DANTE. CƏHƏNNƏM. 10-CU NƏĞMƏ

Апр21

)Без названия (10)

(fraqment)

1 İşgəncə yeriylə şəhər divarı,

Arasında xəlvət cığırla Ustad
Gedir, arxasınca məni aparır.

 +

4 “Ali qüvvə! Məni keçirən bu bəd

Çevrələrdən,- dedim, — istədiyi tək,

Cavab ver, arzuma həm də əməl et.

 +

7  İndi yatanlaırı olarmı görmək,

Bu məqbərələrdə? Bütün qapaqlar,

Artıq qaldırılıb, qorunmur da bərk”.

 +

10

Və o mənə: “ Bunlar qapanacaqlar,
Əvvəki bədənlə İosafatdan,
Haçan ki, buraya qayıdacaqlar.

 +

13 Ruhu da bədən tək öləri sayan,

Epikur və onun kimilərinə,

Ayrılıbdır burda bu qəbiristan.

 +

16 Ancaq bu sual ki, verirsən mənə,
Razı salınarsan cavabıyla sən,
Həm də gizli qalan arzun öədnər”.

 +

19  Və mən: “Nəcib ağa, sənə nəyisə,
Demirəm ki, artıq danışmayım mən.

Özünüz etmisiz mənə tövsiyə”.

 +

22  “Toskanlı! Diri od şəhəriylə sən,
Gedirsən, sözündə təvazö də var

 Bir az yavaş yri bu yerdə lütfən.

 +

25 Danışmaq üslubun  özü anladar,

Bu nəcib vətəndə doğlumusan sən

Məni indiyəcən yəqin ki, qınar.

 +

28 Bu səs eşidildi gözlənilmədən
Məzarın birindən;  qorxaraq,
Daha yaxın getdim Rəhbərimə mən

 +

31 O mənə: “ Nə oldu sənə? Ora bax,

Farinata qalxır, özün görərsən,
Necə durur orda döş qabardaraq”….

italyancadan tərcümə

Aprel 2023 Samara

CANTO 10

Ora sen va per un secreto calle,
tra ’l muro de la terra e li martìri,
lo mio maestro, e io dopo le spalle. Читать далее →

XRİSTOS DİRİLDİ!

Апр18

U LENİ. KİNO

Pasxa təntənəsi. İnkivizitor,
Başdadır, əlində şam tutub durur.

FSB, FSO həndəvərində

Dayanıb, şamı var hər birinin də.

“Xristos dirilib!” deyilən anda.

Deyir “həqqətən dirilib!” o da.

Deyib xoflu baxır həndəvərinə,
Yoxdur şübhəlisi, yad görünəni.

“Xristos dirilib!”  — zilə çəkir xor,
İlhamla qoşulur inkivizitor.

Xorda oxuyan da özünkülərdir,
Ciddi yoxlanılıb hamısı bir-bir.

Burda keşişlər də poqonlulardır,
Hərbi rütbələri yəqin ki, vardır.

Yüz faiz əmindir inkivizitor,
Ona bu məbəddə təhlükə yoxdur.

Dirilib Xristos gəlsə də birdən,
Burda qamarlanar o, əlli yerdən.

Hər iki nəfərdən biri İuda,
Göstərib satarlar hələ qapıda.

Gedər məhkəməyə qolları bağlı,
Hökm çıxarılar təcili, ağır.

Kimliyi boynuna qoyular, yəni:

Xarici agent və vətən xaini…

Çarmıx etibarlı sayılmır indi,
Çəkərsən – çəkilər, dönər yenə də…

Ən etibarlı yer türmədir amcaq,
Müddətin üstünə müddət alacaq…

Gedir kilsədəsə hələ təntənə,
“Xristos dirildi!” – oxunur yenə.

Xiristos dirildi!” – zilə çəkir xor,
“Həqiqətən! – deyir inkivizitor.

 

18. 04. 2023 Samara

TANRI VERGİSİ

Апр16

 Bağban tingi sancmır hara gəldisə,

Toxum əkən seçər torpağı əvvəl.

Eləcə verilər Tanrı vergisi,
Seçər Yaradan da, götür-qoy elər.

 +

Milyonun onundan, yüzündən biri
Seçilir, bilinmir amma niyəsi.

Səbəbi Yaradan tək özü bilir,

Yükü yüngül deyil seçiləninsə.

