Kötüklərdə?
Üçüncü bənddə deyir ki, Lerikdədir.
“Uca dağlar qoynunda – Lerikdəyəm mən yenə,
Payız öz nəfəsiylə qəm gətirib gülşənə.
Hərdən günəş doğanda, görünür aydın mənə-
Savalanın təpəsi çalpapaqlı baş kimi.”
“Hərdən günəş doğanda…”
S. Rüstəm Talış dağının başında saatlarla sirinsəyib durur ki, Savalan görünsün?
“Savalanın təpəsi..” – gülməli deyil? Mən bütün on min nəfərlik AYB ordusunu şahid çağırıram, Milli akademiklərə səslənirəm, naxçıvanlı akademiklərə üz tuturam: dağın təpəsi — bunu necə başa düşək?
“çalpapaqlı baş kimi…”
Haşiyə çıxıram. Burası 18+-dur!
1960-cı illərin əvvəllərində Salyanın bazar küçəsində dəllək dükanı vardı. Bir dəfə lələm məni o dükanda qoyub işinin dalınca getdi. Dükanda üç ya dörd dəllək işləyirdi. Biri bizim kəndçiŞ lələmin daimi dəlləyi Qulam, biri isə həppilim qoca Maşdəmid (yəqin Məşədi Həmid). Maşdəmiddən yadımda qalan onun keçə çəkmələri olub, hərçənd hava soyuq deyldi, yəqin qıçları ağrıyırmış. Qalan iki ya üç dəllək işlərini görə-görə Maşdəmidə sataşırdılar. Zarafatları, qısa desəm, tükürpədən idi. Bu dəllək tayfası çox ayıbçı olurmuş. Biri Maşdımidə anasını, biri qayınanasını təklif edir, arvadların məziyyətlərini tərifləyirdilər. Hərdən yaranan fasilə çox çəkmirdi. Dəllək Qulam ya ayrısı elə gözləri müştərinin başında ya üzündə çağırırdı: “Maşdəmiiid!” Maşdəmid də işindən ayrılmadan eyni tonda cabvab verirdi: “Təpəsiiii…”
Savalanın təpəsi…
Səhv etmirəmsə, dilimizdə «zirvə» sözü var…
“Sabah yəqin hər tərəf bürünəcəkdir qara”
Yəqin elə dağın təpəsində habva bürosu ilə əlaqə saxlayıb.
“Qoynu çəmənli dağlar, dözməkçün soyuqlara”
İnandınız ki, S. Rüstəm azırbaycancanı yaxşı bilmir? Hansımiz deyirik “soyuqlara”?
“Yarpaqların ucundan damcılar düşür yerə
Gözdən axan yaş kimi.”
Yuxarda yağışı xaşxaşa oxşatmışdı. İndi göz yaşına oxşadır. Yəqin tiryək atandan sonra kefinin çoxluğundan ağlayıb…
“Gün gah çıxır, gah batır, sıxır qəlbimi hicran,
Yürüyür dağlar üstə buludlar karvan-karvan.”
Gah çıxır, gah batır… çevir tatı, vur tatı… Yuxarıda buludları göz üstündə qaşa oxşatmışdı. İndi deyir buludlar karvandır… Qaşla karvan arasında hansısa oxşarlıq var?
Razıyam, razıyam, indi bundan da pis yazırlar, yüz dəfə, min dəfə pis yazırlar və bu, milli mənəviyyatı və söz mədəniyyətini məhv edə biləcək qədər ciddi fəlakətdir…
Poeziya…
Mən sizə bir bənzətmə göstərim.
“Люблю разъезды скворчащих трамваев,
И астраханскую икру асфальта…”
Bu beyt Mandelştamın 1931-ci ildə yazdığı şeirdəndir. İkinci misraya diqqət edin. Şair asfaltda “həştərxan kürüsü”nü görür. Xüsusən yağışdan sonra, küçə fənərlərinin işığında nəm asfalta baxın – kürünü görəcəksiniz…
Gözəldir…
Gözəllik axtarışında olun. Gözəllik – milli deyil. Günəş, ay, su, hava milli olmadığı kimi. Ona görə də özümüzküdür deyə hər şarlatana, hər qafiyəbaza pərəstiş etməyək…
29. 10. 2025, Samara
KƏRAMƏT BÖYÜKÇÖL. «MƏN OXUCU ÇUKÇA DEYİLƏM, YAZIÇI ÇUKÇAYAM…»
Əbdürrəhman Cami qırx hədisi farsca nəzmə çəkib, bizim Məhəmməd Füzuli “qırx danə gövhər” adlandırdığı hədiləsləri farscadan azərbaycancaya çevirib. Onlardan biri hədiyyə haqqındadır.
Dustlardan həmişə xoş görünür
Bir-birin hədyə ilə etmək yad.
Hədyə irsalı bir müamilədir
Ki, məhəbbət olur onunla ziyad.
Başa düşdünüz? Mənim başa düşdüyümə görə, hədiyyəni, dostdan dosta olsa da, Füzuli (hədislərin müəlliflinin kim sayıldığını qəbul etsək – peyğəmbər) müamiləyə bənzədir. Çünki gərək cavab hədiyyəsi ola və həm də daha qiymətlisi. Tədricən yaranan bəhsləşmə dostlar arasındakı məhəbbəti məhv edir…
Hökumətin və ya siyasi rejimin seçmə vətəndaşlarına verdiyi hədiyyə də müamilə kimidir. Ancaq bu hədiyyə dostlar arasındakı hədiyyələrdən deyil və məhəbbətə təhlükə yoxdur, çünki məhəbbətin özü yoxdur. Rejim ya ölkə rəhbərliyi hədiyyə verməklə seçmə vətəndaşı özündən asılı edir, ağzını yumur və daim itaət əlamətlərinin nümayişini, yəni tam loyallıq tələb edir. Hədiyyə verəndən sonra iqtidar seçmə vətəndaşın başına qapaz salsa da, üzünə tüpürsə də, seçmə vətəndaş dinməz. Namuslu, şərəfli vətəndaş onun hər hansı soydaşının başına vurulan qapazı özünə qarşı təhqir kimi qəbul edir və susmur. Başı qapazlanan, haqları tapdalanan insanların olduğu ölkədə heç kimi özünü azad hiss edə bilməz. Yüksək şüurlu, incə ruhi təşkilatlı insanlar susmurlar və buna görə millətin vicdanı da sayılırlar.
