В Баку — 27 градусов. Солнечно. В Тбилиси — 24 градуса. Солнечно. В Ереване без градуса и без солнца. В Гадюкино, как ни странно, 25 градусов и солнечно.
А Арцах — смыло…
02.10. 2023, Самара
Архивы
ERMƏNİ MİLYONÇU RUBEN VARDANYAN AZƏRBAYCAN MİLYARDERİ MƏHƏMMƏD QULİYEVLƏ ŞƏKİL ÇƏKDİRİB
Российско-армянский миллионер Рубен Варданян сфотографировался с молодым азербайджанским миллиардером, сыном другого азербайджанского миллиардера Эльчина Гулиева Магамедом Гулиевым.
AZƏRBAYCAN, AZƏRBAYCAN… MEST NET!
S.M. Kirov adına Qırmızı Əmək Bayrağı ordenli Azərbaycan dövlət uiversitetinin filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsində təhsil müddəti altı il idi. Səssiyaların sayı yəqin on iki olardı – qışda on gün, yayda 30 gün. Sessiyaların təxminən yarısını “Azərbaycan” mehmanxanasında qalmışam.
Ümumiyyələ, kənd yerlərindən qiyabiçilər Bakıya gələndə harda qalırdılar? Demək olar ki, harda gəldi. Paytaxtda yaxın qohumları olanlar az deyildi. Mənim Bakıda heç kimim yox idi, olsaydı da sığınacaq istəməzdim. (Bir yaxın qohumumun evində haçansa plov yemişəm, indiyəcən başıma qaxır… Qorxumdan Azərbaycana həsrət qalmışam…) Üstəlik şəhəri tanımırdım. Paytaxta ilk dəfə 1968-ci iln payızında Əli Bayramlı pedaqoji məktəbində oxuyarkən gəlmişdim. Bir qrup tələbəni sonralar, səhv etmirəmsə, xalça muzeyinə çevrilmiş Lenin muzeyiinə gətirmişdilər. Bakı muzeyi Moskvadakı mərkəzi muzeyin dəqiq surəti idi. Moskvadakı bütün eksponatların surəti yaradılmışdı. Muzey əməkdaşı Leninin şüşə dolabdan asılmış paltosunu bizə göstərib fəxrlə deyirdi ki, Kaplanın gülləsindən yaralanan vaxt dünya proletariatının rəhbərinin əynində olan və güllədən deşilən paltonun parçası xüsusi texnologiyalarla yaradılıb və sovet mütəxəssisləri parçanı hətta “köhnəldiblər” də. Bu parçadan daha 14 palto tikilib müttəfiq respublikaların paytaxtlarında olan muzeylərə verilmişdi…
Muzeydən aldığım təəssür barədə heç bir xatirəm yoxdur. Avtobusumuzun dayandığı yer hamsı bağınsa qırağı idi. Ağacların iyi indiyəcən yadımdadır. İylərə qarşı həssasam, iylər yaddaşımda həmişəlik qalır, bunun yaxşı və pis tərəfləri var…
1969-cu ildə Bakıda “Əlibayramlı günləri”ndə iştirak etdim. “Azərbaycan” mehmanxanasında lazaretə oxşayan yekə bir otağa on-on beş oğlan təpilmişdi… Yox, ayrı adamlar da var idi. İndi xatırlayıam ki, bir neçə əsl “mehman” var idi, orta yaşlı bu adamlar Ermənistandan gəlmişdilər, bəlkə də şikayətə, müəllim idilər, dyeyirdilər, ki, Ermənistanda Azərbaycan məktəblərinin vəziyyəti ağırdır…Hə, bu, yadımda qalıb, adamların üzünü xatırlamıram, təsadüfən eşitdiyim söhbət isə, yqin ki, “qoxulu” olduğuna görə yaddaşımdan getməyib…
1971-ci ilin payızında Əli Bayramlı pedaqoji məktəbinin xalq çalğı ansamblının tərkibində Bakıda “Qızıl payız” festivalında iştirak eləmişəm. Tədbir Yaşıl teatrda keçirilirdi. Səhərə günorta gəlib axşam qayıtdıq…
Birinci qəbul imtahanına məni tibb institutunun tələbəsi olam mərhum dayıoğlum Hacı aparıb. Hacı olmasaydı hökmə azar, imtahana gedib çıxmazdım.
Başlanğıc sessiyasını dayıoğlumun yanında qalmışam. Hacı başqa bir tələbə erməni ailəsinin həyətində otaq kirayələyirdi…
“Azərbaycan” mehmanxanasında yəqin ki, ikinci kursdan qalmışam.