+
Hara toxum düşə, sancıla ya ting

Oranın torpağı yuxudan olar.

Bellə, yalın əllə bağban, əkinçi,
Onunla əlləşər yetirincə bar.

+

Seçilib Tanrıdan vergi alan da,
Elə toxum düşən torpağa bənzər.

Onu Yaradanın əli hər anda,
Silkələr, nə gecə, nə gündüz bilər.

 +

Tələb də çox olur çox veriləndən,

Tanrı tələsdirir səbri yox kimi.

On illər yaşanır bir ilə bəzən,
Yaşadı Mozart ya Şubert necə ki.

 

16. 04. 2023, Samara

DANTE. CƏHƏNNƏM. 9-CU NƏĞMƏ

Апр15

Без названия (9)

(FRAQMENT)

1 Geri bələdçimi dönən görərək,

Elə rəngə düşdüm qorxudan ki, mən,
Silindi ustadın üzündəki rəng.

 +

4 Qulaq asır kimi durdu o bir an,
Baxışı getmrdi çünki çox uzaq,

Keçib qara hava, ağır dumandan.

 +

7 “Bizə yaxşı olar bu işi udsaq”, —

Başladı o, -“Yoxsa… Vəd eləyiblər,

Kaş o kömək indi gələydi ancaq!”,

 +

10 Görürdüm ki, bir fikri bitməmiş hələ,.

Yenisi üstünü alır, çataraq.

Və həm uzlaşmır o, birinci ilə.

 +

13 Qorxu yaradırdı sözləri ancaq,
Bəlkə də olmayan təhlükəni də,
Tapırdım, fikrini araşdıraraq.

 +

16 “Bu qəm çanağının dibinə gedən

Birinci pilləni olurmu enən,

Yeganə ağrıyla itmiş ümiddən?”

 +

19 Belə sual verdim, dedi: “Çox hərdən,

Keçdiyim yollarda qarşıma çıxan

Kimisə görərəm biz kimilərdən.

 +

22 Doğrudur, mən özüm burda bir zaman

Olmuşam; cadugər Erixto, zalım,

Təzədən verirdi kölgələrə can.

 

25 O zaman təzəcə bədənsizi idim.
Ruhu İudanın dairəsindən,

Zor etdi divarı keçib gətirim…

italyancadan tərcümə

aprel 2023, Samara

QOVQUNLAR

Апр11

U LENİ. KİNO

 Qəriblər içində çoxdur eləsi:

Nə köçgün sayılar, nə də ki, qaçqın
Düşmən işğalında deyil ölkəsi,
Nə yanğın baş verib, nə də ki, daşqın.

 +

Süfrənin üstündən öz evindəcə,
Bəzən qaldırılıb qovulur insan.

Deyirlər baxışla, himlə, çox incə,

Ağrısa çox olur  ilan vurandan.

 +

Eləcə qovulur insan ölkədən;
Əyri baxışlardan kimsə yorulur,

Var himlə gedən də, təpiklənən də.
Kim nəyə layiqsə, o cür qovulur.

 +

Ağzından vururlar əgər dinərsə,

Susmağa tədricən insan alışır.
Danışmaq hüququ bir nəfərsinsə,
Səsindən bezilir, sərhəd aşılır.

 +

Ölkədə yanğın yox, sular da daşmır,
Çökür zəlzələdən başqa ölkələr.

Götürüb qaçan çox amma başını,
Var könüllü gedən, var təpiklənən.

 +

Çıxıb orbitindən evin və elin,
Gedir, sığınacaq verər yad ölkə.

Qatarın, uçarın, avtmobolin,
Yük yerində dönər haçansa bəlkə.

 +

Dinib-danışmağa yox daha şansın,

Ölkə əlindəsə uzurpatorun.

Nə qaçır, nə köçür — qovulur insan,

Qovulub gedənin var adı: qovqun!

 

11.04. 2023 Samara

DANTE. CƏHƏNNƏM. 8-Cİ NƏĞMƏ

Апр10

(FRAQMENT)

1 Sözə davam edib deyirəm: hələ,

Çatmağa çox qalmış uca qalaya,

Diqqət zirvəsinə onun yönəldi.

 +

4 İki məşəl gördük biz orda yanan,

Cavab tək uzaqda vardı yanan da.
Hərçənd gözlə seçmək deyildi asan.