Hökümətdən, rejimdən dönə-dönə ev almış və on illərlə imtiyazlı həyat keçirən Ramiz Rövşın nəvələri yerində olan jurnalist qızların şərlənib tutulduqlarına etiraz edə bilərmi? Yox. Etiraz eləmək üçün gərək əvvəl bütün aldıqlarını siyahı ilə təhvil verə, sonra. Ramiz Rövşən isə aldıqlarını verməz. Çünki… çünki… Qoqolun “Müfəttiş”ində Xlestakov mehmanxana sahibi onun yeməyini kəsəndə nə deyirdi? «Belə getsə, mən lap arıqlaram…”
Eləcə də onlarla, yüzlərlə başqaları… Eləcə də Kəramət… Əlbəttə, mən Kəraməti Ramiz Rövşənə tay tutmuram, Ramiz Rövşən ən azı gəncliyində yaxşı şeirlər yazıb. Kəramətin mətnlərini oxuyanda və ya nə və necə danışdığını eşidəndə öz başına qapaz salmaq istəyirsən: Biz hardayıq? Yəni biz millət kimi hardayıq?
Bir sadölövh fikir var və bu fikir kasıblara təsəllidir. Bu fikrə görə, guya millətin elmi-texniki sahələrdə inkişafı ilə bədii yaradıcılıq potensialı arasında əlaqə yoxdur. Bizdə elm olmayıb, sənaye olmayıb, ancaq biz şair xalqıq, yazıçı xalqıq…
Çox geri, məsələn, Dante ya Şekspir dövrlərinə yox, elə son iki yüz ilin dünya ədəbiyyatına baxsaq, görərik ki, ən yaxşı ədəbiyyat, ən yaxşı musiqi, ən yaxşı kinematoqraf ən yüksək sənaye nailiyyətləri olan ölkələrdə yaranıb. On doqquzuncu əsrin ən qüdrətli nasirləri fransızlar, ingilislər, almanlar, ruslardır. Və bu ölkələrdə də intensiv sənayeləşmə gedir. Amerikanın qüdrətli altı yazıçısının, yaşlarına görə bir ailənin üzvü ola biləcək yazıçıların – Şervud Anderson, Dos Passos, Tomas Vulf, Fitscerald, Heminquey, Folkner — ədəbiyyada gəlişi və dünya nəsrində qanunvericilərə çevrilməyi Birləşmiş Ştatların bütün sahələrdə qüdrətli dövlətə çevrildiyi vaxta düşür. Eyni vaxtda qüdrətli Amerika kinematoqrafı yaranır və yaddan çıxarmayaq ki, kinematoqraf İranda və ya Səudiyya Ərəbistanında yox, Fransada Lümyer qardaşları tərəfindən yaradılıb…
“Şair xalq” söhbəti də yalandır, şeiri xalq yazmır, şeiri Allah vergisi ilə doğulmuş seçmə adamlar yazırlar – məsələn, Nəsimi ya Füzuli. Özünü şairlirə qoymuş minlərlə bambılının yazdığı, əlbəttə, poeziya deyil. Və iyirminci əsrin ən qüdrətli şairləri ruslardır, ingilislərdir, amerikalılar, fransızlardır. Bizim millət Səməd Vurğunu böyük şair sayırsa, bunu yalnız diaqnoz kimi qəbul etmək olar…
Və təkcə iyirminci əsrin böyük yazıçılarını götürsək, onların hər birinin yaradıcılıqları qədər maraqlı, məzmunlu, ibrətli bioqrafiyaları var. Puşkin azadfikirliliyinə görə sürgün edilib, namusunu qoruyarkən dueldə öldürülüb… Dostoyevski: Petraşevskiçilər dərnəyində iştirakı, həbs, son anda katorqa ilə əvəz edilmiş ölüm hökmü… Tolstoy: Qafqaz müharibəsi, Krım müharibəsi, mənəvi təkamül, çarla, onun hökuməti ilə qarşıdurma… Heminquey: İspaniyada vətəndaş müharibəsində iştirakı… Folkner: Kanadanın hərbi-hava qüvvələrində xidmət. Etnik yəhudi olan böyük rus şairi Mandelştamı götürək. Mən onun Stalinə yazdığı həcvi, məruz qaldığı daimi təqibləri, türmə, sürgün həyatını, Uzaq Şərqdə məşəqqətli ölümünü bir qırağa qoyuram. İtalyanları, fransızları orijinaldann oxuyan bu qüdrətli şairin nəsrini, Danteyə həsr etdiyi esseni oxuyun – intellektual vüsətə heyran qalmaamaq mümkün deyil! Tsvetayevanın nəsrini, dram əsərlərini, məktublarını, gündəliklərini oxuyun – şəxsiyyət nəhəngliyindən baş gicəllənir. Götürək İosif Brodskinin esselərinin, Solomon Volkovun yazıya aldığı müsahibələri – bir həftə mütaliə edin, sonra Kəramətin danışığına qulaq asın…
Hə, necədir?
Biz hardayıq?
