Архив тегов | gülməli şeirlər

VAHİDİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «SOVET HÖKUMƏTİDİR RƏHNÜMASI ÖLKƏMİZİN…»

Əliağa Vahidin gülməli şeirlərindən biri “Ölkəmizin”dir. Əruzla yazılmış bu şeir çox uzundur, şərti olaraq iki hissəyə bölmək olar. Əvvəlki dörd-beş bənd lirikadır, yəni Əliağa Vahid ölkənin gözəlliklərini tərənnüm edir.

“Süzər gölündə gözəl dumalar, gözəl qazlar”

Durnaların göldə üzüb-üzmədiyini bilmirəm, ancaq qazlar doğrudan da üzürlər.

“Bəzənmiş ay kimi kolxozda işləyən qızlar.”

Bu şeir yəqin ki keçən əsrin 30-cu illərində yazılıb. Kolxozda işləyən qızlar ancaq yamaqlı paltarla bəzənə bilərdilər.

“Bir özgə ləzzət alırlar hünərli kolxozlar”

Kolxoz necə ləzzət alar? Kolxozun sədri, partkomu, hesabdarı, ambardarı  ləzzət ala bilərdi və alırdılar da, çünki kolxozu, yəni o yamqalı paltarla bəzənən qızların əməyini yeyirdilər. Kolxoz sədrləri hər il Soçiyə, Kislovodcka dincəlməyə gedrdilər, orda çesunça kostyumda, ağ şlyapada şəkil çəkdirirdilər…

Sonra şair keçir ictimai-siyasi hissəyə.

Gözəl vətənmizə fabrik-zavod gözəl yaraşır

Vahid bir neçə dəfə “vətənimiz” sözünü işlədir, hər dəfə birinci “i”ni buraxır ki, vəzn pozulmasın: vətənmizə.

“Yeni binaları, məktəbləri qədərdən aşır.”

Məktəblər nəinki 30-cu illərdə, hətta mənim müəllim işlədiyim 70-ci illərdə də “qədərini aşmırdı”, əksinə, Azəebaycan məktələrinin mühüm hissəsi uçuq-sökük binalarda yerləşirdi. Şair burda cuşa gəlib və şişirdib. Yəni özü dediyi kimi qədərini aşıb.

“Traktoru, maşını hər yeri gəzib dolaşır”

Maşın, əlbəttə, gəzib-dolaşar, ancaq traktor niyə gəzib-dolaşsın?

“Var indi texnikada ixtisası ölkəmizin”

Bunu başa düşmədim.

“Daşı, duzu, mazutu, torpağı cavahirdir”

Deyək ki, torpağı cəvahirə bənzətmək olar. Ancaq mazuta cəvahir demək heç yaxşı deyil…

“Xəzinələr elimin hər yerində zahirdir”

Bunu düz deyib. Elin hər yerində sərvət var, ancaq yiyəsi el deyil…

“Bax indi gör yeni nəsli ədibü şairdir”

Bunu da başa düşmədim.

“Füzulilər yetiribdir ziyası ölkəmizin.”

Azərbaycanda neçə Füzuli yetişib? Yəni Füzuli miqyaslı ikinci şair varmı? Həm də Füzulini “ölkəmiz” yetirməyib, Füzuli Kərbəlada yetişib…

Sonra Əliağa müəllim keçir ya dialektik materializmə ya da Sov. İKP-nin tarixinə.

“Yüz illər ilə bizi bəy, xan işlədib yordu”

Yəni xan işlədəndə qədərini aşırmış, yorurrmuş. Özü də “bizi”. Vahid ömründə əlini ağdan qaraya vurub? Tağıyevin mədənlərində çalışıb?

“Şərəfli xalqımızı incidib, qanın sordu.”

Xalq, əlbəttə, həmişə şərəflidir, xan, bəy şərəfsiz. Şərəf indiki ağalardadır…

“Vətənmiz indi deyil zülm edənlərin yurdu”

Yadınızdan çıxarmayın ki, şeir Stalinin, Bağırovun vaxtında yazılıb…

“Sovet hökumətidir rəhnüması ölkəmizin.”

Sonra Vahid keçir beynəlxalq siyasətə.

“Bizə yaxın gələ bilmək kimin cəsarətidir?!”

Heç kimin! Kim yaxın gələ  bilər!

“Vətənmiz indi azad xalqlar vilayətidir.”

Vətənmiz indi də azad xalqlar vilayətidir. Kürdəxanı türməsinə əl basaram!

“Leninə — partiyaya ellərin məhəbbətidir

Qızıl çiçəklər açıbdır fəzası ölkəmizin.”

Burda şair ictimai-siyasi mövzuya lirizm verməyi bacarıb… Ölkəmizin fəzası Leninin məhəbbətindən çiçəklər açıb. Yəni açırmış. Yaxşı ki, Leninin yeri boş deyil, yoxsa ölkəmizin fəzasında qanqal bitərdi…

 

11. 01. 2026, Samara

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR. BƏXTİYAR VAHABZADƏ İDDİA EDİR Kİ, AZƏRBAYCANLI (ERKƏYİ) BAKTERİYA KİMİ QƏDİMDİR…

1966-ci ildə Bəxtiyar Vahabzadə “Azərbaycan oğluyam” adlı şşeir yazıb. Bu şeiri akademik şairin öz adından və ya bütün azərəbaycanlı erkəklərin adından yazdığını yüz faiz əminliklə demək olmaz. Əminliklə onu demək olar ki, bu şeir qadınlara aid deyil.

Azərbaycan oğluyam,
Odu Allah sanmışam.
Anam torpaq,
Atam od,
Mən oddan yaranmışam.

Üçüncü misrada deyir ki, anası torpaqdır, bir misra sonra deyir “oddan yaranmışam”. Bu eklektika, hərcmərclik və həftəbecərlik əslində ömrü boyu universitet müəllimi olmuş müəllifin bütün şeirlərinə xasdır.

