Архивы

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 19. TAMAM XALA

Янв12

20230721_135628

Tamam xaladan hökmən yazmalıyam.

Mənim yaxşı yadıma gələn vaxtlar Tamam xala sonbeşik qızı İnçəxanımla (İncəxanım!) qalırdı. Böyük qızı Minəxanım Qaraymanlıda, Vədilə Neftçalada, Narxanım Əlibayramlıda  ərdə idilər. Nisəxanım Bala Surra gəlmələrindən olan Əmən kişinin oğluna getmişdi, o da Əlibayramlıda olurdu. İnçəxanım (İncəxanım) subay idi. Yadımda fraqmentar şəkildə qalan şeylər də az deyil. Tamam xalanın həyatı həmişə davalı keçirdi, davaların iriləri də, xırdaları da var idi.

Məməmgil Tamam xalanın əri Atamalı kişidən çox danışırdılar. Müharibə vaxtı — yəqin bu, 43-də ya da 44-də olub – Kür donub. Elə buz bağlayıb ki, adamlar piyada, hətta araba da rahat keçirmiş. Atamalı kişi lələmə deyib: “Cahangir, hər addımıma bir imperial verələr, mən o buzun üstünə çıxmaram.”. İki gün keçməmiş görüblər Atamalı Kürü keçib, o taydadır…

Adamlar acından ölürdülər, jmıxdan, kəpəkdən ötrü nəinki buz üstündən, hətta qıl körpüsündən də keçərdilər…

Tamam xala hikkəli və hətta tərs arvad idi, gərək onu cinləndirməyəydin. Yəqin əri ondan da cinli imiş. Məməm danışırdı ki, bir dəfə Tamam xala başqa arvadlarla yaxınlıqda alaq vurarkən Atamalı kişi gəlib arvadıyla nəyinsə davasını eləyir. Tamam xala birdən cinlənib və başını əri tərəfə uzadıb: “Köpüyoğlu, nə isssiyirsən mənnən, vur başımı yar”. Atamalının da əlində dəmir nəsə var imiş, arvadından bu maraqlı təklifi eşidən kimi, həmin şeyi vurur onun başına. Məməm deyirdi Tamamın başından qan şoruldadı, arvad əlini yarasına basıb qaçdı suvat tərəfə ki, “köpüyoğlu gedirəm səni verəm prokrula, səni tutdurmasam, dədəmin qızı döürəm”.

Arvadlar Tamam xalanın qabağını kəsib bir təhər geri qaytarıblar…

Deyəsən, bu dava boranı üstündə olub. Atamalı qışda qaynadıb yeməyə xeyli boranı yığıbmış. Arvad da xəlvəti qaynadın qızlarla yeyirmiş. Atamalı bir də boranı yığdığı yerə baxanda görür ki, qış ehtiyatının ürəyi üzülüb…

Aclıq illərdində, xüsusən əri öləndən sonra və qızlarını ərə verəcən,  Tamam xala, yəqin ki, şox əziyyət çəkmişdi. Məməm deyirdi ki, bir dəfə kolxoza debitor borcu olduğu üçün gəlib evdən qab-qaşığını yığıb apardılar…

Tamam xalanın Əlibayramlıda yaşayan oğlu surralı Əvəzin qızı, Habillə Qabilin bacısı Tamaraya evlənmişdi. Qızı qaçırmışdı. Qabil isə Dünyamalının bacısı Narxanımı almışdı. Kim kimin bacısını əvvəl qaçırmışdı, bilmirəm, onu bilirəm ki, böyük qalmaqal və vuruşmalar olmuşdu. Əlibayramlıda oxuyan vaxtlar Qabili görərdim, taksi sürürdü. Arvadıyla dolanmırdılar. Elə mən oxuyan vaxtlar Narxanımı atıb təzə arvad almışdı. Təzə şəhərdə gənc  arvadı ilə yaşadığı mülkü mənə kimsə göstərmişdi. O zaman taksi şsürücüləri, xüsusən təzə “Volqa” işlədənlər, imtiyazlı zümrə idilər, indi proqramçılar qazanan kimi qazanırdılar. Ona görə bəziləri ya məşuqə saxlayır, ya arvadını təzələyirdi…

Bir dəfə Dünyamalını da gördüm. Bizim pedaqoji məktəbdə güləş yarışına baxmağa gəlmişdi – güləşiçilərdən biri dostu imiş. Kənddə əvvəllər onu bir neçə dəfə görmüşdüm. Dindirdim, deyəsən, heç dinmədi. Özünü elə təkəbbürlü aparan ikinci adam yəqin ki, Əliramlı şəhərinin rəhbəri, həmişə 99-99 nömrəli Volqada gəzən Bilal Kərimov olardı…

Dünyamalı dədəsinin yurdunda ağ daşdan ev tkdirirdi. Bir otaq tikib üstünü örtdü. Ev  illərlə elə də qaldı. Anası ərindən qalma komada olurdu. Koma lap dağılmağa başlayanda kürəkəni, Vədilənin əri Rəhim gəlib ona kiçik bir ev inşa elədi. Rəhim çox yaxşı adam idi. Cavan öldü. Ürəyi xəstə imiş. Yaxşı adamlarda saf ürək olmur ki…

Rəhim adlı kişi vardı,

Gözü uşaqlarının üstündə

Əli ürəyinin üstündə

Ölüb getdi…

Bu, mənim o vaxtlar Rəhimin öldüyünü eşidəndə yazdığım şeirdəndir. Şeir qalmayıb…

Uzun illərdən sonra, İnçəxanım (İncəxanım!) ərə gedəndən və Tamam xalanı da öz yanına Beşdəliyə aparandan sonra həyət Əlyara satıldı. Əlyar Dünyamalının tikilisini söküb Heydər üçün yekə ev ucaltdı…

Əlyargillə Tamamxalagil, yaxın qohum olsalar da (Tamam xala, mən bilən, Əlyarın dayısı arvad idi) yola getmirdilər. “Yola getmirdilər” yumşaq sözdür. Qanlı-bıçaqlı idilər…

Tamam xala sərt xasiyyətli olsa da, nəvələrinə qarşı çox mehriban idi. Yayın çoxunu Dünyamalının oğlu Atamalı, Qabillə Narxanımın oğlu Arif nənələrinin yanında qalırdılar. Dünyamalının qızı Kəmalə isə məktəbə gedənəcən çox vaxt kənddə Tamam xala ilə qalırdı.

Bizim evin günbatan tərəfində arxa qədər olan yerin çoxu o vaxt çəpərə salınmamışdı. Orda yaxşı ot bitirdi, axşamçağılar mal-heyvanın qabağına çıxan uşaqlar ora yığışıb oynayırdılar. Tamam xalanın nəvələri Ariflə Atamalı nənəsinin “Ağıllı” çağırdığı Ələkbər və Əzizağanın oğlu Əşrəflə düz gəlmirdilər. Oynamaqları çox çəkmirdi, elə dava düşürdü ki, ayırmaq olmurdu. Oğlanların dördü də əlli-qollu, dalaşqan idi. Tərəflərdən heç biri tam qələbə qazana bilmirdi, ancaq maykalar cırılırdı, burunlar qaynayırdı. Tamam xala, Bəyim xala yüyürüb gəlirdilər, hərə özünkündən yapışıb davanı yatırtmağa çalışırdı. “Ağıllının”, yəni Ələkbərin hirsini ancaq Bəyim xala yatırda bilirdi.

Əlibayramlı uşaqları ilə Ərəbqardaşbəyli uşaqlarının ədavətinin səbəbi mənə məlum deyil…

Pedaqoji məktəb Əlibayramlının Təzə şəhər hissəsində idi. Qabil də (təzə arvad alanacan), Dünyamalı da köhnə şəhərdə olurdular. Bir dəfə Arifə rast gəldim. Böyüyüb dəyişsə də, tanıdım. O da məni tanıdı. “Gedək qonağımız ol” da dedi. Əlində quş var idi, yadımda deyil nə quş olduğu, Arif o quşu təkidlə mənə bağışlamaq istəyirdi…

Tamam xala İnçəxanımla (İncəxanım) axşamlar gələrdilər bizə oturmağa. Bizim də televizorumuz yox idi, ona görə gələn söhbətə gəlirdi. Gələn kimi danışmazdı, bəzən xeyli dinməz oturub gözünü bir nöqtəyə dikərdi, elə bilərdin ki, sütunları ya pərdiləri sayır. Məməm ondan bir şey soruşmaqla, məsələn, Vədiləni ya Narxanımı xəbər almaqla Tamam xalanı dilə gətirirdi. Keçmişdən çox danışırdılar. Keçmiş çox ağır, Tamam xalanın əri ilə davalarını nəzərə alsaq, hətta qanlı olmuşdu. Puşkinin bir şeiri belə bitir: “Все мгновенно, все пройдет, Что пройдет, то будет мило». Yəni hər şey anidir, hər şey keçəcək, Nə keçirsə, xoş olacaq. Doğrudan da bir vaxt əziyyətli olmuş günlərdən gülə-gülə danışırıq…

Tamam xala bütün qəribəliklərinə, tərsliyinə baxmayaraq, düz arvad idi. Yəni yalan danışmazdı, yaltaqlıqdan, ikiüzlülükdən uzaq adam idi.