Bu mehmanxana, səhv etmirəmsə, İnşaatçılar prospektində yerləşirdi. Bir tərəfi mərkəzi avtovağzal, bir tərəfi “Spartak” stadionu idi. Sonralar, mən Moskvada oxuyanda, yəni 80-ci illərin əvvəllərində, eşitdim ki, mehmanxanın adını dəyişib eləyiblər “Naxçıvan”. Mənim rəhbərim, əfsanəvi Xalıq Koroğlu gülümsəyərək deyirdi: “Tezliklə bütün Azərbaycanın adını qoyacaqlar Naxçıvan…”
İlk dəfə “Azərbaycan” mehmanxanasında necə yer aldığım yadımda deyil. O vaxt Bakı mehmanxanarında heç vaxt yer olmurdu. Yer əslində var idi. Ancaq mehmananın qapısından girən hər kəs arşın hərflərlə yaılmış xəbərdarlıqla rastlaşırdı: “Мест нет!» Bu, xüsusən nabələd adama ikinci dünya müharibəsinin əsgərinə “Warte, es ist eine Sprengfalle!” xəbərdarlığı kimi təsir edir, öz ürəyinin döyüntüsünü eşidirdi. Yer, əlbəttə var idi. Bunun üçün pasportun arasına ya göy beşlik, ya da qırmızı onluq qoyub milliyyəti bilinmyən, saçını, üzünü rəngləyib özünü rusa oxşatmış və rusca danışan admintrator arvada uzatmaq lazım idi. Ancaq bu işdə səriştə lazımdı, ürək lazımdır. Məndə ürək yoxdur, mehmanxanalar gəzdiyim altı il ərzində rüşvət vermək səriştəsi də qazanmadım. Pulu həmişə başqaları verirdilər…
O vaxt, yəni mənim qiyabi oxuduğum 1974-81-ci illərdə mehmanxanalarda, mağazaların əksəriyyətində, apteklərdə, dövlət idarələrində rusca danışırdılar. Lap Akaki Akakeyüviç səviyyəsində olan xırda klerk də rusca bilməyən ya da zəif bilən adamla rusca danışaraq onu sarsıdır, iradəsini əzir, aşağlayır, əgər təbiətində sadistlik varsa, yıxıb sürüyürdü…Mehmanxanada saçını saraltmış arvad “mest net”i elə tonla deyirdi ki, elə bil səni siçan kimi şişə taxıb divara dirəyirdi…
Bir az geriyə qayıdım. 1972-si ilin payızında mən təyinatımı dəyişmək üçün Bakıya gəldim və Maarif nazirliyində qəbula yazıldım. Üç gümdən sonra nazirin birinci müavini Rəfiqə Hüseynova məni qəbul elədi. Saçı rəngli bu arvad Putinin kovirstolu kimi uzun stolun başında oturmuşdu. Mənə nisbətən yaxın oturmuş referentinə rusca buyurdu ki, mənim nə istədiyimi soruşsun…
(“Nəçərnik , başına dönüm, bilmirm mənim eşşəyimi Heydərxan körpüsünə daş daşmağa aparıblar, yoxsa karvansaraçı məni aldadır…”)
Mən öz dilimizdə nə istədiyimi referentə danşdım. Referent Rəfiqə arvada tərcümə elədi. Sonra arvad yenə referentə rusca nəsə dedi. Referent dedi get Salyanda gözlə, cavab ora gələcək…
Sonra Rəfiqə Hüseynovanı Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Şurasının sədri qoydular…
Çox təəssüf ki, Puşkinin, Tolstoyun dili xüsusən Heydər Əliyevin vaxtında millətin olan-qalan ləyaqətini tapdalamaq üçün istifadə edilirdi…
“Azərbaycan” mehmanxanasında rüşvət alıb yeri üç-dörd günə verirdilər. Bəzən müddətin başa çatmamış deyirdilər ki, şələ-şüləni yığışdır, Moskvadan rəsmi qonaqlar gəliblər. Təzədn pasportun arasına göy beşlik ya qırmızı onluq qoyulurdu…
(ardı var)
21. 09. 2023, Samara
SALYANLI ÇƏKMƏÇİ CƏFƏRAĞAYA HƏSR OLUNMUŞ ŞEİRİN TARİXİ
Bu şeirin düz əlli yaşı var, onun yazıldığı dəftəri itirilmiş sayırdım, onu haçansa Azərbaycandan gətirib hara qoyduğumu unutmuşdum. Bir il əvvəl başqa evə köçərkən dəftər üzə çıxdı.
1973-ci iyun ayında mən Salyanda dərzi Bahadıra kostyum tikdirirdim. O, Səməd Vurğun küçəsində, köhnə univermağa yaxın yerdə çəkməçi Cəfərağa ilə şərikli dükan işlədirdi. Kostyum tikilincə mən o dükana çox getmişəm, çünki dərzi Bahadır uzağı bir aya tikməli olduğu şeyi bəzən altı aya da başa çatdırmırdı. Mənim kostyumumun nə qədər yubandığı yadımda deyil, onu bilirəm ki, mənim yerimə Nizami Gəncəvi olsaydı bir şeir yox, aLtıncı dastanını yazar, yeddicisini də başlardı…
Dərzi Bahadırdan ayrı danışmaq lazımdır, Allah ona rəhmət eləsin. Keçək usta Cəfərağaya.