“Od kimi istiqanlı,
Seltək dəliqanlıyam.”

Burda məhz “Azərbayca oğluna”, yəni azərbaycanlı erkəyə məxsus xarakteristika var? Yapışa biləydin o vaxt yaxasından, deyəydin sənin nəyin dəiqanlıdır? Dəliqanlı ingilisdir, sən bu şeiri qondaranda futbol üzrə dünya çempionu oldu. Dəliqanlı almandır ki, sənin soydaşın Tofiq Bəhrəmovun əslində səhv rəyi nəticəsində dünya çempionatının gümüş medalını aldı. Şeir noyabrda yazılıb. Noyabrın on beşinə qədər yağışdan iliklərinə qədər islana azərbaycanlı məktəblilər pammıq tarlalarında əsir-yesir idilər. Hrdaydı sənin dəliqanlılığın, niyə durub etiraz eləmirdin?
“Həyat qədər qədiməm”.

Bu cəfəng misranın mənası nədir? Yer üzündə həyat dörd milyard il əvvəl yaranıb. Yəni o vaxt “azərbaycanlı erkək” bakteriya şəklində mövcud olub? Dişisiz?
“Od kimi yandıranam.”

Yaxşı, canımızı dişimizə tutub bu misranı udduq. Dalına (şeirin) baxaq:
“Su kimi söndürənəm”

Bəs bu nədir? Azərbaycan oğlu su kimi nəyi söndürür?
“Məni yandırsalar da”

Yuxarıda demişdi ki, oddur. Odun nəyini yandırırlar?
“Suda batırsalar da,
Yenə mənəm, mən mənəm!”

Azərbaycanlı erkəyini niyə suda batırırlar? Suda batırılandan sonra bu erkək necə “mən mənəm” olur?

“Köküm üstdə bitmişəm”

Bəxtiyar Vahabzadənin köklərini bilən var?
Şöhrətim var,
Şanım var.”

Şöhrətlə şanı akademik ayırıb. Çünki şan sözünə ayrı misra kimi qonorar alacaq. Bir kilo mal ətinin pulunu

“Azərbaycan oğluyam,
At belində doğuldum”.

Bəlkə eşşək belində? Danabaş kəndində gözümzə at dəyir?
“Zamanın qazanında
Neçə dəfə dağ oldum.”

Qazanda necə dağ ollaq olar? Bəlkə ocaqda, şişdə?

“Mənim damarlarımda
Gur sellər çağlamışdır.”

Yuxarıda demişdi ki, sellər kimi dəliqanlıdır. Çevir tatı, vur tatı: pul tələsidir.
“Anam cəngilər üstə
Məni qundaqlamışdır.”

Bəxtiyar Vahabzadənin atası yqin evində zurnaçılar ansamblı saxlayırmış  körpə şair hər bələnəndə cəngi çalınırmış.

“Azərbaycan oğluyam,
Min ildir,
öz adımın
Keşiyində durmuşam”.

Necə dayanmısan? Sənin heç düz-əməlli adın olub ki, keşiyində dayanasan?

“Silahım olmayanda

Nifrətimi barıttək
Qəlbimə doldurmuşam…”

Bəh-bəh! Millətin bundan xəbərim olmayıb! Silah gəzdirirmiş! “Leninlə söhbət” poemasını yazanda yəqin ki, özünü müvəqqəti tərksiah edib…

“Azərbaycan oğluyam,
Yaşım adımdan qədim.
Heç kəsin toyuğuna
Ömrümdə “kiş” demədim.”

Bu, ağ yalandır. Özgə toyuğuna nəinki kiş demək, hətta özgə toyuğunun başını üzüb qazana basmaq da azərbaycanlı erkəklərdə zirəklik sayılıb…

“Adım doğdu hünərdən
Hünərim, adım oldu”.

Bilmək olmur bu erkək hansı hünəri göstərib və ona hansı adı veriblər. 1966-cı ildir, bir neçə aydan sonra Heydər Əliyev KGB-nin sədri təyin ediləcək…

“Azərbaycan bayrağı
Başımın üstündədir!..

Əqidəmin, eşqimin,
Qanımın rəngi bayraq”

Bu, əlbəttə, sovet Azərbaycanının qırmızı bayrağıdır…

“Ucalsam da günbəgün,
Dünənki son zirvəmə
Bu gün yenə “az” dedim.”

1966-cı ildə azərbaycanlı erkək hara ucalmışdı? Əhalinin çoxu ifrat kasıb vəziyyətdə idi. Bəli, “Neftçi” komandası birinci və sonuncu dəfə SSRİ çempionatında bürünc medal qazanmışdı, ancaq o komandada bir azərbaycanlı oynayırdı: Yaşar Babayev…

Belə cəfəng şeirlər kimdəsə vətənpərvərliyi, vətənə sevgini artıra bilər? Vətənə sevgini heç yaxşı şeirlər də yarada ya artıra bilməz. Əgər Vətən – yəni ölkə, dövlət yoxdursa. Yəni insan özünü doğrudan özünü doğulduğu yerin tamhüquqlu vətəndaşı hiss edə bilmirsə…

Belə cəfəng şeirlər lotuluğu, konformizmi, prinsipsizliyi pərdələmək üçündür. Bəxtiyar Vahabzadənin öz oğluna baxın…

06. 01. 2026, Samara

RAMİZ RÖVŞƏN. «SƏKSƏN YAŞIN ŞEİRİ» (NƏZİRƏ)

Demək, uzun ömür bu imiş, balam,

Bizdə çıxan azdır səksənə axı.

Ramiz Mehdiyev tək doxsana qalan,

DTX önündə səksənir axı.