Sonra İnçəxanım (İncəxanım) Beşdəliyə ərə getmişdi. Bir müddət Tamam xala tək xala tək qaldı. Əfəlləyəndə qızı aparmışdı. Sonra dedilər ki, gözləri tutulub…

Beşdəlidə onunla görüşmüş kimsə mənə bir dəfə dedi ki, “Tamam arvad səni soruşurdu”. Çox tərsirləndim…Yaddaşda yaşamaq, xatırlanmaq nəinki xoşdur, hətta şərəfdir də…

Tamam xalanın ağ-bozumtul rəngli bir lanqı iti var idi. Damın böyründə yatar, gəlib-gedən olanda dikəlib bir ağız hürər, yenə başını yerə qoyardı. Yəni hürməyə elə həvəsli deyildi. Qonşu Əlyarın altı-yeddi iti olardı. Onlar 7/24 rejimində hürüşürdülər. Ancaq gəlib Tamam xalanın itinin qulağının dibində hürsələr də, cavab vermirdi…Tamam xala bir gün başa düşür ki, iti dama girib toyuqların yumurtalarını yeyir. Elə hirslənir ki, deyir “köpüyoğlunun iti, səni yandıracam”. İt yatdığı yerdə üstünə bir az neft tökür, kibriti çəkir. İt alışan kimi özünü ora-bura vurur, soxulur ot tayasına, taya od tutur yəni Los Anceles müsibəti baş verir… Yanğın komaya tərəf irəliləyəndə haraya gəlib söndürmüşdülər…

İt isə, xəzini və olmayan gözəlliyini itirsə də, sağ qalmışdı…

Ondan əvvəl bu köpək pambığa qarovulçu olan Ağadədənin atını hürkütmüş, at kişini çırpmışdl yerə. Ağadədəni yerdə huşsuz uzanmış görən Tamam xala onu ölmüş bilən ikiəlli başına vuraraq deyirmiş ki, ay müsürmannar, məni tutacaqlar, əlli-ayaqlı gedəcəm, kişi öldü…

Ağadədə xeyli huşsuz qalandan sonra gözlərini açır. Ağadədə kommunist, yəni bolşevik idi. Bolşevikin də canı… Oğluna xəbər göndərirlər. Eşşəklə gəlir, atasını uzunqulağa yükləyib aparır…(Bəlkə də Ağadədə ayılan kimi başına yığılanlardan soruşub: “Ata bir şey omayıb ki?” Lenin təliminə görə, bolşevik ictimai mülkiyyəti canından artıq sevməliydi. Ağədədə kişi də özündən çox sovxoz atından ötrü nigaran olmalıydı…)

Ağadədəni tanıyanlar onu eşşəyin üstündə təsəvvür edə bilərlər. Ağadədənin çox uzun qıçları vardı. Məşhur rəqqas Tsiskaridze həmişə qıçlarının uzunluğu ilə öyünür. Gərək o bizim Ağadədə kişini görəydi. Özü də eşşəyin üstündə. Qıçlarını yığsa da, ayaqları yerlə sürünürdü…

Allah Tamam xalaya rəhmət eləsin.

10-11. 01. 2025, Samara

əvvəli burda:

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 18. TÜKƏZBAN XALA VƏ OĞULLARI (III)

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 17. TÜKƏZBAN XALA VƏ OĞULLARI (II)

Янв9

20230721_135628

Kamal hayküyçü, deyingən olsa da, nəinki kiçik qardaşları və yeganə bacısı, hətta anası Tükəzban xala da onun hörmətini saxlayırdılar. O, yeniyetmə yaşlarından atasıyla bərabər və bəlkə ondan da artıq özünü oda-közə vurmuş, ailəni müharibə vaxtı və müharibədən sonrakı aclıq illərində dolandırmışdı. Mənim yadıma gələn vaxtlarda 1960-cı ildə sovxoza çevrilmiş kolxoz maşınını sürürdü. QAZ 51 markalı taxta kuzovlu yük maşını indi də gözümün qabağındadır. Nömrəsi 28-56 АЗД. Onun əkizi olan ikinci maşını Adil Rzayev sürürdü. Nömrəsi 43-78 idi. Mən hələ aşağı siniflərdə oxuyanda hərdən başqa qonşu uşaqlarla birlikdə Kamal dayının maşınının kuzovuna dırmaşırdım. Qızı Xuraman kabinədə otururdu. Bir az toz iyi qarışmış xoş benzin iyi vura-vura məktəbəcən getmək xoşbəxtlik idi…

Kamal dayının öz maşını da var idi. Yəqin ki, bizim kənddə şəxsi avtomobili ilk dəfə o alıb. Birinci maşını, səhv etmirəmsə, Moskviç 403 idi, sonra 407 almışdı. Yaxşı sürücü idi. Yalnız bir dəfə — Bakı yolunda — ağır qəzaya düşmüşdü, ancaq bu, yaşının yetmişi keçən vaxtında olmuşdu.

Kamal dayı ailəsi üçün canını qoymağa hazır idi və qoyurdu da. Ailə — geniş mənada. Yəni qardaşlarının da, bacısının da ailəsini o özünkü sayırdı. Bunun, təəssüf ki, mənfi tərəfi də var idi. O, yaxınlarının hər işinə qarışırdı — bu can qoymağa hazırlığın qarşısında gərək onun bir sözü iki olmayaydı. Qardaşları da, bacısı da, Kamal dayının fədakarlığı müqabilində onun bəzən hampazorluğa çevrilən şıltaqlığına dözürdülər. Onunla ayaq-ayağa verən, onun tiranlığına itaət etməyən yeganə adam yəqin ki, arvadı Zərxanım idi.

Qəfər oğlu Səttarın qızı itaət eləsin? Heç vaxt! Ölərdi, ancaq dilini deyərdi.

Zərxanım bacıdan haçan Kamal dayını soruşan, qarğış eləyərdi: “Allah onu öldürsün!…”

Zərxanım vaxtaşırı Kürdən keçib Cəngəndə yaşayan qızıgilə gedərdi. Gedəndə ya qayıdanbaş hökmən məməmə dəyməliydi. “Ay, Xeyrulla, qayıdıb gəlmədün də… Məmün də qaldı burda tək, “- mənə deyərdi…

Uzun illər davalı, küsülü yaşayıb küsülü də öldülər. Gərgin onillərin ağır zəhmətlərindən yaxşı güzəran üçün vacib olan hər şey yaranmışdı: ev-eşik, avtomobil, mal-heyvan, təsərrüfat. Ancaq bu zəhmətlər xoşbəxtlik gətirmədi. Xoşbəxtlik, ailə səadəti üçün də zəhmət çəkilməlidir, ancaq bu zəhmətin təbiəti ayrıdır, bu zəhmət insanın ilk növbədə öz içərisini nizama salmağa yönəlməlidir, başqasını sındırmağa, itaətə gətirməyə yox…

Kamal dayıda, mənim müşahidəmə görə, anasında, qardaşlarında görmədiyim bir  cəhət vardı: o, yüngül fitnəkarlığa, təhrikçiliyə meylli idi. Köçəndən çox sonra bir dəfə kənddə olarkən atüstü lələmə dəyməyə gəldiyi vaxt kişini necə öz öladlarına, yəni bizə qarşı qaldırdığının şahidiyəm…

Öz ailəsində günü qara olan bu insan elə bil başqa ailələrdəki qalmaqallarda təsəlli tapırdı. “Sən öləsən, qırıllar bir-birrərin”, — deyərək qəhqəhə çəkərdi…

Çox qəribədir: ömrü boyu min cür çətinlikləri dəf etmiş, min cür işi həll etmiş, yoluna qoymuş bu adam niyə bir gün vaxt ayırıb arvadını boşamırdı? Axı boşandıqları dəqiqədən, nəhayət, insan kimi yaşaya bilər, günləri qara, yedikləri haram olmazdı! Xoşbəxtlik istəmirsən? Bu da xoşbəxtliyin düsturu!

Kamal dayıya belə xoşbəxtlik lazım deyildi. Ona müharibəni udmaq lazım idi. O, qələbə arzulayırdı. Ailə müharibəsindən isə qalib çıxan olmur.

Həm də gərək nəzərə alaydı ki, Zərxanım Qəfər oğlu Səttarla Mələyin qızıdır…Zərxanım zədələnmişdi, çoxlu yaralar almışdı, ancaq sınmamışdı…

Tükəzban xala, oğlunun tam əksi olaraq, sülhsevər arvad idi…

Tükəzban xalanın ailəsi haqqında bildiyim odur ki, ziyalı qardaşı Əlirza 37 ya 38-ci ildə irtica qurbanı olmuşdu. Məmmədhüseyn deyirdi ki, Tükəzban xala o vaxt yeniyetmə olan Kamalla Gəncəyə gedib həbsdə olan qardaşı ilə görüşüb. Sonralar Əlirzadan xəbər olmayıb. Tükəzban xala elə ömrünün axırınacan qardaşını sağ bilir, canına and içirdi…

Kamalla Ərəstun dədə yurdundan çıxandan sonra Tükəzban xala kiçiyi Məmmədhüseynlə qaldı. Subaylığında da, ailə qurandan sonra da Məmmədhüseynin anası ilə ucadan danışdığını da görməmişdim. O, içdə baş verə biləcək konfliktlərin qabağını qətiyyətlə aldığı kimi, ailəyə aid olmayan söhbətləri də başlanğıcda kəsirdi: “Öz sözünüzü danışın…”