Şərikli dükan çox kiçik idi. Uzağı bir müştəri qapının ağzına pərçim olub otura bilərdi. Oturan kimi usta Cəfərağa kimliyini soruşar, harda oxuduğunu ya hansı peşə sahibi olduğunu bilən kimi yəqin qabaqcadan hazırladığı sualını verir və heç vaxt aldığı cavabdan razı qalmır, cavabını özü verir, gedib mözunu yaxşı-yaxşı öyrənməyi tapşırardı. Mənə Firdövsidən sual verdi. Mən də dərslikdən oxuduqlarımı kəkələyib danışanda sözümü kəsib bizini mənə uzadıb zəhmlə dedi: “Elə deyil!”. Mən çox imtahanlar vermişdim, çox qəddar müəllimlər görmüşdüm, ancaq heç birinin əlində ucu küçədən düşən gün işığında parlayan biz olmamışdı. Sarımı udub gözlədim ki, ustad öz sualının cavabınl özü versin. Çəkməçi Firdövsünün türmədə çobanla bir kamerada oturmağndan, vargəl edib şeir oxumağından, şeiri eşitdikcə çobanın zar-zar ağlamağından danışdı və danışdıqca kövrəldi də. “Başa düşürsən çoban nöş ağlayırdı? Çünki Firdövsü şeir oxuduqca saqqalı yellənirmiş və dustaq çobanın yadına sevimli təkəsini salırmış…”
Bunu eşidəndə mən də az qaldım ağlayam…
Mən o vaxt hərdənbir Sabirə bənzətmələr, satirik şeirlər yazırdım. Birdən həvəsə düşüb çəkməçi Cəfərağaya bu şeiri yazdım. Özünə verməyə ehtiyat edirdim. Bizi gözümün qabağında idi. Nəhayət, özümü toplayıb dəftər vərəqini ustaya verdim. Oxuyub qurtaranda gördüm ki, çox təsirlənib, bir az da çaşan kimidir. Gözləmirmiş…
Sonra Sabir dayıma da Qələbə bağında bu şeri göstərdim. Oxuyub güldü. “Bacıoğlu, sən bu salyanlılardan özünü gözlə, səni döyərlər”, — dedi…
Allah hamısına rəhmət eləsin…
02. 06. 2023 Samara
ÇƏKMƏÇİ CƏFƏRAĞAYA HƏSR OLUNUR
Çəkməçi sənətini eyləyərək bir peşə sən,
Mərhaba, salmısan öz adını çox dil-dişə sən.
+
Baxma ki, çəkməçisən, elmə də çoxdur həvəsin,
Olmusan sahib əzəldən bu gözəl vərdişə sən.
+
Kim şeirdən aça söhbət, bilirəm, könlün açar,
İstəməzsən bu zaman əl vurasan bir işə sən.
+
Bu səbəbdən yubanıb çox sifarişlər gecikir,
Qorxuram, vallah, axırda düzü çaş-baş düşəsən.
+
Suala, sorğuya az tut gələn ər müştərini,
Nə gərək hər dəfə bir qovğa açıb sözləşəsən.
+
Xəyalın şeri əgər ruhunu oynatmadısa,
Usta, gəl onda dayım Sabir ilə döş-döşə sən.
14. 06. 1973, Salyan
YAZIÇI — YAZAR. QAPIÇI — QAPAR? «»QARABAĞ 100 MİYON AVROYA QAPAR ALIR…»
Azərbaycanda baş verənləri Eynulla Fətullayevin rusca saytından öyrənirəm. Eynulla Fətullayevi mən pis adam sayıram, ancaq ayrı əlacım yoxdur, azərbaycanca saytları oxumaq başağrısı və və hətta təhqirə məruz qalmaqdır. Çünki az-çox savadlı adam Azərbaycan saytlarını oxuyanda özünü söyülmüş kimi hiss etməlidir.
Eynullanın rus saytında mübtəda ilə xəbər uzlaşır. Azərbaycan saytlarında yox!
Azərbaycan jurnalisti yazır ki, “əsgərlər ölüb”. Bu bastard ərinir xəbərə cəm şəkilçisi əlavə etməyə, nə dilə hörmət qoyur, nə ölən əsgərlərə. Bu adam nə ata-ana tərbiyəsi görüb, nə də savadlı müəllimdən dərs alıb. Rejim bu əsgərləri insan saymayıb həyatlarının bahasını dəmir meddalla ödəyir, Azərbaycan jurnalisti də kasıb ailələrdən olan əsgərlərə aid feilləri təkdə işlədir – iki nəfər ölsün, on beş nəfər ölsün, fərqi yoxdur. “Ölüb!”
Hər bir inkişaflı dilin qanunla qorunan normaları, standartları olmalıdır. Azərbaycan qəzetlərinə, saytlara baxanda bu normaların, standartların olduğuna şübhə yaranır. Yəni monastıra öz nizamnaməsi ilə girənlər kimi, Azərbyacanda da hər kəs necə bilirsə, necə bacarırsa, elə də yazır. Yəni yaza-yaza öz qaydalarını, öz standartlarını yaradır. Çünki Azərbaycan jurnalisti ingilis, alman jurnalistlərindən deyil, Azərbaycan jurnalisti yazardır!
Hansı bastard bu “yazar” sözünü bizim heyvərələrin ağzına saldı? “Yazıçı” sözü kimin gözünə soxulur, kimin qulağını deşirdi? Əgər “yazıçı” sözü “yazar”la əvəz edilirsə, o tipli başqa sözlər niyə dəyşilmir?
Yazıçı – yazar
Satıcı – satar
Alıcı – alar
“Təzə bazarda satarla alar arasında dava düşüb. Satar aları bıçaqlayıb. Qalan alarlar qaçıb dağılışıblar”. Yaxşıdır?
Qapıçı – qapar
“Azərbaycan millisinin qaparı bir oyunda 28 top buraxıb dünya rekordu qazandı”.
“”Qarabağ” Mozambikdən 100 milyon dollara yeni qapar alır”.
Sağıcı – sağar
“Paşaholdinqin Şəki təsərrüfatında hər sağar bir inəkdən 100 litr süd sağır. İlham Əliyev qabaqcıl sağarlara medal verdi”.