 +

Eh, bu səksən ildə nələr görmədim,

Gah ona, gah buna dedim mən “öndər”,

Çıxar Mehdiyevin məktubu indi,

Yaxşı axtarsalar evi bir qədər.

 +

Ah, bu nə hədiyyə, ah, bu nə bəxşiş,
Verildi bu gecə mənə yuxuda!!

Yəqin ki, üçüncü pulsuz ev imiş,
Verər prezident onu axırda.

 +

Qazancdır, gəlirdir saydığım ancaq,

Özümü yormuram  illəri sayıb,

Jurnalist, demokrat türmədə dustaq,

Susub durmağımı bilmirəm ayıb.
+

Qızıl qələmim var —  qızıldan əsa,

Gələcək möhtərəm prezidentdən.

Ağlım yerindədir, dilimsə qısa,
Dalıma soxaraq yaşayıram mən.

17. 12. 2025, Samara

RAMİZ RÖVŞƏNİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: «TƏPƏDƏN DIRNAĞA HİRS İÇİNDƏYƏM…»

Mən bu şeirin birinci misrasını əvvəl belə oxumuşdum: “Təpədən dırnağa his içindəyəm, Dönmüşəm dustağa hirs içindəyəm”. Və fikir məni götürmüşdü ki, yəqin Azərbaycanın canlı klassiki haçansa kömür çıxarırmış ya Bakının köhnə məhəllələrində buxarıları təmizləyirmiş. Elə işlərdə Ramiz Rövşən kimi mötəbər şəxs, əlbəttə, özünü dustaq hiss edər. Ancaq dalını (şeirin) oxuyub gördüm məsələ ayı cürdür. Şairəşşüəra his içində deyil, hirs içindədir.
Bu hasar içində, bu hirs içində
Ürəyim özünə yer tapa bilməz

Bilmək olmur ki, hasar nə hasardır. Hasarın içi olmur, hasarın dalı, qabağı, və enlisə, üstü olur.

Ramiz Rövşən öz ali statusundan xəbərdardır, İsa Tanrının oğlu olduğuna inandığı kimi. Ramiz Rözşən bilir ki, xalq on milyondur, o isə təkdir. Və hərdən xalqı qorxudur ki, baxıb görsün bu gedəndən sora bu miskin kütlə başına nə daş salacaq. Gah bir də şeir yazmayacağını, gah da gözəllərin sevgisinə cavab verməyəcəyini elan edir.

Xalqın da halı, Məşədi ibad demişkən, pərişan olur.

“Səpdim mən öz yarama mən öz külümü”

Burdan nə başa düşmək olar? Şairin yarası var. Və öz külünü səpib yaraya. Öz külüdürsə, yəni Ramiz Rövşən yanıb, ancaq tamam yanmayıb, bir hissəsi yanıb. Bir hissəsi, yaralı olan yer salamatdır. Və Ramiz Rövşən yanan yerinin külünü tökür yarasına. Sonra deyir:

“Adam öz külünə bulunur belə”.

Belə — yəni necə?

Ramiz Rövşənin tonu get-gedə sərtləşir, Ramiz Rövşən xalqla polis kimi, məhkəmə kimi danışır, yəni hədə-qorxu ilə.
Mən belə adamam məndən uzaq gəz
Uzaq gəz xeyirimdən, şərimdən mənim

“Mən belə adamam” – sən necə adamsan? Yaxşı, yarana özü külünü tökdün, sonra?
“Qaçdım məni sevən gözlərdən daha
Hamının sevgisi gözündə qalsın”

Bir vaxt deyərdilər ki, Sovet İttifaqının bütün qadınları Müslüm Maqomayevə vurulublar. Mən əminəm ki, Ramiz Rözşən bütün Azərbaycan qadınlarının ona vurulduğuna və ondan ötrü göz yaşı tökdüklərinə şübhə eləmir… İndi əvvəl Müslüm Maqomayevi gözünüzün qabağına gətirin, sonra Ramiz Rövşəni… Müslüm Maqomayevə qulaq asın, sonra bu cəfəngiyatı oxuyun…Mən bizim qadınları elə də yüngülağıl saymıram…
Sən də daşlamağa özgəsini tap
Məni ömür boyu daşlayan adam

Ramiz Rövşən ömrü boyu daşlanıb? Sabir kimi? Qoşa-qoşa mənzili xalqın hesabına havayı alan adam nədən narazıdır?

Sonra maraqlı iki misra gəlir ki, bunun məğzi Ryazanovun “Slujebnı roman” filmindən oğurlanıb. Novoseltsev soruşur: Siz giləmeyvə sevirsiniz? Lyudmila Prokofyevnanın cavabı güllə kimi açılır:  “Bəli, ancaq mürəbbə halında…” Ramiz Rövşən bir azərbaycanlı kimi kabab əlavə edir…
gilası mürəbbə quzunu kabab
Şairi heykəl tək xoşluyan adam

Sonra Ramiz Rövşən xalqa xəbərdarlıq edir ki, onun heykəlini Füzulinin yanında qoymasınlar, ya ayrı yerdə qoysunlar, ya da Füzulini götürüb ayrı yerə aparsınlar. Məsələn, Füzuli rayonuna..
Daş olub lap ulu Füzulinin də
yanında durmağa yoxdu həvəsim

Nə gizlədim, bu şeirdən baş çıxamağa, onu, necə deyərlər, yozmağa çalışsam da, bir şey başa düşə bilmirəm. Axı cəfəngiyatı başa düşmək mümkün deyil. Belə yaradıcılığa pul tələsi deyirlər. Üç-dörd yüz belə şeirdən yazıb kitab düzəldəcək, kitabı da xalq gözünə təpəcək…

Sonda maraqlı bir şey baş verir. Şair bir dilənçi qarıya müraciət edir. Bütün böyük klassiklər dilənçilərə müraciət ediblər. Kalassiklərin özlərindən də dilənənlər çox olub. Sabir sabun bişirib satıb…

Hə Ramiz Rövşən üzünü tutur qarıya.