Bəla burasındadır ki, humanitar təhsilin bərbadlığından və daha ciddi səbəblərdən azərbaycanlıların mütləq əksəriyyətinin zövqü ara şeiri, primitiv belletristik nəsr səviyyəsindədir. Bəzi yazıçılara, xüsusən şairlərə münasibət oxucu-ədəbiyyatçı münasibəti deyil, dini pərəstişdir ya da müəyyən sektant şarlatanlara olan pərəstişdir. Azərbaycanlıların Səməd Vurğuna pərəstişi imam Hüseynə olan pərəstişdən heç nə ilə hərqlənmir. Və ikincilər də Səməd Vurğun haqqında alternativ fikirdə olanın ağzını cırmağa və hətta qarnına bıçaq soxmağa hazırdırılar. Səməd Vurğuna pərəstiş həm də ona görə davamlıdır ki, o “şair xalq”ın şairidir, yəni “lər-lər, pəncərələr” kimi qafiyələrlə şeir yazan on minlərlə naqqal və bambılının mürididir, müridin avtoriteti sarsılanda, mürşidlər pərən-pərən olurlar…
Və hər hansı pərəstiş kimi, imamlara və “iyirimialtılarn nəvəsi” olan Səməd Vurğuna pərəstiş də yaxın simptoplardır ki, millətin demokratik cəmiyyət qura biləcəyinə əsaslı şübhələr yaradır. Çünki pərəstişdən dikrtatorlar, müstəbidlər yaranır. Pərəstişlə azad seçim bir araya sığmır. Demokratiya həm də stilistik, estetik aspektli məsələdir…
Kəramət Böyükçöl də “yazıçı xalqın” (yazar xalqın!) yazıçısıdır. Yəni xalq özünə oxşayan yazıçını sevir. Yazar xalqın yazıçısı onu oxumaq üçün elə bir intellektual resurs və səy tələb eləmir. Əslində xalqın yazıçısı heç onun kitabının oxunmağını da tələb eləmir. Tələbi kitablarının alınmağıdır…
Kəramət Böyükçöl universitet bitirib. Hardasa oxudum ki, hətta ali məktəbdə dərs deyib.
Yəni Kəramət dərs deyib… Təəccüblüdür ki, dünya dağılmayıb…
Kəramətin yazısından, danışığından onun akademik təhsil aldığı bilinmir…
Sovet vaxtı çukçalar haqqında lətifələr yayılırdı. Birində deyilirdi ki, yazıçı (yazar?!) çukça oxucularla görüş keçirir. Oxuculardan biri sual verir:
-Siz Puşkini oxumusunuz?
— Yox, oxumamışam
— Tolstoyu oxumusunuz?
— Yox oxumamışam…
Oxucu yenə soruşmaq istəyəndə yazıçı çukça onu qabaqlayır.
— Siz ünvanı səhv salmısınız. Məm oxucu çukça deyiləm, yazıçı çukçayam…
28. 10. 2025, Samara
əvvəli burda:
ÖZÜM DƏ KƏNDÇİYƏM, ONA GÖRƏ ARXAYIN DEYİRƏM: «KƏRAMƏT-ŞOU» PƏRƏSTİŞKARLARININ ƏKSƏRİYYƏTİ AZSAVADLI KƏNDÇİ-KÜDÇÜDÜR…
Beş il əvvəl Kəramətin kim olduğunu bilmək üçün oxuduğum mətnlərdən, baxdığım videolardan ən çox yadımda qalan onun ev tələbidir. “Millətin yazıçısının evi yoxdur!” – deyə fəryad edən Kəramət şübhəsiz ki, “millətin yazıçısı” statusuna özünü tam layiq bilir və evinin yoxluğunu ekzistensial problem kimi səsləndirir. Və çox da sadəlövh olmayan hər kəs başa düşməliydi ki, problem əslində boranı qabığı kimi səthidir və qarşımızda duran Sartr ya Kamyu deyil, yorulmaz və məhsuldar qrafomandır və ekzistensiya onun üçün Bakıda komfort həyatdır ki, bunun əsas komponenti evdir. Kəramət demir ki, niyə müəllimin evi yoxdur, niyə Bakı göydələnlərini qul əməyi ilə ucaldanların çoxunun evi yoxdur. Kəramət dövlətdən mətbuatın azad fəaliyyətinin təminatını tələb etmir, Kəramət iqtisadi azadlıq, biznes azadlığı tələb etmir ki, qəzet, jurnal, kitab nəşri rəqabətli iqtisadiyyat seqmentinə çevrilsin, niyə reklam üzərində dövlət (rejim) inhisarının götürülməsini tələb etmir? Bütün bunlar Kəramətə lazım deyil. Bütün bu azadlıqlar olsa, yəni sağlam siyasi-iqtisadi şərait yaransa, yəni hava və su təmizlənsə, Kəramət zəhmət çəkməli, oxumalı, öyrənməli, bəlkə üç ilə beş ilə bir kitab üzə çıxarmalı olardı – və yarmarkalarda qaraçı hoqqalarına bənzəyən aqressiv reklam kampaniyasının olmayacağı halda o kitabın da taleyini demək çətindir…İndiki bulanıq hava və su Kəramət üçün əsl yaşama mühitidir. Adaptasiya, bunu demək vacibdir, qarşılıqlı prosesdir. Kəramət mühitə uyğunlaşdığı kimi, mühit də (bu kontekstdə “mühit” “siyasi rejim” kimi anlaşılmalıdır) Kəramətin özünün üzvi, yəni orqanik hissəciyi kimi onun komfort dolanışığına şərait yaradır.