 +

7 Ağıl dəryasına üz tutub onda,

Dedim: “O başqa od nədir? O nədən,
Xəbər verir? Kimdir onu yandıran?”

 +

10 O mənə: “Bu çirkin dalğalar üstdən,

Burda gözlənəni görə bilərsən,
Bataqlıq dumanı örtməsə birdən”.

 +

13 Yay ilə atılan ox indiyəcən,

Önümdə gördüyüm bu qayıq qədər,
Sürətlə uçmayıb, düşünürəm mən.

 +

16 Avarçısı vardı onun bir nəfər,
Qışqırdı yaxından məni görərkən:

“Azmış ruh, səndəmi elədin səfər?!”

 +

19 “Flegias, qışqırma  nahaq yerə sən,

Dedi mənim ağam. – Səninik ancaq,
Bataqlığı keçib biz gedənəcən”.

 +

22 Necə ki bir insan qulaq asaraq
Yekə bir yalana, sonra cinlənər,
Elə qəzəbləndi Fleqias da.

 +

25 Əvvəl enib mindi qayığa rəhbər,

Yalnız mən minəndə elə gəldi ki,

Qayıqda yük yoxmuş indiyə qədər…

italyancadan tərcümə

Aprel 2023, Samara

ŞEŞ-BEŞ

Апр8

U LENİ. KİNO

Qəribədir bu torpaq.

Olmaz bu ərazidən
Çətin işdir ayırmaq

Farsları azəridən.

 +

Qonşudan da yaxınıq,
Müxaliflə hisar tək,
Mümkün deyil ayrılıq,
Lap ortadan hasar çək!

 +

Bura ərazi deyil,

Böyük bir nərdtaxtadır.

Tale atır zərləri,
Tarix də baxtabaxtdır.

 +

Bəzən biz  oturmuşuq,

Taxtda — tac başımızda.

Vuruşmuşuq, qurmuşuq,
Taxt sizdə, şahsa bizdə.

 +

Aramızda məsafə,

Beşdən şeşə qədərdir,
Düşəndə mübahisə,
Səbrə çağırır sə-bir!

 +

Diz üstdə tarı farsın,
Bizimki sinədədir.

Mizrab vuranlarınsa,

Eşqi, ehtirası bir…

 

08. 04. 2023 Samara

 

TƏRCÜMƏÇİNİN DANTE CƏHƏNNƏMİ

Апр7

Без названия (8)

«İroniya sudbı” filmində İppolitin yağdırdığı suallardan birinə cavab olaraq Lukaşin  deyir: “В самолете летел… спя!»

«Спя» sözü tamaşaçıda gülüş doğurur, çünki qrammatik cəhətdən düz olsa da, “spya” sözü, demək olar ki, işlənmir və yöndəmsiz səslənir.

 “Spya” sözünün olduğunu mötəbər mənbələr təsdiq eytsələr də, “daya” («дая» — «verərək” mənasında), sözü barədə bunu demək olmaz. “Davaya” – var, hərçənd bu forma da, demək olar ki, danışıqda işlənmir. “Daya” heç yerdə yoxdur. “Heç yerdə”, əlbəttə, korrekt deyil. Çünki ən azı bir yerdə var: bu sözü M. Lozinski “İlahi komediya”nın tərcüməsinə işlədib.

82 Народу над народом власть дая,
      Она свершает промысел свой строгий,
      И он невидим, как в траве змея.

Lozinski rus tərcümə sənətinin ən böyük ustalarındandır, Şekspirin pyesləri indiyəcən onun tərcüməsində tamaşaya qoyulur. Ancaq “İlahi komediya”nın tərcüməçi üçün çətinliyindən Lozinski də şikayətlənib. Dante bu əsəri üçlüklərlə yazıb. Üçlük öz-özlüyündə çətinlik yaratmır, çətinlik yaradan qafiyə sistemidir.

aba; bcb; cdc və s.

Yuxarıdakı üçlükdə “zmeya” zözü var, bu sözə qafiyə tapmaq lazımdır. Tərcüməçi “zmeya”nı misranın içinə keçirsə, gərək yuxarıdakı üçlüyün ikinci misrasında qafiyə olan “kraya” sözünü də dəyişə. Beləcə bir neçə bənd domino prinsipi ilə dağılar. Buna görə Lozinski baş sındırmaqdan yorulub  düz olmayan “daya” sözünü işlədib: будь что будет…

Qeyd edim ki, Lozinski bu tərcüməyə görə 1-ci dərəcəli Stalin mükafadı alıb.

