Anqlo-sakson epik poeması «Beovulf»un Azərbaycan dilinə ilk tərcüməsi işıq üzü görmüşdür.
Yeniavaz.com xəbər verir ki, poemanı qədim ingilis dilindən Rusiyanın Samara şəhərində yaşayan şair və tərcüməçi Xeyrulla Xəyal tərcümə etmişdir. Həmin tərcüməyə «Ön söz»ü filologiya elmləri doktoru, professor Həbib Zərbəliyev yazmışdır.
(Şair və tərcüməçi Xeyrulla Xəyal)
Yeniavaz.com xəbər verir ki, poemanı qədim ingilis dilindən Rusiyanın Samara şəhərində yaşayan şair və tərcüməçi Xeyrulla Xəyal tərcümə etmişdir. Həmin tərcüməyə «Ön söz»ü filologiya elmləri doktoru, professor Həbib Zərbəliyev yazmışdır.
(Şair və tərcüməçi Xeyrulla Xəyal)
“BEOVULF” AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ
(Ön söz əvəzi)
Dünya ədəbiyyatı xəzinəsi böyük epik əsərlərin şahididir. Eramızdan əvvəl I minilliyə (başqa ehtimallara görə, IV minilliyə) aid edilən, 18 parva (kitab) və ya 75 min şlokadan (beytdən) ibarət olan qədim hind eposu “Mahabharata”, eramızdan əvvəl təxminən V–VIII əsrlərdə yarandığı ehtimal edilən, 7 kanda (kitab) və ya 24 min misradan ibarət “Ramayana” onlardan ən möhtəşəmləri hesab edilir. “Ramayana”nın sanskrit ədəbiyyatının böyük şairlərindən olan Valmikinin qələminin məhsulu olduğu da iddia edilir. Bu xəzinədə Azərbaycan oxucusuna yaxşı tanış olan Homerin “İliada”və “Odisseya” epik poemaları, türk xalqlarının epik əsəri kimi tanınan “Kitabi-Dədəm Qorqud”la yanaşı, onun öz ana dilində hələ oxumadığı bir epos – anqlo-sakson epik poeması “Beovulf” da vardır. VII–VIII əsrlərdə yarandığı güman edilən və həcmcə o qədər də böyük olmayan bu poemanın da bütövlükdə bir müəllifin qələminin məhsulu olması barədə fikirlər vardır.
3182 misradan ibarət olan “Beovulf” alliterativ şeirlə qədim ingilis dilində yazılmışdır. Poemanın əlyazmasında onun nə adı, nə də başlıqları vardır. “Beovulf” adı ona əsas qəhrəmanın adına görə verilmişdir.
Mənbələrdə poemada təsvir olunan hadisələrin anql tayfalarının Britaniyaya gəldiyi dövrdən daha əvvəl Skandinaviyada cərəyan etdiyi göstərilir. Poemanın süjeti onun əsas qəhrəmanı Beovulfun Kainin (Qabil – Adəmin oğlu, yer üzündə ilk qatil) nəslindən sayılan qorxunc əjdaha Qrendel və onun anasına qarşı dəniz yürüşü və onlarla döyüşü və bir neçə əlavə xətt üzərində qurulmuşdur. Beovulf döyüşdə qalib gəlsə də, ölümcül yaralanır. Onun nəşi və döyüşdə əldə etdiyi qənimət təntənəli şəkildə tonqalda yandırılır.
“Beovulf” dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunmuşdur. Poemanın oxuculara təqdim olunan bu mətni Azərbaycan dilinə edilmiş ilk tərcümədir. Onu qədim ingilis dilindən Xeyrulla Xəyal tərcümə etmişdir. Dastan indiyə qədər türk xalqlarının heç birinin dilinə tərcümə edilməmişdir.
Qafiyəsiz şeirlə yazılmış bu dastanı Azərbaycan dilinə çevirmək istəyən tərcüməsi, zənnimizcə, bir sıra çətinliklərlə üzləşməli olur. Bu, ilk növbədə misraların sayını saxlamağa imkan verə bilən düzgün vəznin seçilməsidir. Dastanda Azərbaycan sözlərinin fonem strukturuna uyğun olmayan bir sıra şəxs adları və coğrafi adları bu ölçüyə sığdırmaq da onun tərcüməsini çətinləşdirən amillərdəndir. Bundan başqa, əsərin orijinal xüsusiyyətlərini saxlamaq üçün mətndə tez-tez istifadə olunan alliterasiya, assonans kimi üslubi vasitələrin nəzərə alınması tərcüməçidən böyük ustalıq tələb edir.