Mən sənin yanında dururam sənin
Küçənin tinində dilənən qarı
Başindan var-dövlət yağan ölkənin
Bəxtəvər günündə dilənən qarı

Fikirləşirsən ki, nəhayət, şairəşşüəranın vicdanı oyandı. Sadə xalqın, əzilən, sürünən və hətta dilənən xalqının tərəfinə keçdi. Bundan sonra prezidentlə tutacaq davanı, aldıqlarını qaytaracaq, deyəcək tutulanları burax…

Heyf, yanılmışıq…
“Qorxma pul qoymuram sənin ovcuna
Əyilib əlindən öpürəm sənin”

Demə Ramiz Rövşən dilənçi qarını dolayıbmiş. Deyir qorxma, ovcuna pul qoymuram… A kişi, dilənçi onun ovcuna pul qoyandan niyə qorxmalıdır? Sən xalqı bağlamısan təsərrüfatına.  “Əlindən öpürəm”… Bəs dilənçi qarı qayıdıb deməz ki, ay vələdəzzina, get filankəsin filan yerini öp?

 

  1. 12. 2025, Samara

ABBAS SƏHHƏTİN «VƏTƏN» ŞEİRİ HAQQINDA

 

 

Abbass Səhhəti çox sevirəm: ilhamlı şairliyinə görə, doktorluğuna görə, Sabirlə qardaşlıqdan artıq dostluğuna görə, cavan öldüyünə görə… «Vətən» şeri, əlbəttə, unudulmazdır. Öz təcrübəmdən deyə bilərəm ki, hətta vətəni tamam unudandan sonra da «Vətən» şeiri yaddan çıxmır…
Və elə tez-tez şeir yaddaşında səsləndiyinə görə onda əvvəllər görmədiyin cəhətləri açırsan.
Könlümün sevgili məhbubu mənim…
«Məhbub» ərəbcədir, elə «sevgili» deməkdir. Yəni şair deyir «sevgili zevgili». Bunun eybi yox. Sonra:
Məni xəlq eyləmiş əvvəlcə xuda,
Sonra vermiş vətənim nəşvü-nüma.

Mən Azərbaycan məktəbinin həm şagirdi, həm müəĺlimi olmuşam, yadımdadır ki, sovet vaxtı bu beyti dərsliklərə salnırdılar.  Çünki bolşeviklərin fikrinə görə, insanları Allah yaratmayıb, insanlar meymunlardan, meymunlar isə Lenindən törəyiblər…İndi yəqin bu beyt dərsliklərdə var və məsum azərbaycanlı balalar insanı Xudanın, yəni Allahın yaratdığına, zəncir ocağlna, Ətağanın cəddinə, sahibəzzamanın züburuna və Ramiz Mehdiyevin Əli Kərimli ilə birləşib dövlət çevrilişi hazırladığına inanırlar…
Sonra:
Südüdür kim, dolanıb qanım olub,

O mənim sevgili cananım olub.
Birimci misrada vətən — anadır, çünmi süd verir. Uşaq südü içib böyüyür, vətən olur sevgili canan, hə? İndi biz neyləyək, freydizmə müraciət edib Edip kompleksindən danışaq? Yox, buna bizim gücümüz çatmaz, bəlkə Azərbaycandakı fəlsəfə doktorları bunu yoza bilələr…
Sonra:
Vətənin neməti nisyan olmaz.
Yəni vətənin neməti unudulmaz. Bu halda ikinci misra ziddiyyət yaradır.
Naxəıəflər ona qurban olmaz.

Vətən neməti unudulmursa, «naxələflər» hardandır və «qurban olmaq» necə başa düşülməlidir?
Sonra:
Vətəni sevməyən insan olmaz,

Olsa, ol şəxsdə vicdan olmaz.

Burda, əlbəttə, ruslar demişkən, poeziya gecələməyib. Eyni uğurla vətəni sevməyənə qarğış eləmək, onu allı-yaşılll söymək olar. Və təkrar edirəm ki, Abbas Səhhəti sevirəm, ancaq «Vətən» şeirini yox. Açığını desəm, heç vətəni də sevmirəm, bir damcı da, çünki vətən unudulub, unudulan şeyin sevgisi qalarml?

14.12. 2025, Samara
Seredavin adlna vilayət xəstəxanasl

GƏDƏBİYYAT: MƏMMƏD ARAZ. «BAKI FƏHLƏSİ»

Məmməd Arazın “Bakı fəhləsi” şeirinə baxaq, indi fəhləyə şeir yazmaq dəbdə deyil, yəni buna siyasi, sosial sifariş yoxdur. Sabah İlham Əliyev fərman versə ki, fəhlələrə şeirlər yazılsın, hər gün kilometrlərlə şeir yazılar. Sovet vaxtı belə sifariş var idi, yazıçılar və şairlər fəhlələrdən yazmalıydılar, fəhlə əməyini tərənnüm etməliydilər. Və cavan şair, o vaxtlar hələ Məmməd İbrahim imzası ilə yazan və nəşr olunan Məmməd Araz bu çağırışa cavab verir, çünki on-on beş metrlik belə şeir yazandan sonra kommunist partiyasına qəbul olunurdun, sonra Zuğulbaya, Maştağaya, Yurmalaya, Pereldelkinoya, Pitsundaya yaradıcılıq evlərinə  istirahətə göndərirdilər, gedib ilin iki-üç ayını kef çəkirdin. Məmməd Araz ömrünün xeyli hissəsini Pitsundada, Brejnevlə qonşu daçada keçirib – şeirlərinin altına baxsanız, görərsiniz ki, sovet vaxtı Məməd Araz çəkən kefi tək-tük adam çəkib…

Şeir, yəni “Bakı fəhləsi” şeiri belə başlanır:

“Sən göydən ummadın günəşi, günü…”

Baxın, Məmməd Araz elə cavanlığından xalturaçı olub: məgər “günəş”lə “gün” eyni şey deyil? Bəlkə Məmməd Araz cahilliyindən onları ayrı səma cinsimləri sayırmış?