Dantenin orijinalı:

che permutasse a tempo li ben vani
di gente in gente e d’uno in altro sangue,
oltre la difension d’i senni umani;

 

per ch’una gente impera e l’altra langue,
seguendo lo giudicio di costei,
che è occulto come in erba l’angue.

İkinci üçlüyü bitirən “angue” italyanca “qan” mənası da verir, ancaq Dante burda bu sözü onun latın mənasında (anguis) yəni “ilan mənasında işlədib. Bu, aydıтdır, çünki, yuxarıdakı üçlükdə qan sözц var: “sangue”

Bu üçlükləri mən belə çevirmişəm:

79 Fani nemətləri o ötürəndir,
Tayfadan tayfaya və qandan qana.

İnsan iradəsi burda heç nədir.

 

82 Bir xalq hökm sürür, digəri ona
Kölədir; görünmür məramı lakin,

Bənzər ot içinə girmiş ilana.

Aydınlıq üçün deyim ki, Vergili burda Fortunadan danışır…

07.04 2023, Samara

YAZIÇI — YAZAR. QAPIÇI — QAPAR? «»QARABAĞ 100 MİYON AVROYA QAPAR ALIR…»

Апр5

Azərbaycanda baş verənləri Eynulla Fətullayevin rusca saytından öyrənirəm. Eynulla Fətullayevi mən pis adam sayıram, ancaq ayrı əlacım yoxdur, azərbaycanca saytları oxumaq başağrısı və və hətta təhqirə məruz qalmaqdır. Çünki az-çox savadlı adam Azərbaycan saytlarını oxuyanda özünü söyülmüş kimi hiss etməlidir.

Eynullanın rus saytında mübtəda ilə xəbər uzlaşır. Azərbaycan saytlarında yox!

Azərbaycan jurnalisti yazır ki, “əsgərlər ölüb”. Bu bastard ərinir xəbərə cəm şəkilçisi əlavə etməyə, nə dilə hörmət qoyur, nə ölən əsgərlərə. Bu adam nə ata-ana tərbiyəsi görüb, nə də savadlı müəllimdən dərs alıb. Rejim bu əsgərləri insan saymayıb həyatlarının bahasını dəmir meddalla ödəyir, Azərbaycan jurnalisti də kasıb ailələrdən olan əsgərlərə aid feilləri təkdə işlədir – iki nəfər ölsün, on beş nəfər ölsün, fərqi yoxdur. “Ölüb!”

Hər bir inkişaflı dilin qanunla qorunan normaları, standartları olmalıdır. Azərbaycan qəzetlərinə, saytlara baxanda bu normaların, standartların olduğuna şübhə yaranır. Yəni monastıra öz nizamnaməsi ilə girənlər kimi, Azərbyacanda da hər kəs necə bilirsə, necə bacarırsa, elə də yazır. Yəni yaza-yaza öz qaydalarını, öz standartlarını yaradır. Çünki Azərbaycan jurnalisti ingilis, alman jurnalistlərindən deyil, Azərbaycan jurnalisti yazardır!

Hansı bastard bu “yazar” sözünü bizim heyvərələrin ağzına saldı? “Yazıçı” sözü kimin gözünə soxulur, kimin qulağını deşirdi? Əgər “yazıçı” sözü “yazar”la əvəz edilirsə, o tipli başqa sözlər niyə dəyşilmir?

Yazıçı – yazar

Satıcı – satar

Alıcı – alar

“Təzə bazarda satarla alar arasında dava düşüb. Satar aları bıçaqlayıb. Qalan alarlar qaçıb dağılışıblar”. Yaxşıdır?

Qapıçı – qapar

“Azərbaycan millisinin qaparı bir oyunda 28 top buraxıb dünya rekordu qazandı”.

“”Qarabağ” Mozambikdən 100 milyon dollara yeni qapar alır”.

Sağıcı – sağar

“Paşaholdinqin Şəki təsərrüfatında hər sağar bir inəkdən 100 litr süd sağır. İlham Əliyev qabaqcıl sağarlara medal verdi”.