“Zatən” nədir? İndi “zatən” deyənlərin dədə-babası bu sözü dilinə gətirmişdi?
Az qala min il yarım əvvəl gələn “mədəniyyət” sözünün yerinə niyə bəzi vələdəzzinalar “kültür” deyirlər və yazırlar?
Bir partiya rəhbəri var… Partiya yəqin ki, qondarmadır, yoxdur. Ancaq rəhbəri var: Sahib Kərimov. O, “kültür” deyir. YouTube-da danışanda öz nitqindən elə vəcdə gəlir ki, “zatən”, “komutan”, “kültür” dedikcə şəhvani ləzzət aldığına şübhə qalmır…Adına, soyadına baxın: Sahib, Kərim… Ərəb sözləridir…
Əsgərlər ölmür, əsgərlər ölürlər…Ancaq oğru hökumətə baxanda, dillə belə barbar rəftar edənləri görəndə və eşidəndə əsgərlərin havayı yerə öldüyünü düşünb yanırsan…
Martın 21-də Zəngilanda bayram şənliyindən çəkilmiş süjeti YouTube-da gördüm. Şənliyi Bakıdan getmiş aparıcılar(bəlkə aparlar?) aparırdılar. Hər iki gənc türk ləhcəsi ilə tanışırdı. Yəni özünü tülkülüyə … pardon, türklüyə qoymuşdu. Guya İstambildan ya Ankaradan gəliblər. Bu bastardları, bu vələdəzzinaları eşitdikcə fikirlərşirəm ki, mənim kəndçim niyə o yerlərdə erməni gülləsindən öldü? Bu şərəfsizlərə görə? Bunlar dünən özlərini rusluğa qoyurdular, bu gün osmanlını yamsılayırlar. Əgər milli dil belə tapdanırsa, onda Azərbaycan əsgəri kimdən, nədən ötrü canından keçir?
İngilislərdə Şekspir, almanlarda Göte, ruslarda Puşkin milli dillərin yüksək bəddi nümunələrini yaradıblar. Farsların da Hafizi, Sədisi, Xəyyamı var. Onlar, əsrlər keçsə də, millətin dil-mədəniyyət oriyentirləri olaraq qalırlar. Bizim ədəbiyyatın rəsmi klassiki fars dilli Nizamidir. Biz onun dilini bilmirik, dövlət klassik elan etdiyi şairin dilini məktəblərdə tədris də eləmir. Biz Süleyman Rüstəmin, Səməd Vurğunun bərbad tərcümələrini oxuyub deyirik ki, bu, Nizamidir…
Farsları da elliklə düşmən sayırıq. Yəqin Nizamidən başqa…
Zatən…
Yunan Kavafisin şeiri var: “Barbarların intizarında”.
Barbarlar bizə çoxdan gəliblər. Televizora baxın, qəzetləri oxuyun, deputatlara, jurnalistlərə… pardon, yazarlara qulaq asın, görərsiniz ki, ölkə barbarların əsarətindədir…
05. 04. 2023, Samara
HƏYƏTDƏ BANLADI BEÇƏ, ABBASLI SƏSLƏDİ LİNÇƏ…
Hər dəfə Tural Abbaslını YouTube kanallarında görəndə vətən yadıma düşür və Məşədi İbad demişkən, halım pərişan olur. Vətən deyəndə ki, ölkənin hamısı yox, kiçik bir kənd və o kənddəki evimiz, bağımız, həyətimiz, həyətdə gəzən toyuq-cücə…
Mən yay aylarında oxuduğum kitabı kənara qoyub toyuq-cücəyə baxmağı çox sevərdim. Mən baxdıqca cücələr böyüyüb fərə olurdular, beçə olurdular. Fərələr beçələrin qabağında nazlanıb özlərini dartdıqca beçələrin təzə çıxan pipiklərində qızartı artırdı, yəqin ki, bu, eşqdən olurdu. Beçələrdə eşq həvəsi artdıqca onlarda oxumaq, yəni banlamaq, sevgilərini bütün kəndə yaymaq həvəsi oyanırdı, Gücənirdilər, cürbəcür qırıq-qırıq səslər çıxırdı…
Beçələr pərt olurdular, cücələr qaçıb gedirdilər…
Mən Tural Abbaslını görəndə, xüsusən səsini eşidəndə, o beçələr yadıma düşür…
Ah, vətən! Ah, vətənimin toyuqları, cücələri, fərələri…
Axşamlar isə çaqqallar ulaşırdlar. Ancaq bu ayrı məsələdir…
Hə, bu Tural Abbaslı Əvəz Zeynallının YouTube kanalında səsinin cır yerinə salaraq və təzə banlayan beçələri xatırladaraq çığırırdı ki, türk bayrağının ipini kəsən Fuad İsmayılov linç olunmalıdır. Yəni bu “linç” sözünü mən düz başa düşürəmsə, Tural Abbaslı tələb edir ki, Fuad İsmayılov məhkəməsiz-zadsız asılmalıdır. Bir vaxt Amerikada ağların qaraları asdığı kimi.
Bu beçəyə oxşayan cənab partiya sədridir. Yəqin bu partiyada bir özüdür, bir də…Yox, təsəvvür edə bilmirəm ki, belə adamın başçılıq etdiyi partiyada ikinci bir adam da ola. Yəqin elə tək özüdür.Və yaxşı ki, tək özüdür. “Linç”çilər partiyası, kuklsklançılar bizə lazımdır?