Ailə həyatı xoşbəxt ola bilərmi? Bu suala cavab verməli olan hər kəs gərək ailə xoşbəxtliyinin nə olduğunu özü üçün müəyyənləşdirə. Bəlkə də bu məsələyə istisna etmə yolu ilə yanaşmaq daha yaxşıdır. Yəni xoşbəxlyin nə olmadığını müəyyənləşdirməklə. Bu üsulu rəhbər tutsaq, demək olar ki, ailə xoşbəxtliyi “can” deyib “can” eşitmək deyil. Can deyib can eşitmək insanın çəkdiyi ağır zəhmətlər üçün mükafat olan anlardır. Ailə xoşbəxtliyi daha çox yola getməkdir. Bu, az deyil. Bu, müxtəlif cinsli, müxtəlif təbiətli, fərqli aillərd böyüyüb fərqli tərbiyə almış, fərqli yaşayış qaydalarına alışmış  iki adamın bir-birinə hörmətli, səbrli münasibətidir. Yəqin ki, həm Ərəstun, həm Məmmədhüseyn haqqında demək olar ki, onlar yola gedirdilər. Onların xoşbəxt olduğunu da demək olar…

Ərəstun təhsil görməmişdi, uşaqlığı düşmüşdü müharibə illərinə, çox az oxumuşdu. Ancaq bu adamın həm qızıl əlləri vardı, həm də kəlləli idi. O, əsgərlik çəkməmişdi. Bir neçə ay yığmada olmuşdu. Salyandan Bakıya gedən yolun sağ tərəfindəki yüksəklikdə (salyanlılar ora dağ deyirlər) sovetin hərbi hissəsi yerləşirdi, bu, radiololkasiya stansiyası idi. Ərəstun üç-dörd aylıq əsgərliyini orda eləmişdi. Az vaxtda təhsil görməmiş bu adam radionu elə öyrənmişdi ki, kəndə işıq çəkiləndən və adamların çoxu radioqəbuledici alandan sonra o, kəndin radio ustasına çevrildi. O cihazların yaxşı çıxanı olurdu, illərlə işləyirdi, ancaq keyfiyyətsizləri çox idi. Qoruyucuları, xüsusən lampaları və adlarını bilmədiyim başqa detalları yanırdı. Gətirirdilər Ərəstunun yanına. Ərəstun qoyurdu radionu qabağına, sxemə baxa-baxa, yəni elə işin gedişində öyrənə-öyrənə radionun azarını tapıb düzəldirdi. Mən gecələr Ərəstunun yanında çox oturmuşam. Yox, öyrənmək üçün yox. Belə işlərə nə həvəsim, nə qabiliyyətim var. Mənim üçün Ərəstunla söhbət maraqlı idi. Söhbət Ərəstunun özü üçün də vacib idi: yuxusu qaçırdı…

Sonra adamlar yavaş-yavaş televizor da almağa. Ərəstun antenna qurur, xarab olan televizorları düzəldirdi.

Ərəstun məharətli dülgər idi. Hətta kolaz bağlayırdı…

Onun evini söküb, dala, Kür qırağına köçməyi bir yayın içində oldu. Yaşı on ildən də az olan evini söküb ailəni həyətdə tikdiyi aşxanaya yığdı və dalda ildırım sürəti ilə indiki evini tikdi.

Ərəstun gözəl bağ da salmışdı. İndi bizim evlə Adilin arasındakı yoldan keçən adam çətin təsəvvür edə bilər ki, burda sahibinin əliylə tikilmiş, qapı-pəncərələri bəzəkli ev, nadir meyvələri, üzümləri olan bağ var imiş…

09. 01. 2025, Samara

(ardı var)

əvvəli burda:

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 16. TÜKƏZBAN XALA VƏ OĞULLARI (I)

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 12. ƏKBƏR (III)

Янв3

MƏN 1 YANVAR 2025

Çoxu o vaxtkı yaşlarına görə gəlin adlandırıla biləcək qadınlar Qardaş və onun ailə üzvləri ilə lap ötəri təmasda olan, lap təsadüfən görüşüb salamlaşan hər kəs haqqında məlumatı dərhal Bağda xalaya çatdırır, o insanlar qara siyahıya düşürdülər. İmanqululardan olan kişilərin də birliyi yaranmışdı, bunlar toy ya yas məclislərinə bir yerdə gəlir, Qardaşın özü və ya ona yaxın adamlar oturan tərəfə çoxmənalı şəkildə baxaraq öz aralarında guya tezliklə həyata keçiriləcək vacib əməliyyatı müzakirə edirdilər.

Heç birinin Qardaşa yaxın getməyə cəsarəti çatmırdı…

Maraqlıdır ki, Əkbərin doğma qardaşı bu dəstədə deyildi. Yavər tayfaçılıqdan uzaq, vicdanlı adam idi. Qardaşının dərdini ləyaqətlə çəkirdi…

Və bu da maraqlıdır ki, imanqululuların dəstəsində mərhum Şirinbala da vardı. Qardaşın doğma qaynı…Heç bir peşə təhsili olmayan, ancaq həmişə hardasa kassir işləyən, pulu, maşını olan Şirinbala güclü arxaya ehtiyac duyur və imanqululuları belə arxa sayırdı.

Mərhum Şirinbalanı xüsusi xatırlatmağımın səbəbi var. Bu, bir az aşağıda bilinəcək.

Əkbərin ölümü icma bağları onsuz da zəif olan kənddə çoxlu çatlar yaratdı. Bir neçə il ərzində toy və yas mərasimləri qarşıdurma meydanına, kin nümayişinə çevrilir. İmanqululularda tayfa rəhbərinin sədr olduğu vaxtdan özlərini kənddə hamıdan üstün göstərmək, boyun-boğazlarından, qulaqlarından asılan qızılla həsəd yaratmaq tələbata çevrilmişdi. İmanqulu Rzayev kolxozdan qazandığı pulları uşaqlarının təhsilinə də qoya bilərdi. Yaxşı təhsil insanı mədəni olmaqdan əlavə, onu təvazölü, başıaşağı elər. İmanqulu Rzayev kolxozun gəlirini qızıla çevirməyi üstün tutmuşdu. Nadan adam isə qızıllananda o qızılı qox, qızıl onu idarə edir… İdarə eləməkdən çox dingildədir, oynadır…

Читать далее →

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ: 11. ƏKBƏR (II)

Янв2

Əgər qarışdırmıramsa, elə dəfn günü, bəlkə də lap dəfn zamanı, zərərçəkən tərəfin mövqeyini keçmiş kolxoz sədri, Bağda xalanın yaxın qohumu İmanqulu Rzayev qarşı tərəfin adamlarına və hökumət nümayəndələrinə elan eləmişdi: Bu, bədbəxt hadisədir, biz Qardaşdan şikayətçi deyilik. Bu mövqeyin Bağda xala ilə necə, nə dərəcədə razılaıdırıldığını deyə bilmirəm. İşin yola qoyulmasında Bağda xalanın bacısı oğlu Bəybalanın da yaxından iştirak etdiyi deyilirdi.

Qardaşın ağsaqqalı, lələmin dili ilə desəm, Qəfər oğlu Səttar idi. Lələm onu belə çağırardı, çünki kənddə bir Səttar da olmuşdu…

Qardaşın milisdə neçə gün ya neçə saat saxlandığını yadımda deyil. Tezliklə bu işə xitam verildi – hansı hüquqi əsaslarla və təsnifatla, deyə bilmərəm.

Qardaşın Əkbəri qəsdən öldürmədiyi şübhəsizdir. Onlar həm yaxın qohum, həm də yaxşı yoldaş idilər. Aralarında heç bir ədavət ola bilməzdi. Əkbərin ölümü bədbəxt hadisə idi, ancaq bu hadisənin detalları da hüquqi cəhətdən çox vacibdir. Deyirdilər ki, guya Qardaş un kisələrinin üstündə yatıbmış, Əkbər qaranlıq dəhlizə girib zarafatla onu qorxutmaq istəyəndə, ayılıb əlindəki silahın tətiyini çəkib. Qardaş yuxulu ikən Əkbərin ona yaxınlaşıb tüfəngini əlindən çəkdiyini də deyirdilər. Guya bu anda Qardaş onu un oğrusu bilib atəş açmışdı… Читать далее →

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 10. ƏKBƏR (I)

Дек30

20230721_135628

1963-ilin yay günlərinin birində əlimdə bir yekə tikə çörəyi gəvələyə-gəvələyə Kürün qırağına gedirdim. Kolazdan çıxıb mənimlə qabaq-qabağa gələn adamların biri dayanıb üzünü ciddiləşdirərək dedi: “Xruş dayın o boyda çörəyi yeməyə icazə verib?”

Mən tutuldum. Çünki bilmirdim ki, Xruş dayı kimdir və niyə dədəmin çörəyini yemək üçün ondan icazə almalıyam.