Prezident adminstrasiyası Kəramətlə müqavilə bağlayıbmı? Yəqin ki, yox. Mühit öz hissəciyi, öz ünsürü ilə niyə müqavilə bağlamalıdır? Belə işlər daha incə şəkildə görülür və Bakıda da Makiavellinin layiqli şagirdləri sayıla biləcək adamların olduğu şübhəsizdir. Kəramət ev istəyirdi? İstəyirdi! Verdilər? Verdilər? Verdilər! Niyə şəxsən özünə yox, atasına verildiyini də başa düşmək ola bilər. Birincisi, evin birbaşa Kəramətə verilməyi ona söz gətirərdi. İkincisi, Kəramət, yumşaq desək, içməyə meylli adamdır, içən adam da bir də gördün nəyi varsa, satdı… Yəni Makiavellinin azərbaycanlı şagirdləri hər şeyi yerli-yerində edirlər…
Və evi alandan sonra Kəramətin prezidentə məktub yazıb əl-ayağına düşməyinə ehtiyac qalmır: ev formal olaraq ona verilməyib… Ancaq Kəramət minnətdarlığını eləyir: gah Əli Kərimlini qapır, gah İlqar Məmmədlini. Və hakimiyyət üçün Kəramətin müxalifətə qarşı bir ağız hürüşü üç-dörd min trolun fəaliyyətindən effektlidir – bunu Makiavellinin azərbaycanlı şagirdləri yaxşı başa düşürlər. Trollara sadəlövh adamlar etibar eləyərlər, hərçənd trol aqressiyası reklam aqressiyası kimi İnternet izləyicilərinin bir qismini ən azı çaşdıra bilir. Ancaq Kəramətə inam var, səhifəsində hər asqırığına iki-üç min layk qoyulur. Düzdür, bu inamın keyfiyyəti şübhəlidir, bu inam sahibləri zəncir ocağına inananlardan çox da fərqlənmirlər – indi Kəramət kultu, Kəramətə pərəstiş azərbaycansayağı subkulturadır və ölkədə Kultura nə səviyyədədirsə, subkultura da o səviyyədə olmalıdır. Özüm də kəndçiyəm və ona görə kimisə təhqir edə biləcəyimdən qorxmuram: Kəramətin hər asqırığına iki-üç min layq qoyanlar qismən Bakıda, əslində şərti Bakı sayılan ərazidə cəmlənmiş kəndçi-küdçüdür. Bu kütlə Kəraməti özünün tribunu kimi, özünün istəklərinin ifadəçisi kimi görür. Bu kütlədə dərin intellekt sahiblərini, müasir düşüncə sahiblərini təsəvvür etmək çətindir… Bu kütlədə çoxluğu fəaliyyətə, öyrənməyə əzmi olmayan, həyatın birdən-birə hansı sehr və möcüzəyləsə dəyişəcəyinə ümib bəsləyənlər təşkil edirlər. Və yazdıqları şərhləri oxuyanda görürsən ki, bu adamların əksəriyyətinin peşəsi naqqallıq, qeybətdir. Və ona görə bunları haçansa doğrudan da riskli mübarizələri ilə cəmiyyətdə nüfuz qazanmış insanların hər büdrəyişi və ya onlara düşmənliklə aid edilən büdrəyişi sevindirir, sanki kiminsə büdrəməyi, yıxılmağı onları qaldıra bilər.
Qaldıra bilməz!
Bu mənada Kəramətin İlqar Məmmədovla davası əlamətdardır. Kəramət İlqar Məmmdovun qabağında elə atılıb-düşür ki, guya özü ya dədəsi İlqar Məmmədovdan beş-altı dəfə artıq türmədə olublar, yəni Nelson Mendela qədər… İki-üç min zəvzək və naqqal da laykla bu saqqallı sırtıq uşağı dəstəkləyir…
Bu iki-üç min nəfərin ikisində ya üçündə əzm və qeyrət yoxdur ki, türmədə çürüdülən azərbaycanı qızların azadlığını tələb eləsin…
Kəramət videolardan birində — yəqin müsahibədir – hakimiyyəti zorla devirmək istəyənlərə qarşı olduğunu deyir.
Maraqlıdır, ölkədə hakimiyyəti zorla devirmək istəyənlər kimlərdir? Yəqin Kəramət bu məlumatı konfidensial şəraitdə lazımı adamlara çatdırır. Onun asqırığına üç-dörd min layk qoyanlar isə fitlərini duyurlar, söhbətin kimdən getdiyini başa düşürlər…Əli Kərimli və başqaları…
(Yeri gəlmişkən: Azərbaycanda hakimiyyəti dəyişməyin hansı legitim üsulları var?)
Kəramətə deyən yoxdur ki, sən Baklnın mərkəzində kitab alveri eləyirsən, cəhənnəmə elə, gora elə. Sənin müxalifətlə nə işin var?
Deyən olsa, bəlkə də Kəramət bozarıb deyərdi: Necə nə işim var? Dədəmə o boyda ev veriblər, bəs mən borcdan çıxmayım? Bəs deməzlər ki, mən Qəşəmin oğlu deyiləm, qonşu kişidənəm?
27. 10. 2025, Samara
P.S.
İlqar Məmmədov haqqında elə Kəramətlə qiyabi tanış olduğum vaxt yazdığım şeir.
PUŞKİN DEMİŞKƏN
siyasətçi İlqar Məmmədova
Fikirli, qayğılı gəzib haçandan,
Gah dili dolaşır, gah da yerişi.
Gözü də qızarır həyəcanından –
Malına samballı müştəri düşüb.
+
Otuz gümüşdüsə təklifi əvvəl,
Qaıxıb otuz dəfə otuza indi
Çaşıb mal yiyəsi, qalıb məəttəl,
Bilir ki, sifariş müstəbidindir.
+
Reputasiyadır malının adı,
“Təmiz ad” həm sadə, həm də təbii.
Doğma ölkəsində həmişə nadir,
Minlərdən seçilir onun sahibi.
+
Ata çörəyi var, ana südü var,
Bəlkə mayasında təmiz adın da.
Bəlkə müəllimlər, yaxşı kitablar,
Adın, rol oynayıb yaranmağında.
+
Özü öz içiylə girişib hərbə,
Olub bayırıyla ixtilafları.
Ölkəni hərləyən, xalqı hərləyən,
Yeriyib üstünə, silah çıxarıb.
+
Qoruyub adını canından artıq,
Keçəndə zindanın sınaqlarından.
Keçilən sınaqlar nə qədər ağır
Olursa, qiyməti qalxır adın da.
+
Polis yumruğu da, dəyənəyi də,
Dəyibsə, adın da dəyəri şişib
İndi sülənirlər həndəvərində,
Adına ən yağlı müştəri düşüb.
+
Qəhrəman şübhədə, tərəddüddədir,
Otuz gümüş idi qiymət haçansa.
Otuz dəfə otuz verirlər indi,
Fitnə qabağında dayanıb insan…
+
İzləyir həvəslə sövdəni kütlə,
Sürtür əlini də əlinə hətta.
Deyir: “o da bizə bənzəyir elə,
O da miskin imiş, rəzilmiş o da…”
+
Alçaqlar! Bilin ki, yanıılrsınız.
Sizdəki bu sevinc, təntənə nahaq.