İnternetdə bu “partiya”nın ideologiyası haqqında oxuyuruq: “Ağ Partiyasının doktorinası (İnternetdə belə yazıklıb: “doktorina” – M.Ə.)“Milli nizam»… “yeni osmançılıq» siyasətinin türk-islam coğrafiyasında təbliği…”
Milli nizam nədir? Bir şey başa düşdünüz? Nizam – universal kateqoriyadır, nizamın nə millisi? “Yeni osmançılıq” nədir? Əvəz Zeynallı kimi “kötü” deməliyik? Hüseyn Cavid kimi “ana” əvəzinə “anne”?
Bu adamın problemi və cəmiyyət üçün təhlükəliliyi bilirsiniz nədəndir? Cahiillikdən! Çünki bu adam təhsil almayıb. Guya “Müstəqil Azərbaycan universitet”ində oxuyub. Bu universitet hardadır? Orda hüquq əvəzinə “linçləmə” dərsi keçirdilər?
Mən əminəm ki, Tural Abbaslı qırxa yaxınlaşan yaşı ərzində dəfələrlə bayraq ipi kəsməkdən min dəfə pis hərəkətlər edib. Və Tural Abbaslı həmin linçləmə şüuru ilə özünə yanaşsa, görər ki, tikə-tikə doğranmağa layiqdir.
Ağ partiya, ağ yalan partiya –belə hərəkətlərdən deyilmi?
Qəribədir ki, İnternetdə yaşı qırxa çatmış bu adamın haçansa bir gün də olsun ictimai-faydalı işlə məşöğul oldğöu barədə məlumar yoxdur…
“Linç”ə publik çağırışda cinayət tərkibi var və bunun üçün təkcə beçəyə oxşayan ağ yalan partiyasının rəhbəri yox, həm də Əvəz Zeynallı cinayət msuliyyəti daşıyırlar. Sabah bir osmanlı başlıxarab Fuad İsmayılovı öldürsə ya ona xəsarət yetirsə, Tural Abbaslı günühkar sayılmalıdır…
Eh, vətən! Bəzi insanlar xoruzları, bəziləri beçələri, fərələri xatırlatsalar da, onlar heç bir xoş təəssür yaratmırlar. Heyf deyildi əsl toyuq-cücə, kənd həyəti, kənd həyatı, evimiz!..
Axşamlar çaqqallar uLaşardı…Səhərə yaxın bir dəfə də…
Ancaq bu ayrı söhbətdir…
Sözümü bir yapon hokkusu ilə bitirmək istəyirəm:
Darvazamızı fələk vurubdur
Həyətdə banladı beçə
Tural Abbaslı səslədi linçə..
Mirzə Əlil
01. 02. 2022
ALMA ALMAYA BƏNZƏR, HEYKƏL HEYKƏLƏ YOX…
Çexovun “Buqələmun” hekayəsinə nəzirə
Nazir Vilayət Eyvazov prezidentə məruzə edir.
— Əlahəzrət, iki nəfər antimilli ünsür heykəli zədələyib…
-Tez tutun
— Tutmuşuq, əlahəzrət.
— Hərəsinə on beş il. Yox, birinə on beş, o birinə iyirmi il. Hansı çox sağlamdırsa, ona iyirmi il, çünki on beş ilə ölməz… Mənim atamın heykəlini zədələyəni elə zədələrəm ki, heç İsrail həkiməri də düzəldə bilməz!
— Əlahəzrət, zədələnən ulu öndərin heykəli deyil, Hacı Zeynalabdinin heykəlidir.
— Vilayət, belə de də. Bu ayrı məsələ. Yəqin o uşaqlar zarafat eləyiblər. Hacı özü zarafatsevən olub. Yanından keçən adamı birdən qamarlayıb qıdıqlayıırmış…Ona görə mən onun heykəlini yerdən qoydum ki, gəlib-gedənlə zarafatlaşsın. O uşaqları buraxın getsin. İndi zarafatdan ötrü cavanları türməyə bassaq Avropa, Amerika bizə nə deyər?
— Deyər korrupsionerik…
— Onu deyə bilməzlər, qələt elərlər… Ancaq danışarlar boş-boşuna …Uşaqları buraxın…Ciblərinə də…
— Anaşa qoyaq?
— Yox, anaşa niyə? Cib xərcliyi qoyun… Gedib yeyib-içsinlər. Stress keçiriblər…
Mirzə Əlil
22.01. 2022, Samara
AZƏRBAYCANDA BİR QAZİ VAR, O DA PREZİDENT
Azərbaycan mətbuatında “qazi” sözünə rast gələn kimi nə qədər çalışıram gözümün qabağına müharibə iştirakçısı, əlili gətirim, gətirə bilmirəm. Özümü yumruqlayıram, Tofiq Yaqublu kimi hətta öz-özümə kəllə atıram – alınmır. Gözümün qabağına “Məşədi İbad”ın son səhnələri gəlir: “Gedin, gedin, qaziyə deyin, qoy kəbini kəssin…” Bir də Mola Nəsrəddin lətifələrindəki qazilər yadıma düşürlər. “Kişi ağzında qızıl kimi söz danışır, sən qaz kimi boğazını uzadırsan…”
Əslində indi bizim veteranlara aid “edilən “qazi” sözü və şəriət məhkəməsinin hakimi mənasında qolan “qazi” sözü ərəbcə iki müxtəlif sözdür, onların yazılışı da fərqlidir. Bizdə qismən dilin fonetik kasıblığından iki sözü eyni cür yazıb omonimə çeviriblər. Ancaq “hakim” mənasında olan “qazi” sözü bizə nəinki tanış, hətta doğmadırsa, “döyüşçü” mənasında “qazi” sözünü” patriotlar-puristlər dilimizə soxuşdurublar. Bu başabəla dil patriotları guya dilimizi əcnəbi sözlərdən təmizləyirlər. Bu necə təmizlikdir: ikinci ərəb sözünü, həm də təhrif olunmuş halda, dilə salmaqla?