Necə yəni “günəşı göydən ummadın”? Yəni fəhlə günəşə üzünü tutub deyib ki, “get vızqırd, mənim öz sovet günəşim, ayım var”?

“Həyatın hər ağır məşəqqətini
Əzdin çəkicinlə, yudun tərinlə…” 

Üzümü tuturam bütün Məmməd Arazı fanatlarına: məşəqqəti əzmək necə olur? Bu necə şairlikdir, bu necə bədii dildir? Məşəqqət tərlə yuyulur? Məmməd Araz fəhləni lağa qoyub?
“Səndə şairlik də, alimlik də var,
Fikrin qanadlıdır, ağlın dərindir.”

Yox, Məmməd Araz fəhləni dolayıb. Fəhlədə şairlik, alimlik olsaydı, Pitsundada, Yurmalada dincələrdi, Novbahar restoranında yeyib-içərdi, naharını qəzetə büküb işarası gəvələməzdi…
“Xəzərin qoynunda qalxan buruqlar
Sulara yazılan sətirlərindir…”

Buruqlar şeir sətrinə oxşayır? Bunu yazanın şairliyi cəhənnəm, qanacağı və vicdanı yoxdur…
“Samuru sinənə sığışdıraraq
Gətirdin Abşeron torpağına sən.”

Yəni Şəngülümə, Şüngülümə, Məngülümə süd gətirən keçi kimi?
Buruq meşəsində işləyib, sabah
Palıd meşəsində dincələcəksən.”

Yalançının lap…Palıd meşəsində sən dincələcəksən, Süleyman Rüstəm, Nəbi Xəzri dincələcək. Bakı fəhləsi Sovetskdəki komasının yastı damında böyrünü yerə atıb yatacaq…

“Ölçülsə, bəlkə də günəşə dəyər
Yaşayıb, yaratmaq həvəsin sənin.”

Yəni fəhlənin həvəsini “şair” günəşə bənzədir. Yuxarıda Bakı fəhləsi günəşə “get, vızqırt” demişdi…
“Hər evin qonağı olasan deyə
Xəzriyə dönübdür nəfəsin sənin…”

Belə metafor işlədən ya gərək anaşa çəkəydi, ya alacağı qonorarın yaxınlığı onu kefləndirəydi. Bunu Azərbaycan dilinə tərcümə edək: fəhlənin nəfəsi xəzriyə dönür ki, evlərə girsin…

Arvad-uşaq özünü qaydaya salsın, Bakı fəhləsi Zevs kimi xəzriyə dönüb evlərə girir! Zevs nəfəs şəklində evlərə girəndə sonra nə qədər xanım ondan uşaq doğurdu…

Yunan mifologoyasından Məmməd Araza qədər deqradasiya. Ancaq bu hələ dib deyil. Qabaqda Aqil Abbas var…

 03.12. 2025, Samara

GƏDƏBİYYAT. SƏMƏD VURĞUNUN «PARTİYAMIZDIR» ŞEİRİ HAQQINDA

“Vicdan, eşq, ürək, zehn, düşüncə, fikir, dilək, xoş gələcək, zövq-səfa, zəhmət…”

Tam siyahı deyil. Səməd Vurğun deyir ki, bütün bunlar hamısı “partiyamızdır”, yəni Ümumittifaq kommunist (bolşeviklər) partiyası. 1952-ci ildən – Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası.

Yəni partiya insanın hər yerində, hər şeyindədir, çarpayısının (çarpayısı olanın) və hətta yorğanının altındadır.

Və əgər Səməd Vurğunun dediyi düzdürsə, sovet adamı əsl adam deyil, laboratoriya yaradılmış monstrdır.

Məsələ burasındadır ki, partiyanın tərifini verən Səməd Vurğun nə dediyinin, nə yazdığının fərqinə varmır. Adı çıxandan, qələminin ucu da, təpəsi də işləyir, heç kimin cəsarəti çatmaz deyə ki, yoldaş Vəkilov, sənin yazdığından bir şey başa düşmədik. Avazı xoş gəlirsə, kifayətdir. “Bəşərin vicdanı, eşqi, ürəyi…” “ürək, dirək, gələcək…səfası, dünyası, mənası, simfoniyası…” Bizim millət qafiyənin əsiridir, özü də hər qafiyənin yox, əsrlərlə işlənib itilənmiş, qulağa şuppultu ilə girib ürəyə yağ kimi yayılan qafiyələrin: “sənət, zəhmət, bəşəriyyət…”

Səməd Vəkilov abır-həya bilmədən bəşəriyyətin adından bəyənatlar verir. Azərbaycan bəşəri ayaqyalın, başıaçıq kolxozda qan-tər axıtsa da, qarnı acdır. İngilis, fransız, Amerika bəşəri gündən-günə həyatını yaxşılaşdırır, yaxşı yeyib-içir, gəzir, iqtisadiyyatda, incəsənətdə, elmdə, idmanda yeni-yeni nailiyyətlər qazanır…

“Bütün yer üzünün xoş gələcəyi…”

Hansı ölkədə kommunist partiyası hakimiyyətə gəlibsə, ümummilli fəlakətə səbəb olub: SSRİ, Çin, Kamboca, Kuba… SSRİ-də, o cümlədən Azərbaycanda, milyonlarla insan “partiyamızın” qurbanı olub. Kommunizm rejimləri yıxılandan sonra bildik ki, əsl “zövq-səfa” hardaymış. Həyatımızı yaxşılaşdıran nə varsa, kommunizmlə mübarizə aparan qərbdən gəldi…

Səməd Vurğun iddia edir ki, bütün “şeirin, sənətin, zehnin, zəhmətin” ilhamçısı “partiyamızdır”. “ ilhamı” kimi yaxşı sənətkar eləmişdi? Əksinə, Kommunist partiyası tanrı vergisi və ilhamıyla doğulmuş insanların çoxunu məhv elədi. Səməd Vurğun kimi, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza kimilər ədəbiyyatı ideoloji partiya fəaliyyətinə çevirib yaşadılar.