Bəlkə o, miskindir, üstəlik rəzil,
Ancaq siz kimi yox, ayrı cür ancaq…
19.05. 2020, Samara
++++++++++++++++++
əvvəli burda:
XALQ KƏRAMƏTİN KİTABLARINI YOX, «KƏRAMƏT-ŞOU»YA BİLET ALIR…
Kəramət Böyükçölün adını ilk dəfə, səhv etmirəmsə, 2020-ci ildə İnternetdə rast gəlmişəm, o vaxt onun tutulduğu ya dəlixanaya salındığı barədə xəbərlər yayılırdı. Maraqlanıb onun haqqında elə İnternetdə oxuduqlarımın təsiri ilə iki felyeton yazmışdım…
Uşaqlıqdan şeir yazsam da, həmişə daha çox nəsr oxumuşam. Əlifbanı öyrənəndən əlimə nə düşsə, pisi yaxşıdan ayırmadan, oxumuşam. Əvvəl kənd kitabxanasında olanları, sonra Salyan rayon mərkəzi kitabxanasının, sonra Moskvada Ədəbiyyat institutunun zəngin kitabxanasının, daha sonra isə özüm də işlədiyim Samara vilayət kitabxanasınının fondlarının şirəsini çəkmişəm. Kənddə, Moskvada, Samarada kitab yığmışam, uzun illər ərzində topladığım kitablardan ibarət “Samara fondum” 2024-cü ilin yanğınında məhv oldu… İndi kitabları telefona yükləyirəm. Yenidən Folkneri oxuyuram və Folkneri hələ gənclikdə, rus dilində oxuduğum vaxtlar keçirdiyim halı elə bil ki, indi də yaşayıram ki, buna xoşbəxtlik deyə bilərəm…
Müasir nəsri oxumuram. Etnik yəhudi olan ingilis yazıçısı Mürielə Sparkın əsərlərindən sonra yazılanlardan xəbərim yoxdur. Rus “qalın jurnalları”nda baxdıqlarım mənə maraqlı gəlmir. Azərbaycanda, yəni azərbaycanca indi yazılanları oxuya bilmirəm – həm dayazlığı, həm bədii dil bərbadlığı səbəbindən. Həmişə oxumaq istədiyim yeganə Azərbaycan nasiri Cəlil Məmmədquluzadədir.
Kəramət Böyükçölün adı ətrafındakı hay-küy, əlbəttə, məni maraqlandırdı. Açıq istifadədə yalnız hekayələrini tapdım, bəyənmədim – sosial şəbəkələrdə hazırcavablıq nümayiş etdirən, opponentini sözlə bağlaya bilən və ya rusların dediyi kimi, sözdən ötrü cibə girməyən bu adam yazıda ölüvaydır…
Kəramət videolarında mənə 1979-81-ci illərdə ünsiyyətdə olduğum Vaqif Cəbrayılzadəni xatırlatdı. Bəlkə də ilk növbədə Vaqif kimi tüklü olmağı ilə. Belə tüklülük əcdadlarımızın, yəni qədim insanların kənd məktəbimizin tarix kabinəsindən asılmış şəkillərini yadıma salır. Şəkillərdəki tüklü və sərt baxışlı kişilərin əllərində daş ya paya olurdu. Vaqif Cəbrayılzadə daş ya paya gəzdirmirdi, ancaq hansı cibindəsə ülgüc gizlətdiyini güman etmək olardı. Sonralar Bayatlı təxəllüsü götürmüş Vaqifdə şizofreniyanın əlamətlərini görmək üçün həkim olmaq lazım deyildi. Və beləsinin cibində ülgüc ola… Vaqifi təzə-təzə “Ulduz” jurnalında poeziya şöbəsinə müdir qoymuşdular. İşinin adı ora şeir gətirən sadəlövh insanların dalına təpik vurub qovmaq idi… Hamıdan tələb edirdi ki, onun qılıncının altından keçib birinci şair kimi tanılsınlar…Vaqif Cəbrayılzadə (Bayatlı) özü özünün proyekti idi və bleflə, yan-yörəsinə xoh gələ-gələ öz-özünü həyata keçirirdi…
Kül bizim ədəbiyyatımızın başına…
Kəramət Böyükçöl də öz-özünün proyektidir, öz-özünün startapıdır. O da öz-özünü, çətinliklərlə üzləşsə də, həyata keçirir. O, Vaqif kimi cibində ülgüc gəzdirmir, cibində olsa-olsa dırnaqtutan çıxar, hərçənd mənə elə gəlir ki, Kəramət dırnaqlarını həftədə iki dəfə tutan, corablarını gündə iki dəfə dəyişən adamlardan deyil. Qısası, Kəramətin kütləyə təsir vasitəsi blef, aqressiya deyil, hərçənd onun özünüreklam kampaniyasını aqressiv kimi xarakterizə eləmək olar. Bunun eybi yox. Aqressivlik reklamın ayrılmaz xassəsidir. Ancaq Kəramətini özünüreklamının uğurunu təkcə aqressivliklə izah etmək olmaz. Niyə dolanışıqdan daim şikayət edən, “millət acından ölür” deyən insanlar Kəramtin kitablarına pulu əsirgəmirlər? Axı şübhə ola bilməz ki, alınan kitabların heç on faizi oxunmur. Kəramət özü də yaxşı bilir ki, kitabları alınır, ancaq oxunmur. Əgər onun kitabları oxunmaq üçün alınsaydı, Kəramət niyə şəhərin küçələrində əsir-yesir olub kitab satırdı? Əgər Kəramət əsərlərinə, yazdığı mətnlərə görə sevilirsə, kitabları mağazalara vermək kifayətdir, oxucular almaq üçün növbəyə duracaqlar. Kəramətsə küçələrdə keçirdiyi vaxtı evdə oturub mütaliə edər, yazıçılıq sənətinin sirlərini dünya şöhrətli ustalardan öyrənər və mətnləri üzərində gözləri qaralanacaq işləyərdi…
(Yeri gəlmişkən: Kəramətin maşınında tualet var? Ya avtobusuna güvəc qoyub?)
Moskvada “Pisatelskaya lavka” vardı, ora həftədə iki dəfə təzə kitablar gətirilirdi və yalnız Yazıçılar ittifaqının üzvləriniə satılırdı. Yazıçılar (!) bəzi kitablara səhər açılmamışdan növbə tuturdular…
Təkrar edirım: Kəramət sevilən yazıçıdırsa, niyə küçələrdə əsir-yesir olmalıdır? Əslində yazıçını əsərlərini sevəmlər təzə kitab üçün onun qapısını kəsdirməlidirlər, elə deyilmi?