Mənimlə əslində, sonradan başa düşdüyüm kimi, zarafat edən adam Qardaş idi. “Xruş dayı”  SSRİ-nin o vaxtkı rəhbəri Xruşşova deyirdilər.1961-ci ildən ölkədə çörək qıtlığı başlanmışdı. Şəhərlərdə çörək adambaşına talonlarla satılır, adamlar növbəyə gecədən yazılırdılar. Kənd mağazalarında unu adambaşı bölüb satırdılar. Bizim evdə çörək qıtlığı olmayıb. Kişi köhnə qayda ilə qabaqcadan taxıl alıb quyulara vururdu. Satışda un olmayanda dəni məməm daşda çəkirdi. Lələm özü hər həftə Salyana gedir, yəqin ki, tanışlıqla bir sarıq arası çörək alıb gətirirdi. Ancaq elə bizim kəndimizdə çörək korluğu çəkənlər çox idilər. 1963-cü ilin dekabrında elə bu çörək qıtlığından mənfi qəhrəmanı Qardaş olan qanlı faciə törəndi. faciəyə İndiyəcən Yavərin səsi qulaqlarımdadır. Təzə köçdüyümüz evin qabağında ağlaya-ağlaya qışqırırdı: “Əkbər ölüb, ay Cahangir dayı…”

1963-cü il dekabrın 9-u idi…

Qardaşım Süleyman 1963-cü  il dekabrın 1-də əsgər getmişdi. Dekabrın 8-də, hələ üç il xidmət edəcəyi yerə, yəni Qazaxstana çatmamış, onu bir həftə əvvəl yola solmış yola salmış kənd cavanlarından biri, özü donanmada dörd illik əsgərlikdən təzə gəlmiş Əkbər dəfn olunurdu…

O günlər yağırdı. Kəndin palçıqlı yollarında bata-bata gedən adamlar səhər tezdən Mir Cabbarın oğlu Gülağanı əsgərliyə yola salıb Əkbərin dəfninə tələsdilər…

Əkbəri 1963-cü il dekabrın 7-dən 8-ə keçən gecə Qardaş tüfənglə vurmuşdu…

Əkbərin dörd il çəkmiş əsgərliyindən əvvəlki vaxtını xatırlamıram. Əsgərlikdən sonra görərdim. Ölümünə yaxın elə hyətimizdə, nərdivanın yanında durub gətirdiyi qurban ətini məməmgilə verdi – sırıqlının ya da kitelin altından geydiyi matros köynəyi yaxşı yadımdadır. Üzü gülürdü…Ölümündən sonra məməm şəklini böyütdürüb divardan asmışdı…

Читать далее →

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 9. MƏHƏRRƏM

Дек29

20230721_135628

Dəyişik salmıramsa, 1978-ci ilin yazında, bəlkə də bu, aprel ayında olub, Bakıdan Salyana qaıyldlrdım. (Mənə kənddən dedilər ki, dəyişik salmışam: hadisə 1980-ci ildə olub — X.X.) Yarıyacan boş avtobusda yolun çoxunu məni yuxu basırdı. Birdən qışqırığa ayılıb qabaqda oturan arvadların yolun soluna baxdıqlarını gördüm. Avtobus ya yavaşımış ya da bir anlığa dayanmışdı. Arvadın biri deyirdi: “O, Böyükkişinin maşınıdır”.

Dünəndən yağan yağış günortadan sonra da dayanmaq bilmirdi. Hava tutqun olsa da, asfalt yoldan aşğıda, on-on beş metr aralı bir-birindən təxminən əlli metrlik məsafədə iki yük maşını üz-üzə dayanmışdılar. Arvadların həyəcanlı danışığından başa düşmək olardı ki, qəza olub, kimsə ölüb. Ancaq maşınlarda zahirən qəza əlaməti yox idi. Elə bil ki, sürücülər avtomobilləri saxlayıb hardasa yaxında çay içirlər.

Qəza yerində heç kim görünmürdü.

Salyana çatan kimi elə avtovağzalda öyrəndim ki, kəndçimiz Səməd kişinin iki oğlunun maşınları Bakı yolunda üz-üzə gəlib toqquşub. Böyük qardaş Böyükkişi hadisə yerində ölmüşdü. Məhərrəm heç bir xəsarət almamışdı.

Ərəbqardaşbəylidə (keçmiş Komsomol) qəbiristanlığın yanında maşından düşəndə Böyükkişini basdırırdılar…

Yağış daayanmış, gün çıxmışdı…

Məhərrəm Səməd kişinin üçüncü oğludur. Bildiyimə görə, bir müddət kəndin yuxarı başında olan nənəsi ilə qalırdı. Bir dəfə qardaşım Süleymanla o arvadın həyətinə getmişəm. Yadımdadır ki, arvad elə bizim yanımızda Məhərrəmi nəyə görəsə tənbeh edir, Məhərrəm isə zarafata basırdı. Sonralar Süleyman danışardı ki, Məhərrəm nənəsini vaxtaşrı tovlayıb ondan pul çəkirmiş. Sürücülük oxuyanda deyirmiş müəllimlərə pul lazımdır, vəsiqəyə pul lazımdır. Sonra deyirmiş, maşın götürürəm, maşın götürəndən sonra maşının təkərləri partlayırmış, gah sükan sınırmış, deyirmiş maşını sağa-sola döndərə bilmirəm…

Əslində Məhərrəm heç vəsiqə də ala bilməmişdi…

Читать далее →

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 8. QƏZƏNFƏR

Дек27

20230721_135628

1985-ci ilin sentyabrında Salyanın Kürqaraqaşlı orta məktəbində, istirahət gününü çıxsaq, yeddi gün işləyəndən sonra başa düşdüm ki, mən daha Azərbaycanda qala bilmərəm. Pambığa görə yolları bağlamışdılar. Piyada Salyana gedib maarif şöbəsinədə çıxmaq ərizəsi verdim. Müdir Yusif Əliyev buna elə sevindi ki, onu ətli dodaqları ilə həbəşə oxşadan qara üzü də neft lampasının hisli şüşəsi kimi işıqlandı. Çünki mənə mərhum Sovet müəllimin vasitəçiliyi ilə “havayı” (!) verilmiş 10 saat dərsi elə həmin gün satacaqdı…

Qalırdı təzəcə düşdüyüm pasport qeydiyyatından çıxmaq. Səhəri gün Neftçalaya getdim. Ordan “getmə vərəqi” alıb kənd sovetində möhürlətdirmək lazım idi. Pasport xidmətinin rəisi mənə dedi ki, biz sənə getmə vərəqi verə bilmərik, çünki sərəncam var ki, Azərbaycandan Rusiyaya adam getməsin…

1985-ci il. Bilməyənlərin yadına salıram ki, Azərbaycan ayrı ölkə deyildi, SSRİ-nin tərkib hissəsi idi, Azərbaycandan Rusiyaya getmək Şaamaxıdan Qubaya getmək kimi bir şey idi. İndi bu rəis məni buraxmır…

Əlbəttə, bu şarlatanın fikri məndən pul almaq idi. Mən isə heç yol pulunu düzəltməmişdim…

Çıxıb polis idarəsinin həyətində gəzişirdim. Birdən uşaqlığında nənəsi Bəyim xalanın (Ağ Bəyim) dilliylə hamının “Ağıllı” çağırdığı Ələkbər qabağıma çıxdı. Polisdə işləyən Ələkbər ora niyə gəldiyimi öyrənib dedi ki, müəllim, darıxma, bir az gözlə, mən o vərəq işini düzəldərəm.

Çox gözləmədim. Ələkbər qayıdıb getmə vərəqini mənə verib dedi: Müəllim, bu vərəqi rəis verəndə quş qoyur. Quşu kənd soveti görəndə bilir ki, rəis pulu alıb. Mən Qəzənfərin quşunu özüm qoymuşam, elə biləcək pul verilib. Apar möhürlətdir…

Yəni pasport rəisi ilə kənd sovetini sədri belə “quşlaşırlarmış”…

Fikirləşirdim ki, yəqin möhürü Qəzənfər özündə gəzdirər və möhürü elə evində vurar. Bir gün sonra səhər tezdən gedib Qəzənfərin evinə çatanda gördüm ki, çəpərin dalında saxladığı maşının yanında dayanıb. Dedim getmə vərəqinə möhür vurulmalıdır. Vərəqə baxıb dedi ki, gələrsən idarəyə.

Bu ərəfədə iki gün dalbadal güclü yağış yağmış, torpaq yollar hardasa dərin çala-çuxura, hardasa əsl xəndəyə dönmüşdü. Qəzənfərin idarəsi isə Qaraqaşlı kəndindədir. Mən ora necə gedib çıxaram?

Dinmədim. Düşdüm yola. Rəhmətlik Qardaşın evinin yanına çatanda Qəzənfər maşınla yanımdan palçıq sıçradaraq keçdi…

Qırx il əvvəl Ərəbqardaşbəylidən Qaraqaşlıya qədər olan yolların yağışan sonra nə hala düşdüyünü yaşlılar yaxşı bilirlər. Palçıq mənim əfəlləmiş yay ayaqqabılarımın içinə dolurdu, şalvarım dizlərinəcən bulanmışdı.

Qəzənfər bu əziyyəti mənə niyə verirdi?

Mən Moskvadan qayıdandan sonra Azərbaycandan o qədər bezmişdim ki, Qəzənfər desəydi möhür Dirov dağının başındadır, mən iməkləyə-iməkləyə gedib Dirov dağının başına çıxardım. İnsanın azadlığı ona həyatı qədər əziz olmalıdır, azadlığı həyatdan ayırmaq olmaz, azad olmayan insanın həyatı itin günüdür. Sərhədləri bağlayanlar insanları boynu zəncirli itin gününə salırlar…

Mən Cəngənə çatanda daldan traktor səsi eşitdim. Yolun lap qırağına çəkilib dayandım. Traktor mənə çatıb dayandı. Hündür kabinədə oturmuş adam məni çağırdı: Müəllim, gəl otur.