Qəribə görünsə də, partiyaya, Stalinə həsr olunmuş şeirlərin içində də yaxşıları, yəni istedadla yazılmışları var. Məsələn, Mandelştamın Stalinə yazdığı bir şeir belədir. Ancaq Səməd Vurğunun şeirləri basməmmədidir. Yuxarıda dediyim kimi, Səməd Vurğunun yazdığına posu olmayıb. Onu rus dilinə çevirələr isə şeirləri özləri yazıblar. “Azərbaycan” şeirinin ruscaya tərcüməsinə baxın: Adelaida Adalis o şeiri özü yazıb, Səməd Vurğuna məxsus olan yalnız şeirin adıdır.

И невежды порочили имя твоё
И безумцы пророчили горе твоё,
И надежды измучили сердце твоё,
Но пришла благородная слава твоя, –
Велики твои дочери и сыновья!
Пусть Баку мой неведомый гость навестит:
Миллионами солнц его ночь поразит.
Если северный ветер на вышках гудит,
Откликается эхом песчаный простор,
Полуночные горы ведут разговор…

Burda Səməd Vurğunun şeirindən əsər-əlamət var? Hərçənd tərcümə də cəfəngiyyatdır, ancaq Səməd Vurğunun orijinalından fərqli olaraq, burda mübtəda ilə xəbər uzlaşır…

İndi də mübtəda haqqında.

Səməd Vurğun deyir:

Hər sadə, mürəkkəb cümləmizin də

Əzəl mübtədası partiyamızdır!

Bunu deyən adam “partiya” sözünü gərək  ən azından mübtəda mövqeyində işlədəydi. Adama deyərlər ki, ay filan-filan olmuş, demirsən ki, mübtədadır? Hanı mübtəda? Şeirdə “partiyamızdır” – xəbərdir. Yəni bu, Səməd Vurğunun hətta partiyadan yazanda da basməmmədi yazdığının sübutudur…

 12. 11. 2025, Samara

SÜLEYMAN RÜSTƏMİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. TİRYƏKİN REKLAMINA GÖRƏ XALQ ŞAİRİNİ MƏLƏDƏ BİLƏRDİLƏR…

Süleyman Rüstəmin gülməli şeirlərindən biri “Dost kimi, qardaş kimi” adlanır. Gülməli olduğu qədər qəribədir.

Mən istəyirəm ki, doyunca güləndən sonra oxucu bu mətn üzərində dərindən düşünsün, belə eləyə bilsə, görəcək ki, Azərbaycan xalq şairi, Stalin mükafatı laureatı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Süleyman Rüstəm Azərbaycan dilini elə də yaxşı bilmirmiş. Çünki şairin şeirlərinin əksəriyyətini oxuyandan sonra Azərbaycan dilinin müəllifin ana dili olmağına şübhə yaranır.

Meşədə quşlar artıq oxumur kef-damaqlı,
Günəş üstdə bulud var göz üstündə qaş kimi.

“kef-damaqlı oxumaq” ya oxumamaq – bu, azərbaycancadır?

Günəşi bulud örtər, günəşi buud gizlədər, ancaq nə günəş gözə bənzəyir, nə bulud qaşa…

Sonrası məzhəkədir. Payız gəlib!
“Payız gəlib… çəmənlər görünür qaşqabaqlı”

“Çəmənlər qaşqabaqlı görünür” – bu, şeir dilidir?
“Hərdən yağış çiləyir torpağa xaşxaş kimi.”

Burası gülməli olduğu qədər maraqlıdır da. Yadınızdadırsa, 1984-cü ildə yazdığı şeirdə Süleyman Rüstəm İranın molla rəhbərliyini “nəşəni xəlvətdə bol çəkənlər” adlandırırdı. Yuxarıdakı misradan güman etmək olar ki, Süleyman Rüstəm özü tiryəkçi olub. Yoxsa yağışı xaşxaşa niyə oxşadırdı? Mən xaşxaş görmüşəm, yağış da ki, burda Azərbaycandakından da boldur, hər cürü yağır, ancaq xaşxaşa oxşayanını görməmişəm…

Bir məsələ də var. Bu şeirə tiryəkin üstüörtülü təbliği və reklamı kimi də baxmaq olar. Yəni KQB o vaxt bu şeiri oxusaydı, Süleyman Rüsrəmi mələdə bilərdi…

Bəlkə Sosialist Əməyi Qəhrəmanlarına tiryək çəkmək ya atmaq qadağan deyilmiş?

Dalına (şeirin) baxaq.

“Cığırların al-əlvan, rəngbərəngdir örtüyü,
Havalara sovrulur yuvalardan quş tükü.”

Yenə dil məsələsinə qayıdırıq. Hansı azərbaycanl deyər “havalara sovrulur”? Bunu inturist, dili təzə öyrənən, ya özünü ruskoyazıçlığa qoyan bəkili deyə bilər. Ancaq azərbaycanlı yox. Azərbaycanlı “havaya sovrulur” deyər.  Ancaq başa düşmək olmur ki, “cığırların örtüyü al-əlvan”dırsa, quşların tükü yuvalardan niyə sovrulur? Eyni zamanda bütün yuvalara tülkü girib?
“Görünür gözlərimə palıdların kötüyü

Bərkə-boşa dözümlü qaya kimi, daş kimi.”