Əhali, kütlə Kəramətin kitabını oxumaq üçün almır. Əhali “Kəramət-şou”ya bilet alır. Yuxarıda dedim ki, Kəramət öz-özünün proyektidir, öz-özünün startapıdır, vu proyektin ədəbiyyata az dəxli var, bu proyekt daha çox şoudur. “Kəramət-şou”! Adamlar şəxsən onunla görüşüb kitabını almaqla teatra, sirkə getmiş kimi olurkar. Və bəzilərin getdikləri tamaşaların biletlətini necə saxlayərlarsa, onlar da Kəramətin kitablarını elə saxlayırlar…
Vərəqləyirlər, ancaq oxumurlar. Nə oxuyacaqlar? Kəramətin yaza, deyə biləcəyi nə varsa, tüklü üzündə yazılıb…
(ardı var)
26. 10. 2-25, Samara
«BACIM, SƏNƏ…BACIM, SƏNƏ NOBEL ALIM…»
İlham Əliyev Londona, bacısı Sevilə zəng vurur.
— Sevil, salam. Mən səni yubileyin münasibətiylə təbrik edirəm.Çox fikirləşdim ki, sənə nə hədiyyə eləyim. Sənə Nobel mükafatı verdirmək istəyirdim, Norveçin kralıyla da danışmışdım. Ancaq Vladimir Vladimiroviç Nobeli gözümdən saldı. Dedi, Nobel əvvəlki Nobel deyil, hörmətdən düşüb. Məsləhət gördü ki, ayrı hədiyyə seçim. “Qızıl topu” istədim sənin üçün alam, dedilər bir az gecikmişəm, bu ilin mükafatının veriblər Dembeleyə, yəqin Makron mənim acığıma elətdirib. Qalsın gələn ilə. UEFA da, FİFA da razılığını verib. Bu illik sənə “Şərəf” ordeni verirəm. Musiqinin inkişafında xidmətlərinə görə.
— Qardaş, axı mən musiqiçi deyiləm…
— Mən sənə ordeni musiqiçi kimi vermirəm ki. Musiqini inkişaf etdirdiyinə görə verirəm. Sən bəstəkarların ilham mənbəyisən…Söz nə yerinə düşdü – ilham mənbəyi… Atam mənə gözəl ad qoyub…
— Sağ ol, başa düşdüm. Mən səndən Oskarın xahişini eləmək istəyirdim…
— Oskar tanışındır? İş istəyir? Bəlkə generallıq?
— Yox, Oskar mükafatdır. Rejissorlara, artistlərö verirlər. Amerika akademiyası verir.
— Elə bil ki, Oskarı almısan. Rejissorluq deyirsən – bizdə, artistlik deyirsən – bizdə…
— Sağ ol, bro…
Mirzə ƏLİL
11. 10. 2025, Samara
MOLLA PƏNAH VAQİFİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «ƏFƏNDİ»
Molla Pənah Vaqifin “Əfəndi” rədifli qoşması var. Bu şeir hansı əfəndiyəsə xitabən yazıldıından belə güman etmək olar ki, Molla Vaqifin türk dostu var imiş, yəni əlaqəsi təkcə ruslarla yox, osmanlılarla da olub. Bunu Cəmil Həsənli yaxşı bilər.
“Siyah telli bir sənəmin ucundan
Badə getdi din-imanlar, əfəndi!”
Niyə Vaqif “qara telli” yox, “siyah telli” yazır, başa düşmək çətindir. Bu heç. İlk beytdən məlum olur ki, Pənah yenə eşq azarına tutulub və elə tutulub ki, imanı cəm halda işlədir: “din-imanlar”. İmanı cəm halda olan müsəlman deyil, bütpərəstdir…
Ol oda ki, mən düşmüşəm yanıram,
Düşməsin heç müsəlmanlar, əfəndi!
Burda “lar”, əlbəttə, artıqdır. “heç müsəlman düşməsin” olmalıdır. Ancaq ölçü və qafiyə problemi yarananda Pənah müəllim ağına-bozuna baxmır.
“Könül deyil sən gördüyün havada”
Yəni türk əfəndi havada könül görürmüş?
“Dərdim olur gündən-günə ziyada,
Hər zaman düşəndə ləbləri yada
Tökülür gözümdən qanlar, əfəndi!”
Yəni xanımın dodaqları yadına düşəndə Pənahın gözündən qanlar axır. Klassikimiz burda çox şişirdib. Desəydi ki, ağzımın suyu axır, inandırıcı olardı və yerinə də düşərdi…
“Bilməm nə nəhs gündə çıxdım bu dağa”
Bu misrada ustalıq məsələsi var. Vaqif kimi usta gərək “nə nəhs” deməyə, çünki nə-lər tələffüz anında qarışır bir-birinə…
“Bir lalə üzündən düşdüm irağa,
Yana-yana qaldım belə fərağa,
Bərbad olsun ol zamanlar, əfəndi!”
Bu bəndi Molla Pənah kimi ustad şairə yaraşdrmaq olmaz. “İrəğa” – yəni hara? Necə yəni “belə fərağa”? “Ol zamanlar” – hansı zamanlar?…Yaxşı, deyək ki, burasını şagirdi ya nökəri yazıb.
“Mənim meylim yoxdur sultandan, xandan,
Yarımın arzusun saxlaram candan.”
Bir şey başa düşdünüz? Mən – yox…
Xalq da bilir, mənim könlümdür andan
Olsa yüz min növcavanlar, əfəndi!
Bunu da başa düşmədim…
“Molla odur hər nə görsə kitabda,
Onu şərh eyləyə haqda-hesabda”
Yaxşı, deyək ki, mən mollaym. Bu cəfəngiyatı “haqda-hesabda” necə şərh edim?
Bəs bunu:
Vaqif deyir sənə, mənə bu babda,
Hələ azdır bu divanlar, əfəndi!
Hansı divanlar? “Ləblərə” tamarzı qalmaq? Niyə azdır? Nə xata çıxarmısan? Deyək ki, xatanı sən çıxarmısan. Onda divanlar sənə olmalıdır. O əfəndi kimdirsə, ona niyə olsun?…
Elə deyilmi, bəy əfəndilər?