Efron Və Brokqauzun ensiklopedik lüğətində oxuyuruq: “Гази (араб. غازي) — название вольных воинов, почётный титул мусульман, воевавших против неверных. Понятие встречается в мусульманских источниках c X—XI веков”.
(Şəriət hakimi mənasında olan «qazi» sözü isə belə yazılır: قَاضِي)
Yəni “qazi” – kafirlərə qarşı vuruşan sərbəst, azad döyüşçü. “Ğazv” – “həmlə” sözündəndir.
Latın mənşəli gözəl “veteran” sözü kimin gözünü ya qulağını deşirdi?
Veteran ya müharibə əlili mənasında işlədilən “qazi” sözünü xalqın yadddaşınin, şüurunun iliyinə yeritmək üçün gərək “Məşədi İbad” və Molla Nəsrəddin lətifələri qadağan oluna.
“Gedin, gedin, qaziyə deyin…”
Lətifələrdə qazi, indiki dillə desək, korrupsionerdir. “Kişi ağzında qızıl kimi söz danışır…”
Ancaq bu lətifələrin birində müsbət qazi surəti var. O da Molla Nəsrəddinin özüdür.
Bir dəfə Molla müvəqqəti qazi təyin edilir. Yanına iki nəfər gəlir, biri o birindən şikayətçidir, deyir bu cənab mənə kəllə vurub. O cənab isə deyir ki, yox, bu cənab kəlləni özü özünə vurub…
Qazi molla məəttəl qalır. Deyir gedin bir az gəzin, mən fikirləşim. Onlar gedəndən sonra Molla məhkəmə eksperimenti keçirir ki, görsün öz-özünə insan kəllə vura bilər ya yox. Çox tullanır, az tullanır, axırda başı divara dəyib partlayır…
Ərizəçilər qayıdanda başı sarıqlı Molla cavabdehə deyir ki, kəlləni sən vurnmusan, o öz-özünə kəllə atsaydı, onun da başıı mənimki kimi yarılardı…
Hakim mənasında “qazi” sözü Azəribaycanda ancaq bir nəfərə aid edə bilər, o adam da prezidentdir. Çünki bütün hökmləri, xüsusən ən absurd hökmləri o çıxarır. Yəni Tofiq Yaqublunun başını dönə-dönə divara vurduğunu, buna görə də başını yox, gözlərinin xəsarət aldığını iddia edən qazi İlham Əliyevdir. Ancaq bu hökmü çıxarmamışdan qabaq əlahəzrət preziden gərək məhkəmə eksperimenti keçirəydi, yəni başını divara vuraydı. Onda görərdi ki, baş yarılır ya gözlər şişib örtülür…
Ona görə də bizim qəhrəman döyüşçülərimizə qazi deməyin, onlara gözəl “veteran” sözü yaraşır. Ölkədə bir kişi olduğu kimi, qazi də bir nəfərdir. Ancaq gərək bu qazi də Mola Nəsrəddin kimi ədalətli ola, hökm çıxarmamışdan qabaq istintaq eksperimenti keçirə…
Öz üzərində…
Mirzə ƏLİL
21.01. 2022, Samara
GUYA İCMA ŞAMINA QIYMAYAN İMAM ƏLİNİN DOQQUZ RƏSMİ ARVADI OLUB, PEYĞƏMBƏRİN HƏM QIZINI, HƏM NƏVƏSİNİ ALIB…
Qurban Məmmədli başıpozuq adamdır, hərçənd istedadlı və fərasətlidir. Ancaq xalq lideri olmaq üçün istedadlılıq və fərasətlilik zəruri şərtlər olsa da, kafi şərtlər deyildir. Qurban Məmmədli özünü xalq lideri kimi görür. Və başa düşür ki, xalq onu öz lideri kimi görnür, You Tube-da ona baxan bir neçə min adam da, əlbəttə, xalqdandır, ancaq xalq deyil. Qurban Məmmədli bunun səbəbini xalqın cəhalətində, savadsızlığında, ölkə taleyinə biganəliyində və hətta biqeyrtliliyində görür. Hüquqşünas kimi Qurban Məmmədli əjdaha deyil, ümuiyyətlə, Azərbaycanda nəinki Koni, hətta Reznik, Padva kimi hüquq əjdahaları yoxdur. Azərbaycanlının Qaradağ daşları qalınlığında olan hüquq kirtablarını , anqlo-sakson hüquq sistemminin əsaslarını, məcəllələri vurma cədvəli kimi əzbərləyib öyrəndiyini təsəvvür etmək çətindir. Ordan-burdan – hə. Mükəmməl – yox!
Jurnalist kimi də Qurban Məmmədli Larri Kinq ya Pozner deyil. Yəni qırxında öyrənir… Jurnalistlik peşəsində onun bacardığı ən yaxşı fənd manipulyatorluqdur ki, bu da onu yaxşı xarakterzə eləmir.