“Zatən” nədir? İndi “zatən” deyənlərin dədə-babası bu sözü dilinə gətirmişdi?

Az qala min il yarım əvvəl gələn “mədəniyyət” sözünün yerinə niyə bəzi vələdəzzinalar “kültür” deyirlər və yazırlar?

Bir partiya rəhbəri var… Partiya yəqin ki, qondarmadır, yoxdur. Ancaq rəhbəri var: Sahib Kərimov. O, “kültür” deyir. YouTube-da danışanda öz nitqindən elə vəcdə gəlir ki, “zatən”, “komutan”, “kültür” dedikcə şəhvani ləzzət aldığına şübhə qalmır…Adına, soyadına baxın: Sahib, Kərim… Ərəb sözləridir…

Əsgərlər ölmür, əsgərlər ölürlər…Ancaq oğru hökumətə baxanda, dillə belə barbar rəftar edənləri görəndə və eşidəndə əsgərlərin havayı yerə öldüyünü düşünb yanırsan…

Martın 21-də Zəngilanda bayram şənliyindən çəkilmiş süjeti YouTube-da gördüm. Şənliyi Bakıdan getmiş aparıcılar(bəlkə aparlar?) aparırdılar. Hər iki gənc türk ləhcəsi ilə tanışırdı. Yəni özünü tülkülüyə … pardon, türklüyə qoymuşdu. Guya İstambildan ya Ankaradan gəliblər. Bu bastardları, bu vələdəzzinaları eşitdikcə fikirlərşirəm ki, mənim kəndçim niyə o yerlərdə erməni gülləsindən öldü? Bu şərəfsizlərə görə? Bunlar dünən özlərini rusluğa qoyurdular, bu gün osmanlını yamsılayırlar. Əgər milli dil belə tapdanırsa, onda Azərbaycan əsgəri kimdən, nədən ötrü canından keçir?

İngilislərdə Şekspir, almanlarda Göte, ruslarda Puşkin milli dillərin yüksək bəddi nümunələrini yaradıblar. Farsların da Hafizi, Sədisi, Xəyyamı var. Onlar, əsrlər keçsə də,  millətin dil-mədəniyyət oriyentirləri olaraq qalırlar. Bizim ədəbiyyatın rəsmi klassiki fars dilli Nizamidir. Biz onun dilini bilmirik, dövlət klassik elan etdiyi şairin dilini məktəblərdə tədris də eləmir. Biz Süleyman Rüstəmin, Səməd Vurğunun bərbad tərcümələrini oxuyub deyirik ki, bu, Nizamidir…

Farsları da elliklə düşmən sayırıq. Yəqin Nizamidən başqa…

Zatən…

Yunan Kavafisin şeiri var: “Barbarların intizarında”.

Barbarlar bizə çoxdan gəliblər. Televizora baxın, qəzetləri oxuyun, deputatlara,  jurnalistlərə… pardon, yazarlara qulaq asın, görərsiniz ki, ölkə barbarların əsarətindədir…

05. 04. 2023, Samara

DANTE. CƏHƏNNƏM. 7-Cİ NƏĞMƏ

Апр3

interior_dante_divinecomedy_inf_07_079

(fraqment)

1 “Pape Satan, Pape Satan, Aleppe!”

Plutos başladı qaqqıldamağa,
Və mehriban Alim, hər şeyi bilən,

 +

4 Mənə ürək verib dedi: “Uzağa

Qorxunu qov, yoxsa o, güc gələrək,
Qoymaz biz qayadan düşək aşağı”.

 +

7 Şişmiş dodaqlara sarı dönərək,

Sonra dedi: “Dinmə, mənfur canavar!

İçindəki qeyzi udasan gərək.

 +

10 Səbəbsiz getmirik girdaba, qərar,
Göydəndir, Mikayıl qisası ilə,
Orda basılmışdır asi olanlar”.

 +

13 Dor zəifləyəndə yıxılar birgə,

Necə ki, küləklə köpən yelkənlər —
Elə gəldi vəhşi monstr yerə.

 +

16 Dördüncü çevrəyə çatana qədər,

Bütün kainatın şəri yer alan

Hüznlü sahillə getdik bu təhər.

 +

19 Tanrı ədaləti! Varmı bir sayan,

Burda nə qədərdir belə faciə?
Ağır cəzalanır nə üçün insan?

 

Aprel 2023, Samara