Traktora dırmaşıb özümü saldım kabinəyə. Traktorçu İzzət idi, Lətif kişinin böyük oğlu. Həmişə minnətdarıqla xatırlayıram…

Qaraqaşlıda idarəyə gedib Qəzənfərin hüzurunda durdum. Qəzənfər üzümə baxmadan möhürü, deyəsən, elə cibindən çıxarıb getmə vərəqinə vurdu. Yəqin ki, möhür səhər məni evinin yanından piyada Qaraqaşlıya göndərəndə də cibində olub…

Rusiyada, elə Avropada da, bir vaxt katorqalı dustaqların ayaqlarını qandallayırdılar. Müddəti bitəndə dəmirçi o qandalları vurub qırırdı. Qəzənfər möhürünü vuranda elə bildim ki, ayaqlarımdakı qandallar qırılıb. Hara istəsəm, gedə bilərəm…

Sualımı təkrar edirəm: Qəzənfər o əziyyəti mənə niyə verirdi? Bəlkə vərəqdəki quşdan şübhəyə düşmüşdü?

Mən onun uşaqlarına dərs deməmişəm ki, məndən incikliyi olaydı. Kənddə yaşayanda heç ildə bir dəfə görməzdim. Bəs bu hampazorluq, qudurğanlıq göstərməyin səbəbi nədir?

Mən yaxşı bilirəm ki, mənim Qəzənfərdən yazdığım onun uşaqlarını incidər. Ata, kimliyindən asılı olmayaraq, uşaqları üçün əzizdir. Mən Qəzənfəri uşaqlarının gözündən salmaq istəmirəm. Mən ondan ata kimi yazmıram. Mən ondan məmur kimi yazıram. Kənd sovetinin sədri – seçkili orqanın rəhbəridir. Bundan əvvəl Qəzənfər uzun müddət ferma müdiri olmuşdu. Və Qaraqaşlıdan  Qaralıya və hətta Bankəyə qədər olan bütün idarələr, müəssisələr, təsərrüfatlar kimi onun rəhbərlik elədiyi ferma da quldurxana idi. Və Qəzənfər bizim ərazidə ən tamahkar, an acgöz, üstəlik qudurğan və hampazor adamlardan biri  və bəlkə də birincisi olub. Qızıl sovet manatına yaradılmış, xaricdən, ən azı Estoniyadan gətirilmiş cins mal-qarası olan fermanı başının quldur dəstəsiylə necə dağıtdığı, sata bilmədiyini kəsib-doğradığı məlumdur. Və düz əməlli yazıb-oxuya bilməyən, pulla Kirovabaddan diplom almış bu adam kəndin “hörmətli adamı” sayılır, məclislərdə yuxarı başa çəkilirdi…

Hə hər məclisdə yəqin günlərlə tər töküb əzbərlədiyi iki bənd “şeiri” gərək özünü Səməndər Rzayevə oxşadaraq deyəydi…

Kolxoz sədrləri, sovxoz direktorları, partkomlar, fabrik direktorları, şöbə müdirləri, baş aqronomlar, briqadirlər, qapançılar, mühasiblər, kassirlər – bunların içində saf adam olub? Bu adamların oğurlamaqdan, basıb-yeməkdən, yığmaqdan başqa fikirləri, niyyətləri olub? Yox! Elə buna görə bizim kəndlər artmır, gedən qayıtmır, qalanlar isə elə bil ki, gedə bilməyənlərdir…

Bu adamları oğurluqla sərvət yığmaq qane eləmir. Bu adamlar yağlandıqca, ağır zəhmətiylə onları varlandıran sıravi vətəndaşlara rəiyyət kimi baxır, onlardan itaət, təzim gözləyirlər. Əzmək, əziyyət vermək həzz mənbəyinə çevrilir. Normal tərbiyəli və təhsilli adamlar filarmoniyada, teatrda ya da radio və televiziya ilə musiqi dinləməklə, tamaşaya, idman yarışlarına baxmaqla həzz alırlar, bu adamlar isə onlara işə düşəni get-gələ salmaqla, dərisini soymaqla. Yəqin mənim dizəcən palçığa bata-bata getdiyimi  maşınının pəncərəsindən görəndə Qəzənfər də kef çəkib…

Bu adamlar elə yaşayırlar ki, elə bil heç vaxt ölməyəcəklər…

Övladlar atalarını onların kim olduğundan asılı olmayaqraq sevməlidirlər. Ancaq ovladlar atalarının kim olduğunu bilməlidirlər.

Dəqiq deyə bilmərəm: bəlkə hələ məktəbə getmirdim, ya da təzə-təzə birinciyə gedirdim. Kür aparan evdə olurduq. Bir dəfə gecə yarısı ya da səhərə yaxın səsə ayılıb lələmin geyinib pul saydığını gördüm. Sonra ayırdığı pulla qırağa çıxdı. Məməmgilin danışığından bildim ki, Qəfər (o vaxtlar görməmişdim)”xarablaşıb”, Bakıya aparırlar, borc pul almağa gəliblər… Gələnin ya gələnlərin kim olduğunu bilmədim. Bəlkə də Alışır dayının oğlanları olardılar…

Ən azı daha bir dəfə Qəfər “xarablaşanda” lələmin yanına gəliblər, lələm pul verib…

Qəfər kişi, heç ibtidai təhsili olmasa da, sonradan sovxozun baş mexaniki işləyirdi, onu gəzdirmək üçün maşın ayrılmışdı. Kənd təsərrüfatı texnikumunun mexanika şöbəsində oxuyan qardaşım  sovxoza təcrübə keçmək üçün göndəriləndə Qəfər kişi onu elə burunladı ki, Adıgözəl təcrübəni hardasa ayrı yerdə keçdi…

Mənim bu söhbətimdən, əgər təsadüfən gözlərinə dəysə, Qəzənfərin uşaqları inciməsinlər. Mən onların atasından yox, Xudayar bəyini yerinşini yerimək istəyən kəndçimizdən yazıram. Xudayar bəy Məmmədhəsən əminin dalınca belə deyirdi: “Mən o kəndin katdası deyiləm? O gün omaz ki, mənə işi düşməsin. Basaram palçığa, çıxaram üstünə, ayaqlaram…”

Sözümün conunda Bəyim xalanın (Ağ Bəyim) istəkli nəvəsi, uşaqlıqda kənddə nnnəsinin diliylə hamının “Ağıllı” çağırdığı Ələkbərə minnətdarlığımı bildirirəm. Onun rəisin otağından xəlvət götürdüyü, üstünə saxta “Qəzənfər quşu” qoyduğu getmə vərəqi olmasaydı, mənim sümüklərim Ərəbqardaşbəyli qəbiristanlığında çoxdan çürümüşdü…

Hamının, hər kəsin “getmə vərəqi” olmalıdır. Hər kəs istəyəndə gedə bilməlidir. Vətəni vətən edən onun qəriblik, mühacirlik, səyyahlıq alternatividir. Bağlı sərhədlərinin içinə pərçim olduğun ölkə vətən deyil, türmədir…

X.X.

27. 12. 2024, Samara

əvvəli burda:

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 7. MƏLAHƏT VƏ QƏNBƏR

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 7. MƏLAHƏT VƏ QƏNBƏR

Дек26

20230721_135628

Məlahətin qaçırılmağından haçan söz düşəndə məməm hökmən deməliydi ki, bu qəza ərəfəsində Əvəzin qızını son dəfə məhz o görüb. Deyirdi ki,  Əvəzin qızı Salyanın 2 nömrəli məktəbində sonuncu buraxılış imtahanını verib qayıdırmış. Bizim evin yanından keçəndə onunla salamlaşıb. “Əlində də gül var idi”, — bunu məməm xüsusi qeyd edirdi…

Əgər mərhum Əvəz kişi, yəni Məlahətin arası, qızını qaçırdanlardan milisə şikayət eləsəydi, məməmi yəqin ki, şahid qismində istintaqa cəlb edəcəkdilər. Tuta da bilərdilər… Rüşvətsiz əl çəkməzdilər… Deyərdilər ki, şər atırsan, bəlkə qız, əlində gül, elə özü Qənbərin görüşünə gedirmiş…Azərbaycan sovet milisi çox prinsipial idi… Yəqin məməm deyən gülü dəlil əşyası kimi hadisə yerində axtaracaqdlar. Hadisə yerində gül qalardı? Hadisə Bədəlov Şiralı ilə Hüseynov Qismətin evlərinin arasında olmuşdu. Məlahətin gülüni yəqin ki, ya Şiralının ya Qismətin qoyunları əlindən düşən kimi qapıb yemişdilər…

Həyat belədir də. Gülü əzizləyirik, əzizləyirik, sonra ya qoyuna, ya keçiyə qismət olur…

Məlahət məndən bir sinif yuxarıda oxuyub. Gözəl deyildi, ancaq adı kimi məlahətli idi. Kənd məktəbi o vaxt səkkizillik olduğundan, uşaqlar qalan iki sinfi Salyanda bitirirdilər. Yəqin ki, Məlahətin təhsilini davam etdirmək arzusu var imiş: institut olmasa da, texnikuma girib tibb bacısı, kitabxanaçı, ya ayrı peşə sahibi olmaq. Bəlkə elə instituta girərdi. Sonra sevdiyi oğlana gedərdi, şəhərə köçərdilər…On yeddi yaşlı məlahətli, sağlam, zirək qızın arzuları çox olmalıdır…