10.10. 2025, Samara
MOLLA PƏNAH VAQİFİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «İKİSİNƏ DƏ»
Molla Pənah Vaqif, bizim böyük və istəkli şairimiz bəzən elə şeylər yazır ki, adam utandığından gözüyumulu oxumaq istəyir.
“Səhər-səhər həsrət ilən gəzirdim,
Cüt qoşa nar gördüm iki sinədə.”
Görünür, klassikimiz çox temperamentli kişi, ayıb olar deyə “qızğın” demirəm. Elə səhər tezdən gözü xanımların sinəsini alıb. Narları sayır… Cüt qoşa… Yaxşı ki, salyanlılar şeir oxuyan olmurlar, oxusaydılar, deyərdilər: “Ala, bu qazaxlı nə yazır…” Salyanlılar şeir oxumurlar, salyanlılar Marksın «Kapital», Leninin «Materializm və empriokritisizim» əsərlərini oxuyurlar…
Dalına (qoşmanın) baxaq.
“Birisi qız idi, birisi gəlin,
Can qurban eylərəm ikisinə də.”
Bu qoşmanı yəqin klassikimiz müəllim olanda yox, vəzir olanda yazıb. Müəllimdə bu bilicik hardandı ki, uzaqdan hansı xanımın qız, hansının gəlin olduğunu təyin edə. Şübhə yoxdur ki, bunu yazan bilikli və təcrübəli ekspertdir…
Nikulin “Qafqaz əsiri” filmində mahnı oxuyur: “Əgər mən sultan olsaydım, üç arvadım olardı…”
A kişi nə sultan, sən elə Qarabağ xanının vəziri olsaydın, bəsindi…
“Gəlin bulaqda əl-üzünu yuyur,
Qız deyin gəl gedək, həriflər duyur”.
Qız gəlindən həyalı və həssas imiş, görür ki, şair şor gözünü dikib onların sinəsinə…
“Belə gözəl sevən əldənmi qoyur,
Can qurban eylərəm ikisinə də.”
İkisinə də! Məşədi İbadı qınayırdıq. Məşədi İbad dükançı idi. Molla Pənah müəllim, sonra saray vəziri… “İkisinə də…”
“Gəlnin dodağıdır Təbrizin məti”
Nə bildi?
“Əlli-altmış tümən qızın qiyməti”
Məşədi İbad təkcə Tarixi-Nadiri oxumurmuş, kişi yəqin ki, Vaqifin şeirlərini oxuyurmuş… Əlli-altmış tümən görəsən manatla nə qədər eləyərdi?
Molla Pənah isə gözlərini xanımların sinəsindən çəkmir.
“Gəlinin yaxası polad iynəli,
Qızın yaxasıdır çarpaz düyməli.”
Bu bəndlərdə şiddətli erotizm və hətta, salyanlılar demişkən, ayıbçılıq olsa da, oynaqlıq var, az-çox şeiriyyət var. Ancaq başı yəqin eşqbazlığa qarışdığandan şeiri bitirməyi Vaqif elə bil şagidlərindən birinə ya da nökərinə tapşırıb, o da yarıtmayıb.
Kababım olaydı, közüm olaydı,
Yar yanında ötkün sözüm olaydı,
Vaqif deyir: iki gözüm olaydı,
Baxaydım bunların ikisinə də.
Biirnci beyt, əlbəttə, cəfəngdir. İikinci beyt isə daha cəfəngdir. Bayaqdan gözləri xanımların sinəsində, indi deyir “iki gözüm olaydı”…
Məşədi İbada gülürük, çünki Məşədi aldadılıb gülünc vəziyyətə düşür və Sənəmə qane olur. Ancaq Qarabağ xanının vəziri “ikisinə də” deyirdisə, yəqin ki, istədiyi kimi olardı…
09. 10. 2025, Samara
MOLLA PƏNAH VAQİFİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «AŞİQƏM»
Mən Molla Pənah Vaqifin şeirlərini çox sevirəm. Əlbəttə, hamısını yox. Ancaq Füzulidən sonra ədəbi dilimizin inkişafında ən böyük xidməti Molla Pənah göstərmişdir. Məlumdur ki, müxtəlif yaşlarda eyni əsərlərin bədii qavrayışı, buraxdığı təəssür hətta əksliyə qədər müxtəlif olur. İndi Vaqifin şeirlərini oxuyuram, görürəm ki, Vaqif təkcə düşündürmür, o həm də güldürür. “Aşiqəm” rədifli qoşmasını oxuyun, gülməkdən öləcəksiniz (məcazi mənada). Molla Pənah aşiq olduğu qızın sözlü portretini çəkir və oxucu gərək şeir oxuyub başa çıxınca o gözəlin portretini bitkin şəkildə təsəvvür edə bilə.
“Bir əndamı nəsrin, dodağı qönçə,
Bir qaməti gülbün yara aşiqəm.”
Yəni şairin sevgilisinin bədəni gözəldir (yəqin ki, ağlığı nəzərdə tutulur). Bunu təsəvvür eləmək istəmirəm, çünki mənə ayıb kimi gəlir. Dodağı təsəvvür eləmək olar, dodaq qıraqda olan şeydir. Bildik ki, dodağı qönçəyə bənzəyir.
Burda şair təsvirə ara verir və indikilər demişkən, öz durumundan yazır. Aşiqin də durumu Füzuli vaxtından və ondan qabaqdan da məlumdur,
“Gecələr sübhədək eylərəm nalə”.
Təsəvvür edirsiniz? Səhərəcən nalə… Yəqin qonşular bezirmiş. İtlər də stress keçirib hürüşürmüş…
Sonra naləsinin səbəbini deyir:
“Bir gərdəni mina, ağzı piyalə,
Bir ləhcəsi şirinkara aşiqəm.”
Yəni qızın boynu parlaq ağdır. Bunu bilirdik. Əvvəldə demişdi ki, bədəni ağdır. Bədən ağ olanda boyun da ağ olar.. Əgər gün qaraltmayıbsa…
“Ağzı piyalə”. Hansı piyalə? Gözünüzün qabağına bir qız şəkli gətirin, ağzının yerində piyalə. Məsələn, özbək piyaləsi. Gətirdiniz?