Son vaxtlar Qurban Məmmədli xomeynilik sənətinə yiyələnmək istəyir. Xomeynilik, mənim fikrimcə, müsəlman ruhaninin siyasətə qatılmağıdır. İndi Qurban Məmmədli tez-tez You Tube çıxışlarında hədislər danışır, Quran surələrindən fraqmentlər oxuyur, imam Əlidən sitatlar gətirir. Saqqalını bir az uzatsa və başına çalma qoysa, Xomeynidən seçilməz. (Hərçənd Qurban Məmmədlini, deyəsən, Xomeyni zirvəsi də təmin etmir, ondan yuxarıya, lap yuxarıya iddiası var. «Azərfreedom ailəsi» — «Əhli-beyt»in Qurban Məmmədli variantıdır, yəni ki, elə bilin fransız rəssamları «Əhli-beyt»ə karikatura çəkiblər…Son vaxtlar «Ailə» üzvlərinin bir-biriylə boğuşmağı, bir-birlərinə «oğraş» demələri» bu virtual karikaturadakı cizgiləri daha da qatılaşdırır…) Və əgər Xomeyni Parisdən İrana triumfla dönmüşdüsə, niyə Qurban Məmmədli Londondan belə bir zəfərlə Bakıya qayıda bilməsin?
Mənim onun qayıtmağı ilə işim yoxdur. (Hərçənd You Tube-da onun veilişlərinə baxan bir hneçə min adamın dəstəyilə belə bir qayıdış, əlbəttə mümkün deyil. Üstəlik bu bir neçə min «fanat»ın da əksəriyyəti boşboğaz, demaqq və zəvzəkdir, Qurban Məmmədlinin verilişlərinə şoulara baxdıqları kimi baxırlar, heç bir nizamlı siyasi fəaliyyətə qabil və əzmli deyildir, səviyyələri isə yazdıqları şərhlədrən bilinir).. Mənim işim imam Əlidən gətirilən sitatlarladır. Onlar hansı mənbədəndir? Əli nə isə deyibdisə, onu kim yazıb? Haçan yazb? Deyəndə? Ölümündən yüz il sonra, beş yüz il sonra? O sitatların Əliyə mənsub olduğuna nə sübut var? Həm də Əlidən yeni-yeni sitatlar gətirirlər – bu nə olan işdir? İnsan min üç yüz il qabaq öldürülüb…
Şiə ruhaniləri, indi onlara qoşulub onların başında durmaq arzusuna düşən Qurban Məmmədli Əlini ən yüksək əxlaqlı insan nümunəsi kimi qələmə verirlər. Bütün hallara uyğun gələn Əli sitatları var. Oturmaq, durmaq danışmaq, gülmək, arvad almaq, yemək, içmək, xəstələnmək, doğmaq, ölmək, boşamq – bunların hər birinə Əli ən müdrik rəyini verib ki, şiə cəmiyətinin nə məhkəməyə, nə müəllimə, nə həkimə ehtiyacı qalır.
Əlinin müstəsna düzlüyü, sadəliyi, qənaətcilliyi , icma malını göz-bəbəyi kimi qorumağı dillərdə dastandır. Şeyx Qurban Məmmədli nəql edir ki, bir gün — yəqin axşam, ya da gecə — həzrət Əli bir nəfərlə dövlət məsələlərini müzakrə edirmiş. Sonra keçirlər şəxsi söhbətə. (Yəqin təzə, sütül bir arvad almaq barəsində). Bu an həzrət Əli qabaqlarındakı şamı cəld söndürür, yanındakı mücrüdən şam çıxarıb onu yandırır. Həmsöhbəti təəccübünü bildirəndə həzrət Əli deyir ki, bayaq qabağımızda icma şamı yanırdı, biz də icma məsələlərini müzakirə edirdik. İndi şəxsi söhbıtə keçdik, təzə arvad almaqdan danışırıq, ona görə daha icma şamını yandıa bilmərəm, gərək öz şamımı yandıram, çünki mən Azərbaycan prezidenti kimi korrupsioner deyiləm…
Bunu şeyx Qurban Məmmədlidən eşidən soydaşlarımdan neçəsi həzrət Əlinin fövqəladə düzlüyünə heyran olaraq qəşş edib yıxılıb…
Şiə ölkələrində, o cümədən Azərbaycanın şiə hissəsində mollalar bu şam əhvalatıyla eşidənləri vəcdə gətirib ətək-ətək pul qazanırlar…
İndi qayıdaq şama. İcma şamına. Şam elə həzrət Əlinin vaxtında da elə bahalı şey olmazdı. Deyək ki, şəxsi söhbət zamanı şamın parası yandı — bununla xəzinə dağıacaqdı?