Bu arzuların hamısı Bədəlov Şiralı ilə Hüseynov Qismətin evlərinin aralığında puça çıxmışdı. Məlahət o aralıqdan keçən kimi yolun qırağında maşın saxlayıb söyüd kölgəsində dayanan üç zırpı kişi üstünə atılıb onu, Qaydayın “Qafqaz əsisi” filmində olduğu kimi, sürümüşdülər maşına sarı. “Qafqaz əsiri”ndəki Nina idmançıdır, dağa-daşa dırmaşır, ona görə fərsiz banditlər onun öhdəsindən gələ bilmirdilər. Məlahət idmançı deyildi, kənddə nə idmançı? Ancaq kənddə qadınların, qızların boynuna düşən ağır işlər onları öldürmürsə, alman filosofu deyən kimi, daha da bərkidir. Məlahəti oğurlayanların Əvəz kişinin bu qanışırin, məlahətli qızından tutarlı zərbələr yediyinə şübhəm yoxdur. Ancaq üç nəfərdən ikisini çıxsaq da, tək elə Məmmədnağıya  Məhəmməd Əlinin boksçu qızı da bata bilməzdi…

İndi oğurlayanların kimliyini deməliyəm: Qənbər, Məmmədnağı, Qəzənfər. Yəqin ki, Məlahət onun Qənbər üçün oğurlandığını dərhal başa düşmüşdü. Çünki Məmmədnağı çox yaşlı idi və çoxdan evli idi. Bəlkə Qəzənfər subay olardı, ancaq neçə ildən bəri evlənmək istəyən, ancaq elçilərinə “yox” deyilən Qənbər idi. Əlində gül, sinəsində milyon arzu buraxılış imtahanından gələn Məlahətin maşına basıldığı an düşdüyü vəziyyəti təsvvür etmək çətindir. Bəlkə təyyarədən tullanandan sonra paraşutu açılmayan və yerə çırpılıb məhv olacağını başa düşən insan o halda ola bilər…

Qənbər haqqında.

Qənbər rəhmətlik Alışır (yəni Əlişir) kişinin dördüncü oğludur. İsrafildən, Xasıdan və Ağadan sonra gəlir. Mənim qardaşım Adıgözəl Xası ilə bir idarədə çox işləyib. Xası haqqında eşitdiklərim onun haqqında yaxşı adam təsəvvürü yaradır. İsrafil kənddə az-az olurdu, fermada işləyir, elə orda da qalırdı. Ağa uzun müddət sovxozun kassiri olmuşdu, pulu, maşını var idi, gəncliyindən astmadan əziyyət çəkirdi. Sonra Beşdəliyə köçdü. Yəni Ağa haqqında da təsəvvürüm var. Beşdəlidə yaşayan vaxtlar, deyəsən, kassa daha da böyümüş, pul daha da çoxalmışdı. Bir dəfə bir kənd toyuna baxırdım. Bir oğlan uşağını oynatdılar. Yerdən xeyli adam durub oğlanı əhatəyə aldı və başına pul tökdü. Uşaq özü də ciblərindən  pul çıxarıb atırdı. Dedilər Ağanın oğludur.

Yəni Alışır kişinin üç böyük oğlunun hər birinin haqqında nə isə demək mümkündürsə, Qənbərə, necə deyərlər, sözüm yoxdur. Mənə elə gəlir ki, mən onun səsini də heç vaxt eşitməmişəm. Sovxoz maşınını sürürdü. Pambıq vaxtı maşını məktəbin yanında saxlayır, bir qıraqda durub uşaqların minməyini gözləyirdi. Vəssalam…

Xası həmişə yarızarafat, yarıgerçək deyirmiş ki, üç qardaşın, yəni İsrafilin, Xasının, Ağanın, pasportlarında təvəllüdləri 1934-dür. Bu, doğrudan da beləydi. Ancaq niyə görə belə olduğunu, belə çıxır ki, Xası özü də bilmirmiş. Ancaq əkiz olmadıqlarına şübhə yoxdur. Qənbərin isə yalnız onun özünə məxsus, qanuni təvəllüdü var idi: 1937. Mən müəllim işləyəndə müxtəlif seçkilər keçirilərkən seçki məntəqəsi məktəbdə yerləşdüyi üçün seçicilərin dəhlizdən asılan siyahılarına çox baxardım. Kimin hansı yaşda, kimin kiminlə yaşıd olduğunu, nə vaxt oxduğunu, haçan əsgər getdiyini bilmək maraqlı idi. Mən məktəbdə 1972-ci ildən işləmişəm, o vaxt artıq üç il idi ki, Qənbərlə Məlahət ər-arvad idilər. Seçki siyahılarında adları yanaşı olardı. Təvəllüdləri 1937 və 1952…

Əlbəttə, məsələ yaş fərqində deyil. Məsələ ondadır ki, gündüz günorta vaxtı üç kişi hələ attestat almağa macal tapmamış, nikaha yaşı düşməyən, ürəyində illərdən bəri bəslənən arzuları, planları olan qızı maşına basıb aparırlar ki, onlardan birinə arvad olsun. Bunu işğalçı ordunun əsgərləri, yadellilər eləmir, öz kəndinin adamı eləyir. Bu qız sevmədiyi, haqqında heç vaxt düşünmədiyi adamla tənlik həll eləməyəcək, inşa yazmayacaq, o bu adamla bir yasdığıa baş qoymalıdır…

Məsələ həm də ondadır ki, o vaxt otuz iki yaşı olan Qənbəri ata-anası çoxdan evləndirməyə çalışırdı. Bikə xala günüsü Böyükxanım xalanı yanına salıb çox qapılara elçiliyə getsə də, ona qız verən olmamışdı. İndi birdən bu Qənbər elə bil ki, onu saymamış, bəyənməmiş, bir növ alçaltmış insanların hamısından acığını çıxmaq üçün kəndin ən gözəlgəlim qızını zorla qaçırdır…

Kim onu bu fikrə salmışdı? Məmmədnağı? Qəzənfər? Məmmədnağı – çətin ki. Qəzənfər – ola bilər.

Kənddə heç kimin şübhəsi yox idi ki, Əvəz kişi tezliklə qızını aparıldığı yerdən tapıb gətirəcək evinə.

Məlahətin yeri bilindi. Məlahətin dalınca getdilər. Ancaq Məlahət evlərinə qayıtmadı, Qənbərə getməyə razılıq verdi. Yəni “olan olub…”

İnanmaq olmurdu…

Qadın cinsindəki adaptivlik qabiliyyəti heç bir kişidə yoxdur. Tezliklə, ən azı üzdə, Məlahət Qənbərlə mehriban yaşadı ki, elə bil doğulandan ona deyikli imiş… Məlahət təhsildə, peşədə, karyerada göstərə biləcəyi hünərləri ailə içində göstərdi, tezliklə Alışır tayfasının qeyri-formal lideri oldu. Onunla hesablaşırdılar. Kənd arvadlarının içində də Məlahətin yeri yüksək idi. Mən Rusiyadan gələndə məməmin başına yığılan arvadlar söhbət içində Məlahətdən tez-tez sitat gətirirdilər: Məlahət elə dedi, Məlahət belə dedi. Məlahət əməlli-başlı klassik olmuşdu…

Bəlkə elə belə yaxşı imiş? Axı Məlahət dədəsinin evinə qayıda bilərdi, şikayət eləsəydilər, zorçuların üçünü də basardılar dama. Nə gizlədim, Məmmədnağı ilə, Qənbərlə işim yoxdur, ancaq Qəzənfərin beş-altı il türmədə yatmağını istərdim. Bu istəyimin səbəbini izah etməyə çalışaram…

X.X.

26. 12. 2024, Samara

əvvəli burda:

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 6. ƏZİZƏ VƏ AĞALAR

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 6. ƏZİZƏ VƏ AĞALAR

Дек25

İkinci Dünya müharibəsinə görə yaşına görə ya ayrı səbəbdən getməmiş kişilər kənddə vaxtlarını boş keçirmirdilər.1941- 45-ci ildə Ərəbqardabəylidə xeyli uşaq doğulub… Əşrəf kişi ilə Səkinə xalanın kiçik qızı Əzizə təxminən 1943-cü ildə anadan olub. Mənim qardaşım Süleymandan bir az böyük olsa da, bir yerdə məktəb şəkilləri var idi. 1956-57-ci illərdə çəkilmiş bu ağ-qara şəkillərdə yeniyetmə Əzizənin necə kamil gözəl olduğunu görürsən.

Əzizə anası Səkinə xala kimi şən, zarafatcıl qız idi. Aralıqda özündən kiçik uşaqlara qoşulub oynayardı.

Ağaların Əzizədən yəqin on beş yaş – on altı yaş böyük olardı. Bir neçə il əvvəl ürəkkeçməsi olan birinci arvadı Zeynəb bədbəxt hadisə nəticəsində ölmüş, Ağalar iki oğlu ilə dul qalmışdı.