Yuxarıda bu lotu demişdi ki, meşədə quşlar oxumur. İndi deyir ki, gözlərinə palıdların kötüyü görünür. Belə çıxır ki, meşə qırılıbmış? Belə çıxır ki, qalan kötüklərdir?

Quşlar hardan oxuyar… Meşə qırılıbsa, orda quş qalmaz ki… Yuvalar hardadır? Kötüklərdə?

Üçüncü bənddə deyir ki, Lerikdədir.

Uca dağlar qoynunda – Lerikdəyəm mən yenə,
Payız öz nəfəsiylə qəm gətirib gülşənə.
Hərdən günəş doğanda, görünür aydın mənə-
Savalanın təpəsi çalpapaqlı baş kimi.”

“Hərdən günəş doğanda…”
S.
Rüstəm Talış dağının başında saatlarla sirinsəyib durur ki, Savalan görünsün?

“Savalanın təpəsi..” – gülməli deyil? Mən bütün on min nəfərlik AYB ordusunu şahid çağırıram, Milli akademiklərə səslənirəm, naxçıvanlı akademiklərə üz tuturam: dağın təpəsi  — bunu necə başa düşək?

“çalpapaqlı baş kimi…”

Haşiyə çıxıram. Burası 18+-dur!

1960-cı illərin əvvəllərində Salyanın bazar küçəsində dəllək dükanı vardı. Bir dəfə lələm məni o dükanda qoyub işinin dalınca getdi. Dükanda üç ya dörd dəllək işləyirdi. Biri bizim kəndçiŞ lələmin daimi dəlləyi Qulam, biri isə həppilim qoca Maşdəmid (yəqin Məşədi Həmid). Maşdəmiddən yadımda qalan onun keçə çəkmələri olub, hərçənd hava soyuq deyldi, yəqin qıçları ağrıyırmış. Qalan iki ya üç dəllək işlərini görə-görə Maşdəmidə sataşırdılar. Zarafatları, qısa desəm, tükürpədən idi. Bu dəllək tayfası çox ayıbçı olurmuş. Biri Maşdımidə anasını, biri qayınanasını təklif edir, arvadların məziyyətlərini tərifləyirdilər. Hərdən yaranan fasilə çox çəkmirdi. Dəllək Qulam ya ayrısı elə gözləri müştərinin başında ya üzündə çağırırdı: “Maşdəmiiid!” Maşdəmid də işindən ayrılmadan eyni tonda cabvab verirdi: “Təpəsiiii…”

Savalanın təpəsi…

Səhv etmirəmsə, dilimizdə «zirvə» sözü var…

“Sabah yəqin hər tərəf bürünəcəkdir qara”

Yəqin elə dağın təpəsində habva bürosu ilə əlaqə saxlayıb.
“Qoynu çəmənli dağlar, dözməkçün soyuqlara”

İnandınız ki, S. Rüstəm azırbaycancanı yaxşı bilmir? Hansımiz deyirik “soyuqlara”?

“Yarpaqların ucundan damcılar düşür yerə
Gözdən axan yaş kimi.”

Yuxarda yağışı xaşxaşa oxşatmışdı. İndi göz yaşına oxşadır. Yəqin tiryək atandan sonra kefinin çoxluğundan ağlayıb…

“Gün gah çıxır, gah batır, sıxır qəlbimi hicran,
Yürüyür dağlar üstə buludlar karvan-karvan.”

Gah çıxır, gah batır… çevir tatı, vur tatı… Yuxarıda buludları göz üstündə qaşa oxşatmışdı. İndi deyir buludlar karvandır… Qaşla karvan arasında hansısa oxşarlıq var?

Razıyam, razıyam, indi bundan da pis yazırlar, yüz dəfə, min dəfə pis yazırlar və bu, milli mənəviyyatı və söz mədəniyyətini məhv edə biləcək qədər ciddi fəlakətdir…

Poeziya…

Mən sizə bir bənzətmə göstərim.

Люблю разъезды скворчащих трамваев,
И астраханскую икру асфальта
…”

Bu beyt Mandelştamın 1931-ci ild
ə yazdığı şeirdəndir. İkinci misraya diqqət  edin. Şair asfaltda “həştərxan kürüsü”nü görür. Xüsusən yağışdan sonra, küçə fənərlərinin işığında nəm asfalta baxın – kürünü görəcəksiniz…

Gözəldir…

Gözəllik axtarışında olun. Gözəllik – milli deyil. Günəş, ay, su, hava milli olmadığı kimi. Ona görə də özümüzküdür deyə hər şarlatana, hər qafiyəbaza pərəstiş etməyək…

 

29. 10. 2025, Samara

MOLLA PƏNAH VAQİFİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «ƏFƏNDİ»

Molla Pənah Vaqifin “Əfəndi” rədifli qoşması var. Bu şeir hansı əfəndiyəsə xitabən yazıldıından belə güman etmək olar ki, Molla Vaqifin türk dostu var imiş, yəni əlaqəsi təkcə ruslarla yox, osmanlılarla da olub. Bunu Cəmil Həsənli yaxşı bilər.

“Siyah telli bir sənəmin ucundan
Badə getdi din-imanlar, əfəndi!”

Niyə Vaqif “qara telli” yox, “siyah telli” yazır, başa düşmək çətindir. Bu heç. İlk beytdən məlum olur ki, Pənah yenə eşq azarına tutulub və elə tutulub ki, imanı cəm halda işlədir: “din-imanlar”. İmanı cəm halda olan müsəlman deyil, bütpərəstdir…


Ol oda ki, mən düşmüşəm yanıram,
Düşməsin heç müsəlmanlar, əfəndi!

Burda “lar”, əlbəttə, artıqdır. “heç müsəlman düşməsin” olmalıdır. Ancaq ölçü və qafiyə problemi yarananda Pənah müəllim ağına-bozuna baxmır.