Əminliklə demək olar ki, Xeyrulla Xəyal tərcümədə bütün bunların öhdəsindən məharətlə gəlmiş, mümkün olan bütün poetexniki vasitələrdən istifadə etmişdir. Dastan, orijinalda olduğu kimi, qafiyəsis şeirlə tərcümə edilmişdir. Tərcüməçinin seçdiyi poetik təhkiyə forması özünəməxsusluğu ilə seçilir. Tərcümədə ekspressiv sintaktik vasitə kimi istifadə olunan parsellyasiya tərcüməçidən ustalıq tələb edir, mətnə xüsusi ahəngdarlıq verir:
Sizin fikrinizi bilmirəm, heç vaxt
Əyan görməmişəm yer üzündə mən,
Sizin biriniz tək; nəcib göstərən
Onu yəqin təkcə silahlar deyil.
Naxışlı cam vardı onun əlində,
Balarağı dolu, nəğməsi bardın
Dinir Heorotda, coşur sevincdən,
Əsgərlər, Denadan və Vederadan
Gələnlərin böyük yürüşü ilə.
Bəzən parsellyantlar əsas sintaktik konstruksiyadan xeyli aralı olsa belə, mətn çox rahatlıqla, rəvan oxunur:
Həmlə planlayır uca saraya.
Səhər gün doğandan gecə dünyanı
Yenidən qaranlıq bürüyənəcən,
Kölgələr oğru tək sürünənəcən
Səmanın altında. Qalxdı qoşunlar,
Hrotqar, Beovulf, bu iki kişi
Durub bir-birini salamladılar.
Nitqin persepsiyası üçün onun düzgün sintaqmatik üzvlənməsi mühümdür. Əks halda nitq ya yanlış başa düşülür, ya da ümumiyyətlə başa düşülmür. Şifahi nitqdə dilin daşıyıcısı bunu mexaniki şəkildə edir. Yazılı nitqdə də bu, təbii şəkildə reallaşır. Lakin cümlənin sintaqmatik üzvlənməsinin düzgün müəyyənləşdirilməsində durğu işarələri də böyük rol oynayır.
Azərbaycan poeziyasında ənənəvi olaraq hər bir misra bitmiş fikir ifadə edir, yaxud növbəti misra həmin fikri davam etdirir. Sintaqmatik baxımdan isə hər misra ayrı-ayrılıqda üzvlənir.
“Beovulf”u çevirərkən tərcüməçi bu üzvlənməni özünəməxsus tərzdə aparır: sintaqmın bir hissəsini bir misrada, davamını isə növbəti misrada verir:
Sonra sükut çokdü və Half-dan oğlu
Danışdı. Xalqının içində haqqın,
Doğrunun zamini, tariximizdə
Bütün olanları bilən və yurda
Arxadağ tanınan dedi: “bu igid
Böyük insan kimi gəlib dünyaya».
Ona görə də mətnin düzgün başa düşülməsi üçün oxucu hazırlıqlı olmalı, sintaqmatik fasilələrə və durğu işarələrinə ciddi fikir verməlidir.
Tərcümədə ekspressivlik vasitəsi, aktualizator kimi inversiyaya da geniş yer verilir:
Hamı sevinirdi; açıb çıxardı
Bəysə zirehini, dəbilqəsini.
Tərcümənin məziyyətləri çoxdur. Biz onlardan yalnız bir neçəsini sadaladıq. Qalanlarını isə oxucunin ixtiyarına buraxırıq.
Fikrimizin yekununda onu da qeyd etmək istərdik ki, Avropa dillərindən poetik mətnlərin onları primitivləşdirmədən adekvat tərcüməsi Azərbaycan poetik sintaksisinin inkişafı üçün çox vacibdir. Avropa dillərində yaranan poeziyanın sintaksisi öz vasitələrinə, üsullarına görə mürəkkəb və zəngindir. Azərbaycan dilinə tərcümədə çox zaman bu mürəkkəblik sadələşdirilərək primitiv səviyyəyə endirilir. Bəzən tərcüməçi orijinaldakı misranı inersiya, yaxud öz ana dilinin imkanlarını yaxşı bilməməsi səbəbindən dolaşıq şəkildə parçalayır və bununla da poetik narrativin vahid intonasiyasını pozur. Biz orijinaldan və adekvat tərcümələri çoxaltmaqla Azərbaycan poeziya dilini, xüsusən onun poetik sintaksisini Qərbi Avropa və Amerika poeziyasında olan səviyyələrə yaxınlaşdıra bilərik.
Hesab edirik ki, “Beovulf” dastanının Azərbaycan dilinə edilmiş bu tərcüməsi həmin istiqamətdə atılmış mühüm addımdır.
Həbib Zərbəliyev
filologiya elmləri doktoru, professor
xeyrulla xayal 