Yaxınlarının Ağəllə (Ağalələ) dedikləri Ağaları mən bir dəfə çox yaxından müşahidə eləmişəm. 1974-cü ildə Lətiflə İlham əsgərlikdən gələndə gözaydınlığılığına gələnlər Kamil müəllimin aynəbəndinə yığışmışdılar. Mən Ağalarla üzbəüz oturmuşdum. Və ona yaxından baxdıqca bu taksi şoferinin Hindistanın əfsanəvi aktyoru və rejissoru Rac Kapura onun əkiz qardaşı kimi oxşadığını görürdüm. Üz oxşarlığı bir yana, Ağaların mimikası, jestikulyasi da Rac Kapuru və ya onun “Avara”da ya “Cənab 420”- də oynadığı qəhrəmanları xatırladırdı. Ağalarda da aktyorluq istedadı var idi. Təxminən iki saat ərzində aynəbəddə qismən bəzək və uydurma olan müxtəlif məzəli əhvalatlar danışır və müxtəlif adamların tərzini çıxardıqca aynabənddəkilər uğunub gedirdilər. Lətif və İlham çoxdan yaddan çıxmışdılar…

Ağalar həmişı Bakıya işləyərdi, avtobazada hörməti var idi, tez-tez maşınını dəyişirdi. Müştərilər üçün də həmişə teatr çıxarırdı. Ancaq onu yaxından tanıyanlar bilirdilər ki, Ağaların görünən tərəfləri olduğu kimi görünməyən tərəfləri də var…

Mənim o vaxtlar eşitdiyim söhbətlərdən yadımda qalan budur ki, Əzizə Babazanlı qəsəbəsində yaşayan bacısıgilə gedirmiş. Salyanda Ağalara, yəni qardaşı Əzizağanın qaynına rast gəlir. Əzizədən hara getdiyini öyrənəndə deyir ki, otur maşına, aparım. Maşında Ağalara kömək üçün ayrı adam da olmuşdu, kimliyi yadımda deyil. Maşın tərpənəndən sonra Ağalar Əzizəyə elan eləmişdi ki, onu qaçırır. Əzizə haray qoparmışdı…

Əzizənin qaçırılmaq xəbəri ölüm xəbərinə, özü də cavan adamın qəfil ya da qəzanəticəsində  ölüm xəbərinə bənzəyirdi. Bu hadisəni dəhşətli edən bir neçə məsələ vardı və Ağaların yaşının çoxluğu, dulluğu, iki uşaq atası olmağı əsas məsələlər deyildi. Əsas məsələ Ağaların əmanətə xəyanəti, özünün də dolayısı ilə mənsub olduğu ailənin məsum, özünü müdafiəyə qadir olmayan üzvünə qarşı misilsiz zorakılığı idi. Bununla Ağalar həm də öz bacısınının ailəsəini dağılmaq təhlükə qarşısında qoymuşdu. Hadisədən sonrakı ilk günlərdə Əzizağadan Rahiləni, yəni Ağaların bacısını qovmağı tələb edən qohumlar az deyildi…

Əzizəni aparıldığı yerdən tapıb gətirdilər. Səknəxalagilin təkcə evində yox, həndəvərində də yas atmosferi vardı. Əzizə görünmürdü. Görünənlər qaşqabaqlı və hətta acıqlı gəzidrilər. Yadımdadır ki, radiomuzda konsert olanda səsini ya kəsirdilər ya da lap azaldırdırdılar. Adətən yaxında yas olanda ya da məhərrəmlikdə belə eləyərdilər…

Mənə elə gəlir ki, Əzizə bu qayda ilə üç aya qədər öz evlərində yaşadı. Hamı bu işi bitmiş saymağa başlayanda qəfildən səs-səmir çıxarmadan Əzizəni geyindirdilər, düyünçəsini qoltuğuna verib havanın qaralan vaxtında onun dalınca gəlmiş adamlarla Ağaların evinə göndərdilər. Səhv etmirəmsə, ya payızın axırı, ya qışın əvvəli idi. Əzizənin belə ötürülməyi tələsik, adamsız keçirilən dəfnlərə bənzəyirdi…

Bəs bu üç ayda nə baş verirdi? Niyə bu qədər vaxt keçdi? Əlbəttə, bu üç ayda yəqin ki, Ağalar tərəfdən diplomatlar işləyir, Səkinəxalagili razı salmağa çalışırdılar. Bəs bu iş niyə belə uzun çəkdi? Üç aya iki-üç müharibə yatırtmaq olar…Əlbəttə, şübhəsiz ki, Əzizə lap qardaşının, anasının təzyiqi olsa belə getmək istəmirmiş. Ancaq niyə sonra razı oldu?

Hələ bu qaçırılmağa qədər danışırdılar ki, Əzizəni kənddə istəyən subay oğlan var və Əzizə də o adama biganə deyil. O adamda elə bir kir kişi gözəlliyi yox idi, ancaq eybəcər də deyildi, gəlirli işi, hətta maşını var idi… Ola bilsin ki, bu üç ayda Səkinə xalagildə o adamdan bir səs çıxacağını gözləyirdilər.

O adam da səsini çıxarmadı…

Zorakılıq (zorla qaçırılmaq nənasında) qurbanı olmuş Əzizə indi iki ailədə yaranmış dərin çatların bərpası üçün özünü təzədən qurban verirdi…

Kamil müəllimgildə saysız şəkillər yığılmış çoxlu albomlar var idi. Onlara mərhum Ehtiramla çox baxmışam. Ağaların da müxtəlif yaşda çəkdirdiyi şəkilləri görmüşəm. Ancaq Əzizə ilə birgə çəkdirdiyi şəkil hamısından yaxşı yadımda qalıb. Şəkil yəqin ki, Salyandakı foto-atelyelərin birində çəkilib. Bayramsayağı geyinmiş Ağalarla Əzizə yanaşı qoyulmuş stullarda oturub obyektivə baxırlar Görəsən bu an onların hər birinin fikrindən nə keçirmiş? Atelyedə, peşəkar fotoqrafın qabağında oturub gözünü obyektivə dikəndə elə bil bir anın içində bütün həyatın gözünün qabağından ildırım sürətiylə ötüb keçirdi…

Çətin ki, Əzizə ömrünün sonuna qədər könüllü seçmədiyi, ona zorla sırınmış, boynuna ağır yük ya ağır günah kimi qoyulmuş həyatla barışardı…

Kənddə yaxın adamların şənliklərində Ağalarla Əzizə xoşbəxt cütlük kimi görünsələr də, evdə vaxtaşırı qalmaqalların olduğu da deyilirdi.

Əzizənin haçan, nədən öldüyünü bilmirəm. O mənim yadımda həmişə uşaq vaxtı gördüyüm gülərüz gözəl qonşu qızı kimi qalacaq…

Ağaların ömrünün son illəri birinci arvadından olan oğlu Qaliblə məhkəmə çəkişmələrində keçirdi. Qalibin atasına mülk iddiası var idi. İstədiyini xoşluqla ala bilməyəndə atasını vermişdi məhkəməyə. Qalibdə mərhum anası kimi ürək qüsuru var idi, tez-tez ürəkkeçməsi olurdu. Qəribədir ki, atası ilə məhkəmə çəkişməsi elə bil Qalibin dərmanı imiş və proses başlanandan Qalibin ürəyi cağbacağ işləyirdi. Ağaları isə məhkəmə iclasları zəiflədir, o, gündən-günə şuxluğunu itirirdi. Hərdənbir Kamil müəllimgilə gəlir, yenə də tərz çıxarır, Kamil müəllimi, Sima xalanı və uşaqları güldürürdü. Ancaq Ağalar indi yalnız bir adamın tərzini çıxarırdı. Bu adam oğlu Qalib idi. O, Qalibin məhkəməyə necə geyinib gəldiyini, necə danışdığını ətraflı, elə oğlunun səsi və mimikası ilə təsvir edirdi, ayağa durub yerişini də göstərirdi.  Ağaları bu işdə ən çox yandıran Qalibin məhkəmələrə başında şlyapa gəlməsi idi. Ağalar düşünürdü ki, Qalib şlyapanı onu sarsıtmaq, zəiflədib məğlubiyyətə uğratmaq üçün qoyur…

Məhkəmənin kimin xeyrinə qurtardığını bilmirəm.

Ata ilə oğul arasındakı mülk davasında qalib ya məğlub tərəf ola bilərmi?

Kənddə zorla qızqaçırma, xoşbəxtlikdən, az olurdu. Əzizədən sonra zorla Məlahət qaçırılıb. Bu, 1969-cu ildə olub…

X.X.

24-25.12. 2024, Samara

(ardı var)

əvvəli burda:

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 5. QANLI SURRA TOYU, ƏZİZAĞA VƏ SALAH QARDAŞLARI

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 5. QANLI SURRA TOYU, ƏZİZAĞA VƏ SALAH QARDAŞLARI

Дек24

İYUL 2023

Bizim Kür aparan evimiz Yusif kişinin yurdundan təxminən yüz metr qaqabda, suya ən yaxın ev idi.  Çəpərimizin qabağından Surra yolu keçirdi – indi Kürün yatağının nə qədər dəyişdiyini təsəvvür edə bilərsiniz. Kür yavaş-yavaş yola yaxınlaşdı, çəpərə dirəndi, çəpər getdi, bağı yeməyə başladı… Kişi xeyli dalda, Hüseynbala kişinin yurdunun qabağında, İmanqulu ilə Ərəstunun evlərinin günbatan tərəfində ev tikməyə başladı. 1963-cü ilin payızında köçdük. Köhnə yurdu isə Kür qarış-qarış yeyir və dayanmaq bilmirdi. Sonra evi də apardı…

Yusif kişini heç vaxt görməmişəm.o, çoxdan ailədən getmişdi və Salyanda başqa arvadla yaşayırdı. Kəndə, mən bilən, ayaq basmırdı. Ailəni Xanımsoltan xala idarə edirdi. Onlarla bağlı ilk xatirəm qızı Asiyənin gəlin getməyidir.Asiyə özü yadımda deyil. Ancaq gəlin getmə mərasimi qəribəliyinə görə xatırlayıram – gəlini elə evin qabağındakı suvata yan almış kiçik gəmiyə mindirib Aşağı Surraya aparıdılar.