“Könül deyil sən gördüyün havada”

Yəni türk əfəndi havada könül görürmüş?
“Dərdim olur gündən-günə ziyada,
Hər zaman düşəndə ləbləri yada
Tökülür gözümdən qanlar, əfəndi!”

Yəni xanımın dodaqları yadına düşəndə Pənahın gözündən qanlar axır. Klassikimiz burda çox şişirdib. Desəydi ki, ağzımın suyu axır, inandırıcı olardı və yerinə də düşərdi…
“Bilməm nə nəhs gündə çıxdım bu dağa”

Bu misrada ustalıq məsələsi var. Vaqif kimi usta gərək “nə nəhs” deməyə, çünki nə-lər tələffüz anında qarışır bir-birinə…
“Bir lalə üzündən düşdüm irağa,
Yana-yana qaldım belə fərağa,
Bərbad olsun ol zamanlar, əfəndi!”

Bu bəndi Molla Pənah kimi ustad şairə yaraşdrmaq olmaz. “İrəğa” – yəni hara? Necə yəni “belə fərağa”? “Ol zamanlar” – hansı zamanlar?…Yaxşı, deyək ki, burasını şagirdi ya nökəri yazıb.

“Mənim meylim yoxdur sultandan, xandan,
Yarımın arzusun saxlaram candan.”

Bir şey başa düşdünüz? Mən – yox…
Xalq da bilir, mənim könlümdür andan
Olsa yüz min növcavanlar, əfəndi!

 Bunu da başa düşmədim…
“Molla odur hər nə görsə kitabda,
Onu şərh eyləyə haqda-hesabda”

Yaxşı, deyək ki, mən mollaym. Bu cəfəngiyatı “haqda-hesabda” necə şərh edim?

Bəs bunu:
Vaqif deyir sənə, mənə bu babda,
Hələ azdır bu divanlar, əfəndi!

Hansı divanlar? “Ləblərə” tamarzı qalmaq? Niyə azdır? Nə xata çıxarmısan? Deyək ki, xatanı sən çıxarmısan. Onda divanlar sənə olmalıdır. O əfəndi kimdirsə, ona  niyə olsun?…

Elə deyilmi, bəy əfəndilər?

10.10. 2025, Samara

 

MOLLA PƏNAH VAQİFİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «GÖRƏYDİM»

Mollah Pənah Vaqifin “Görəydim” qoşmasına, necə deyərlər, hətta bişmiş toyuğun gülməyi gələr.

“Çox zamandır, yarın həsrətindəyəm,
Gələydi, bir onu barı görəydim”.

Çox maraqlıdır: yar hara gedib? Yəni sevgililərin münasibəti o qədər azaddır ki, xanım istəyəndə gedir, istəyəndə gəlir? Bir məşhur sovet filmində bu barədə deyyilirdi: “Vısokiye, vısokiye otnoşeniya!” Yəni necə də ali münasibətdir!”

Bəzi ölkələrdə açıq nikahlar da olur. Bizdən iraq…
“Bülbül tək fəryadım çıxdı fələkə”.

İndi mən üzümü tutram  milli akademiyanın zoologiya institunun əməkdaşlarına, bütün qazaxlılara, bütün quşbazlara və başqa bazlara  və hətta prezident adminstrasiyasına: Bülbül, bir ovuca yerləşən quş fəryad eləyir? Fəryadı eləyər yaralı şir, pələng, uzağı qartal … Bilmirəm canavar fəryad eləyər ya eləməz, ancaq bülbülün nəğməsinə “fəryad” deyən adam ya bülbülü tanımır ya fəryadın nə olduğunu bilmir.
Cənnət iyli gülüzarı görəydim.”

Deməli Molla Pənahın sevgilisinin üzü gülə bənzəyir, özündən də cənnət iyi gəlir.

Kalassikimiz elə bil ki, cənnətdə ən-azı beş-altı ay yaşayıb. İyi burnundan getmir…
Dalı (qoşmanın) çox maraqlıdır.
“Basaydı üzümə gül ayağını,
Öpəydim üzünü, həm dodağını”

Deyəsən, bizim klassik sado-mazoxist oyunlarını sevirmiş. “Ayağını üzümə qoy…”

Bu da bizim molla…

Sonrası da18+ dur. Erotika get-gedə sərhədini genişləndirir…
“Gah açaydım ağ sinənin bağını,
Qoynundakı qoşa narı görəydim.”

“Gah alaydım gərdənini qucağa,
Gah üzüm sürtəydim zülfə, buxağa”.
Gah da oturaydım qabaq-qabağa,
Danışaydı, xoş göftarı görəydim.”

Bu hara gedib çıxdı? Xanımın yiyəsi yoxdur?
“Yar məndən kəsməzdi belə aranı,
Bu qoymayan kimdir, barı, görəydim.”

Yəqin ortada əğyar var. Niyə bu qoşmada Vaqif əğyardan bir söz demir, çox maraqlıdır. Axı deyə bilərdi: “O dəyyusu, o əğyarı görəydim”…
“Vaqifəm, hicrandır mənim məhşərim,
Gecə-gündüz canan olmuş əzbərim,
Kərəm eyləyibən gəlsə dilbərim,
Kəsilirmi ahu zarı görəydim?”

Əslində sondakı misrada “ahu-zarım” olmalıdır, çünki bəndin birinci misrasında müəllif özünü birinci şəxsdə adlandırır: “Vaqifəm”. Ancaq qafiyə xatirinə “m”-nı atır…

Ancaq razılaşın ki, qoşmanın əvvəli çox gülməlidir, sonra erotika başlanır, gülmək adama ayıb gəlir…

Yaxşı ki, klassiklərimizin vaxtında mobil rabitə olmayıb, İnternet olmayıb, bunların çıxarmadıqları hoqqa qalmazdı…

08. 10. 2025, Samara