Molla Pənahın bolşevik yerlisi Səməd Vurğun piyaləyə gözü bənzədirdi: “Qələm qaş altından piyaə gözlər…”
“Bir buxağı turunc, sinəsi meydan…”
Qızın buxağını Vaqif ya portağala ya da ona oxşayan meyvəyə bənzədir. Portağal buxaqlı qıza gözəl demək olar? Təsəvvür eləmək istədim, alınmadı…
“Sinəsi meydan”… Futbol meydanı? Azadlıq meydanı? Meydan TV? Vaqifin vaxtında da qlızlar olub ha, sinələr olub ha…
Bir sözü cəvahir, mirvari dəndan,
Bir maral baxışlı, kirpiyi peykan,
Bir qaşlan zülfüqara aşiqəm.
Vaaqif (Molla Pənah) qızın dişini mirvariyə bənzədir. Özü də “diş” demir”, “dəndan” deyir. “Dəndan” həm də dəyirmanın də tökülən yeridir. Bəlkə Vaqif sevgilisinin ağzını dəyirmanın donluğuna bənzədir? Bu yer çox mübahisəlidir və Azərbaycan akademilərinin tədqiqatını gözləyir.
Vaqif qaşları yaya yox, “zülfüqara”, yəni qılınca bənzədir.
Bənzəyir? Yəni qaş qılınca bənzəyir?
“Bir güləndə ləblərindən bal axan…”
Qız güldükcə dodaqlarından bal axır… Bu qızın ağzı ağız deyil, arı pətəyidir…
“Bir bəzənib sərxoş tovus tək çıxan…”
Vaqifin vaxtında tovuz quşuna bəlkə çaxır içirdirlərmiş? Qazaxlılardan nə desən çıxar. Deyirlər, bəzi qazaxlılar yasda çaxır içirlər. Bilmirəm düzdür ya uydurma. Amma tovuzun sərxoş olmağını mötəbər şairimiz deyir və sevgilisini ona bənzədir. Bəlkə qız da gillədirmiş? Gillətməsəydi, niyə sərxoş tovuz kimi yeriyərdi?
“Vaqifəm, bədəndən canım dağılır”
Bunu oxuyanda çox güldüm. Vallah, elə bil, ki, erməni yazıb. Bədəndən can dağılır yoxsa çıxır? Nəsimi deyirdi “can ayrılır…”
“Görməyəndə din-imamım dağılır…”
Görməyəndə? Belə çıxır ki, tez-tez görürmüş? Bəs deyirdi gecə səhərəcən nalə eləyir? Əslində gərək din-iman sərxoş tovuz kimi yeriyən xanımı görəndə dağıla.
Elə deyil?
25. 09. 2025, Samara
QASIM BƏY ZAKİRİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «AY MƏDƏD!»
“Dost yolunda cəfa çəkdim, can üzdüm,
Yetişmədim bir məkana, ay mədəd!”
Bir şey başa düşdünüz? Deyək ki, Qasım bəy dostunun yolunda canını üzüb. Ancaq “məkana yetişməyib”. Hansı məkana? Bəlkə dostundan mükafat gözləyirmiş?
İkinci beyt:
“Sərasər əndamım mum tək əridi,
Eşq atəşi düşüb canə, ay mədəd!”
“Əndamım” — yəni bədənim. Bədəni mum kimi əriyib, çünki “canə (cana yox, canə!) eşq atşi düşüb. Belə çıxır ki, birinci beytdəki “dost” xanım imiş. Qasım xanımdan ötrü canını üzüb, ancaq “məkana yetməyib”. Deməli, məkan mükafat deyil, Qasım bəy yəqin xanımdan ayrı şey istəyirmiş.
Ay lotu…
“Muradımın şükufəsi bitmədi”
Azərbaycancaya çevirsək, belə çıxar ki, Qasımın istəyinin qönçəsi bitməyib, çünki, mən bilən, “şükufə” “qönçə” deməkdir. Hərçənd qönçə bitməz, açılar…
“Bəlalı sərimdən sövda getmədi”
“Sərimdən” – yəni başımdan. Ağdamlı Qasım niyə “baş”sözünü byənmir, elmə məlum deyil…
Dalı (bəndin) çox maraqlıdır:
“Yetər oldu ömür başə, yetmədi
Əlim zülfi-pərişanə, ay mədəd!”
Yəni Qasımın ömrü başa çatıb, ancaq sevgilisinin dağılmış saçlarını əlinə ala bilməyib…
Məşədi İbad demişkən, çox gözəl, çox pakizə…
Azərbaycanlı kişilər sevgidən havalı olanda xanımın saçına sığal çəkirdilər, hava dağılan kimi, elə bu saçı əllərinə dolayıb xanımı sürüyürdülər. “Danabaş kəndinin əhvalatlarında” Xudayar bəy arvadı saçlamaq üzrə master-klas göstərir…
“Qalmışam göz yolda, könül intizar,
Qəm tutub yaxamı hər yana dartar”
Burası aydındır. Qəm Qasımın yaxasından tutub hər yana dartar. Eyni istiqamətdə dartmır ki, başı gizəllənməsin…
“Mən bilmənəm necə bağlanıb yollar,
Bir gələn yox bu viranə, ay mədəd!”
Aha! Yollar bağlanıbmış…
“Ayrı düşmək vətənindən yamandı”
Yadınıza salım ki, Qasım bəy üç ay sürgündə olub. Özü də Sibirdə, Maqadanda yox, Bakı şəhərində. Bu üç ay sürgünün ah-zarını biz iki əsrdir ki, eşidirik…
“Diyari-ğürbətda öldüm, amandı!”
Burda Qasım bəy ağını çıxarıb…
Axırda görün nə deyir:
“O qaşları yayı sevəndən bəri”
Şikəstə Zakirəm, ahım əsəri
Od salıbdı asimanə, ay mədəd!”
Yuxarıda demişdi ki, bədəni mum kimi əriyib. Mum kimi ərimiş adamın odu “asimana”, yəni göylərə necə od sala bilər?
Qasım bəyə niyə şair, özü də klassik statuslu şair deyirlər – başa düşə bilmirəm. Onun yazdıqları ancaq uşağın da, böyüyün də tərbiyəsinə, yəni estetik tərbiyəsinə ancaq ziyan vura bilər…
X.X.
23. 09. 2025, Samara
xeyrulla xayal 