Müsəlmanlıqda, xristianlıqdan fərqli olaraq, möminin boynuna etiraf mükəlləfiyyəti qoyulmur. Xristian bütün ömrü boyu mənsub olduğu kilsəyə, təhkim olunduğu ruhaniyə öz qüsur və günahları haqqında hesabat verir. Xristian üçün kamillik yalnız İsaya aiddir, hər bir sıravi xristian qüsurlu və günahkardır və daimi günahkarlıq hissi xristiandan buna görə də həqirlik tələb edir. Müsəlman tövbəsi, əlbətttə, xristian etirafından fərqlidir. Müsəlman hansı gündənsə hansısa pis vərdişini dayandırmağı tövbə sayır, günahkarlıq hissi – aiə üzvləri qarşısında, icma üzvləri qarşısında – ona yaddır.
Bu, əlbəttə, ədəbiyyatın da təbiətini əsaslı surətdə müəyyənləşdirir.
Rus ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələrində müəllif əsərinin bütün qəhrəmanlarında var. Nümunəvi pravoslav yazıçı sayılan Dostoyevckinin qəhrəmanı, rahib əbası geyən Alyoşa Karamazov birdən deyir ki, “mən bəlkə heç Allaha inanmıram…”
Bu, mömin Dostoyevskinin öz şübhələridir.
Müsəlman yazıçı özünü inadla, səylə öz qəhrəmanından ayırır. “Baxın, mənim qəhrəmanım alçaqdır, qorxaqdır, rəzildir, ancaq onunla mənim aramda ümumi heç nə yoxdur…”
Mən bir vaxt Anarın “Macal” povestindən diplom işi yazmışam. Anar oxucunun onu öz sürüşkən qəhrəmanı ilə eyniləşdirməməsi üçün dəridən-qabıqdan çıxır. Ancaq Anara etirafçılıq, günah hissi xas olsaydı, bugünkü deqradasiyaya gəlib çıxmazdı. Günah hissi, bundan doğan daimi narahatlıq şəxsiyyəti deqradasiyadan qoruyan güclü conservantdır…
Bəxtiyar Vahabzadəni sevənlərə elə gəlir ki, bu şair bütün şüurlu həyatı ərzində özünü açıb-dağıtmaqla, oxucu qarşısında günahlarını etiraf etməklə məşğul olub.
Belə deyil! Bəxtiyar Vahabzadə daim oxucunun gözünə kül üfürüb.
“Səhvlərim. Səhvlərim” şeirinə baxaq.
Oxucu bu şeirdən etiraf gözləyir, şairdən onun konkret səhvlərini və günahlarını eşitmək istəyir və eşidir də. Ancaq oxucu hipnoz altındadır. Heç bir səhv, günah etirafı yoxdur. Şeir etirafa hazırlıq kimi başlayır, şair diz çökmüş kimidir, indicə başlayacaq, açacaq sandığı…
“Salıb məni əzablara
Mənə gendən baxırsınız bir yad kimi”.
Biz nə eşidirik? Şair əzab çəkir. Biz onun halına yanırıq. O bizim gözümüzdə daha da ucalır.
Sonra məlum olur ki, şair səhv-zad eləməyib. Səhv adlandırdığı şeylər əslində onun ləyaqətidir. Çünki dilini saxlaya bilməyib, ürəyində olanı gшzlətməyib, danışıb…
Yox, şair, nahaq əzab çəkirsənmiş! Bu məgər səhvdir? Bu, igidlikdir! Şücaətdir!
Məni istəyən buna xələt… yox, qonorar versin!
Sonrası maraqlıdır. Sonra müəllif əsil müsəlman, azərbaycanlı təbiətini göstərir.
“Adam var ki…”
Aha! Barmağıyla göstərdi! Siz ora baxın, ora, orda “adam var ki…”
«Adam var ki, ömrü boyu
Dodaqları təbəssümlü
Təbəssümü,
Bir pay kimi paylar sənə, paylar ona, paylar mənə…
Dili ilə ürəyinin arasında
Yüz-yüz illik yollar durur.
Dodağında güllər açıb
Ürəyində kollar durur….”
Kollar durur! Yollar durur! Bu primitiv, beliyara qafiyələri xalqımızın sitayiş elədiyi şair işlədir.
Ürəkdə kollar? Bəlkə qızılgül kolları?
Qoyaq kənara, mövzumuz başqadır.
“Adam var ki…” Və o adamı, türkün məsəli, Bəxtiyar Vahabzadə hamıya məlum olan dar bir yerə salıb çıxarır…
Bəs özü?
“Bir dəryaca kədərimdir
Bir damlaca səhvim mənim…”
Eşitdiniz? Bəxtiyar Vahabzadənin səhvi bəlkə də olub. Ancaq bircə damla!
Əzabı isə bir dərya!
Buna görə Bəxtiyar Bəxtiyardır!
Necə qan ağlamasın daş bu gün…
Sonra açıq tərifə geçir:
“Yıxılıram, əyilmirəm!”
“Mən könlümün öz səsiyəm!”
Bəh-bəh!
Sonuncu misra lap fıştırıqdır:
“Mən səhvimdə səhvsizəm!»
Gördünüz? Sovet şairi olsa da, tamamilə müsəlman əxlaqlı insandır. Bir qram xristianlıq qarışığı yoxdur. Nə bilim Tolstoy, ət yemirəm, əsərlərimin müəlliflik hüququndan imtina edirəm, siyasi dustaqların müdafiəsinə qalxıram, irticanı pisləyirəm, baş götürüb evdən gedirəm…
“Mən səhvimdə səhvsizəm!”
Allah Üzeyir bəyə rəmət eləsin. «Mənim eybim eybsizlikdir…»
Bəli!
Bəxtiyar Vahabzadə demir ki, Səməd Vurğunun cəfəng yaradıcılığından iki cəfəng dissertasiya yazıb, univesitet professoru olub, Leninə poema yazıb SSRİ dövlət mükafatı alıb yeyib, milli teatra cəfəng pyeslər sırıyıb, filologiya fakultəsindən əlli il ərzində beş min savadsız məzun buraxıb ki, gedin azərbaycanlı balalarını yaman günə qoyun…
Bu yazını bir tələbəlik xatirəsiylə bitirirəm.
1980-ci ilin yanvarı. İxtisas kursundan imtahan veririk. Bəxtiyar Vahabzadə bilet-zad çəkdirmir. Heç bilet də gətirməyib. Qaldırır ayağa, baxır qiyabiçinin ora-burasına, qiymət yazır.
— Sevinc! (gözəl bir gəlin idi, familyası yadımda deyil)
— Sevnic sənsən? Sənin nə gözəl gözlərin var! Sənin elə gözəl gözlərinə “beş” yazıram…
05.01. 2019
Samara
xeyrulla xayal 