Xanımsoltan xalagilin həyətində həmişə çox qorxulu it olardı, itlər dəyişə də, “Pələng” adı irs kimi keçirdi. Həyət uzunu məftil basdırılmış, itin zənciri bu məftilə keçirilmişdi. Və Pələng uzaqdan, lap bizim evin qabağından Surra tərəfə gedənin hənirini eşitcək həyət boyu o baş-bu başa qaçıb özünü yırtırdı. Zəncirini qıran vaxtları da olmuşdu. Səhv etmirəmsə, sonuncu “Pələng” Rahiləyə hüum edib ağır xəsarət yetirmişdi. Xeyli keçəndən sonra Pələngi tüfənglə   elə həyətdəcə vurub öldürdülər. Gülbahar bir müdddət quranla qonşuları gəzib and içdirirdi ki, Pələngi vurub-vurmadığını desin. Bizim Süleymanın da yanına gəlmişdi və Süleyman bərk acıqanmışdı. Süleyman isə acıqlananda bərk acıqlanırdı…

Sonralar məlum oldu ki, Pələngi Ağalar vurdurub. Yəni bacısının qisasını alıb. Kimə vurdurduğu da bilindi. Sərrast gecə atıcısı Gülbahargil batan adam deyildu, ona görə üstünü vurmadılar…

Mən, pələnglərdən qorxsam da, Zəkulla ilə hərdən onların həyətinə gedirdim. Onların qrammofonu var idi. Yəni kinolardan gördüyümüz qrammofonlardan. Gülbahar onun dəstəyini xeyli fırladır, sonra isə valı qoyurdu. Vallarda nə oxunduğu yadımda deyil…

Xanımsoltan xalaqaraqabaq, hətta zəhmli arvad idi, deyib-gülən deyildi, həmişə ciddi, amiranə tonla danışırdı. Tez-tez “axıllı, ol”, “otur yeründə” deməyi var idi. Xanımsoltan xalanın böyük oğlu Kazım böyük və varlı Oktyabr kolxoz sədri idi. O da özünü sədr anası kimi, yəni ağır və hətta sərt aparırdı. Yəqin Yusif kişi sədr anasının yanında olmaqdansa sədrin özünün yanında olmağı üstün tutmuşdu – o, Salyanda oğlu ilə qonşuluqda yaşayırdı…  Xanımsoltan xalanın bizə gəlib-getməyi yadımda deyil. Məməm daldakı ikinci qonşumuz Səkinə xala ilə yaxın idi. Məməm onun qızı yerində olsa da, çox mehriban idilər. Səkinə xala məzəli danışar, gözləri yaşaranacan gülərdi. Əşrəf kişini görsəm də, nə üzünü, nə səsini xatırlayıram. Bizim onlarla qonşu olduğumuz vaxtlar kənddə Əşrəf kişi ilə Səkinə xalanın ailəsini zəlzələ kimi sarsıtmış və xeyli adamım taleyini kəskin dəyişmiş iki hadisə baş verib.

Ya 1959-cu, ya da 1960-cı ildə, çox güman ki, 1959-da Bala Surranın bir toyunda yəqin ki, bu iki kəndin tarixində ən ağır dava düşüb. Bəyin adı, səhv etmirəmsə, Ağarəzi (yəqin ki, Ağarza) olub. Əlbəttə, mən bu davanı gözümlə görməmişəm, o vaxt məni uzağı altı-yeddi yaşım olub. Ancaq bu davanın söhbəti bir neçə il danışılıb. Xüsusən ilk vaxtlar, mən danışılanları gözümün qabağına gətirdikcə qorxudan əsirdim…

Dava surralılarla ərəqardaşbəylilər arasında düşmüşdü. Əslində “düşmüşdü” demək olmaz. Gözlənilmədən, qabaqcadan hazırlanmayan dava haqqında “düşdü” deyərlər. Surra toyundakı dava isə qabaqcadan hazırlanmışdı.İki kəndin cavanları arasındakı ədavətin səbəbi barədə üstüörtülü söhbətlər eşitmişəm, ancaq indi yadımda deyil…

Davanın özünüi isə müharibə səhnəsi kimi təsvir edirdilər. Odlu silah, mən bilən, işlədilməmişdi. Yəqin ki, hazırlıqlı gələn Ərəbqardaşbəyli cavanlarında bıçaq olub. Su qrafinini sındırıb sınığıyla da vururlarmış. Bəyə də xəsarət yetirib qarnını cırıblar. Qan su yerinə axırmış…

Davanın kim və necə yatırtdığını bilmirəm. Salyan milisinə, maşın və telefon olmayan vaxtlar, xəbər ancaq səhər çata bilərdi. Xəbər çatan kimi dava iştirakçılarını başlayıblar yığmağa. Səhv eləmirəmsə, kəndçilərimizdən Əlisahib, Əzizağa tutulmuşdular. Qonşumuz Əzizağanın həbsdə olduğunu eşitmişdim, müddətini bilmirəm. İmanqulu Rzayev Əkbəri cinayət məsuliyyətindən yayındırmaq  üçün onu əsgər göndərmişdi. Ümumiyyətlə, İmanqulu kişi Surra davasının Ərəqardaşbəyli cavanları üçün ağır nəticəsini yüngülləşdirmək üçün xeyli çalışmışdı, çünki əsas iştirakçılar yaxın qohumları idilər…

Əkbər dəniz donanmasına düşdü və o vaxtın qanununa görə dörd il xidmət elədi.1963-cü ildə tərxis olunub kəndə qayıtdı və bir neçə aydan sonra təsadüfən atılan güllə onu öldürdü…

Əzizağa bəstəboy, kiçik qabaritli olsa da, gəncliyində davakar və döyüşkən olduğunu deyridilər. Tullanıb kəllə vurmağını tərifləyirdi. Kiçik qardaşı Salahın necə döyüşkən olduğunu özüm kəndimizdəki toyların birində görmüşəm. O toyda qan tökülmədi, ancaq şanlı dava oldu, Salahla mənim qardaşım Süleyman ikilikdə, yalan olmasın, on adamı vurub yıxdılar. Ucaboy, uzun qollu Salah üzbəüz döyüşdəki məharəti, fövqəladə çevikliyi ilə Jan Pol Belmondonu xatırladırdı. Salahı tanıyanlar onun doğrudan da Belmondoya oxşadığını təsdiq edərlər…

Salahın döyüşçü kimi yetişməsində qonşusu və onunla təxminən bir yaşda olan Əlyarla mübarizəsinin böyük rolu olmuşdu. Əşrəf kişinin evi Heydərin, yəni Əlyarın atasının yurdu ilə çəpər-çəpərə idi. Salah da, Əlyar da müharibə dövrünün uşaqları idilər. Kənddə xeyli adam, xüsusən azyaşlı uşaqlar 1941-45-ci illərdə aclıqdan ölüblər. Kəpək, jmıx tapıb yeyənlər sağ qalıblar. Əlyarın uçaqlığı daha çətin olub, çünki az yaşından yetim qalıb. Alman filosofu Nitsşe deyib ki, səni öldürməyən hər şe səni daha güclü edir. Yetim Əlyarı öldürə bilməyən müharibə doğrudan da onu güclü elə eləmişdi, bu adamda enerji tükənməzdi. Təəssüf ki, bu enerjini istəkli qonşumuz Əlyar həmişə gərəkli işə sərf eləmirdi…

Deməli, Salah da, Əlyar da uşaqlıqda dələduz olublar, Nyu York kimi bir yerdə bunlar birləşib banda yaradar, gedib bank ya zərgər dükanı yarardılar. Salahla Əlyar isə hər gün qoyurmuşlar bir-birinin ənginə. Əlyar boyda Salahın yarısıycan olsa da, Salaha can vermirmiş. Məməm danışırdı ki, o Əlyarın p vaxtlar subay bacısı Əminə əlləşənləri ayırmağa çalışaraq ağlaya-ağlaya deyirmiş: “Ay yetim, gəl gedəy, Salah səni öldürəcəy…”

Salahın davakarlığı, Süleymanla birgə elədiyi dava istisna olmaqla, elə uşaqlığında qaldı. Xüsusən evlənəndən sonra hövsələli, təmkinli olmuşdu, yəni başını aşağı salıb pul qazanır, Salyanda yekə ev tikir və hətta kiçik biznes də yaradırdı. Arvadı Ceyran, arbatanlı qızı, məməmin yaxın qohumu idi və kənddə olduqları vaxt bizə tez-tez gəlirdi. Gözəl gəlin, həm də çox mehriban adam idi…

Elə o vaxtlar, ilini dəqiq deyə bilmərəm, 60-cı illərin lap əvvəlində Səknəxalagildə təsir gücünə görə bəlkə qanlı Surra toyuna bərabər hadisə baş verdi. Kamil müəllimin kiçik qardaşı, Əzizağanın qaynı, iki uşaqla dul qalmış taksi şoferi Ağalar Əşrəf kişinin kiçik qızı Əzizəni qaçırdı…

X.X.

24.12. 2024, Samara

(ardı var)

əvvəli burda:

ƏRƏBQARDAŞBƏYLİNİN ARVADLARI VƏ KİŞİLƏRİ. 4. CAHANGİR VƏ İMANQULU