Əlbəttə, mənə deyə bilərlər ki, məsələ qiymətdə deyil, nümunədədir, həzrət Əli icmanı icma malına hörmətə, sədaqətə öyrədir, bunu özündən başlayırdı…
Hə, özündən başlayırdı… Siz öləsiniz…
Siz bilən, bir arvad saxlamaq neçəyə başa gələrdi? Həzrət Əlini rəsmi 9 (doqquz!) arvadı olub. Çoxlu da kənizi. Bütün bu arvadlardan həzrət Əlinin 34 (otuz dörd!) uşağı olub. Bir kəndin adamıdr! Həzrət Əlinin nə qədər qazancı var imiş ki, bu qədər arvad-uşağı saxlaya bilirmiş? Nəzərə alın ki, bu on beş arvadın hər biri ayrı mülkdə yaşamalıydı! Və on-on beş arvad saxlayan kişi bəllkə də yeddinci əsrdə nümunə ola bilərdi. İndi ola bilməz. Belə adamlara arvadbaz, seksoqolik, seksual manyak, sekslə qayğılanmış deyirlər. Bu qədər uşağı istehsal eləmək üçün kişi gərək nəinki gecə, hətta gündüz də qan-tər içində çalışa…
Qurban Məmmədli öz qızını yəqin ki, yeddi-səkkiz arvadı olan kişiyə verməz. Hansı abırlı kişi qzını hərəmxanaya verər?
Və London şeyxi Qurban Məmmədlinin yadına salıram ki, icma şamını göz-bəbəyi kimi qoruyan Həzrət Əli peyğəmbərin əvvəl qızını, sonra nəvəsini alıb…
Həzrət Əlnin bir arvadı olsaydı belə, hətta İsa kimi arvadsız olsaydı belə o, indiki insan üçün nümunə ola bilməzdi. O insanlar quldarlıq dövrünün adamlarıdırlar. Onlar qul alıb-satıblar. Cəmiyyət qullara və qul sahiblərinə bölünüb. İnsan başı kəsmək toyuq başı kəsmək kimi bir şey olub. İndi hətta Azərbaycan kimi qəddar ölkədə də ölüm hökmü yoxdur. Qadınları hərəmxanaya yığmırlar.
Əlinin düzlüyü mifik yox, həqiq olsaydı belə indiki müsəlmanları oğurluq eləməkdən saxlaya bilməz. İnsanları qanunu pozmaqdan hüquq-nmühafizə orqanlarının saflığı, cəzanın qaçılmazlığı, dövlətin seçkili nümayədələr vasitəsilə, mətbuat vasiitəsilə xalq nəzarətində olmağı saxlaya bilər. Əgər dövlətdə bütün rəhbərlik oğrulardan ibarətdirsə, vətəndaşlar necə oğurluq eləməsinlər? Bəlkə də vətəndaş qonşu çəpərindən onun həyətinə uzanan budaqdan almanı ya narı dərməz, ya da dərib yiyəsinə qaytarar. Ancaq pis qorunan ya da yiyəsiz görünən dolu kisəni dalına atıb aparar. Çünki hamı oğurlayır – prezident, nazir, deputat, məmurlar. Kiçik adam, sadə insan oğurluq eləyəndə özünü oğru saymır, düşünür ki, ondan oğurlananın bir hissəsini qaytarır. Və oğurlamaqdan utanmır da. Utanmaq insan ləyaqətinin təzahürü, göstəricisidir.. Bu cəmiyyət isə insanı ləyaqətdəm mərhum edir, ləyaqətlə yaşamaq qanunsuz Kalaşnikov gəzdirmək kimidir, ləyaqətlə yaşamaq istəyənin günü qara olar…
Belə-belə işlər…
Nə şam, a kişi! On-on beş arvad, bir sürü uşaq… İndi özün hesabla bunun xərcini…
Şeyx Qurban! Burax bu işin başını. Get Londonda futbola, flarmoniyaya, operaya, get Gertsen gəzib-dolaşan yerləri gəz… Gertsenin kitablarını oxu. Təhsilini təkmilləşdir. Hərdən ağıllı nəvənə zəng vurub yaxşı söhbətlər elə….Kütlə rəhbəri olmaq iddian səni məhv edər…
Gecə öz puluna aldığın bir şamı yandırıb otur işığında, yaxşı fikirləş…
Mirzə Əlil
P.S. Qurban Məmmədliyə tənqidi münasibətimə baxmayaraq, qanlı «Tərtər işinin» araşdırılması sahəsində onun gördüyü işin müsbət tərəflərini yüksək qiymətləndirirəm. Və arzu edərdim ki, bu işi gələcəkdə manipulyasiyalarsız, əsl hüquqşünas və hüquq madafiəçisi kimi, napoleonluq iddialarından əl çəkərək aparsın.
M.Ə.
16. 01. 2022, Samara
ALFRED TENNİSON. QARANLIQ EV
QARANLIQ EV[i]
Bu evin önündə durardım hərdən,
Burda küçə uzun, göz oxşamayan.
Ürək çırpınardı qapıda yaman,
Durub doğma əli gözlədikcə mən.
—
O əli ki, bir də sıxılmaz daha —
Yuxum çəklilibdir, halıma bir bax.
Ayaq sürüyürəm müqəssir sayaq
Səhər açılan vaxt qapı ağzına.
—
O daha burda yox; çox uzaqdasa,
Yenidən ucalır həyat səsləri.
Bu çılpaq küçəyə fani gün gəlir,
Qatını yararaq soyuq leysanın.
ingiliscədən tərcümə
27-28.10. 2021, Samara
=================
Alfred Lord Tennyson
Dark House
Dark house, by which once more I stand
Here in the long unlovely street.
Doors, where my heart was used to beat
So quickly, waiting for a hand.
—
A hand that can be clasped no more –
Behold me, for I cannot sleep,
And like a guilty thing I creep
At earliest morning to the door.
He is not here; but far away.
—
The noise of life begins again,
And ghastly thro’ the drizzling rain
On the bald street breaks the blank day.
[i] Bu şeir Lord Tennisonun dostu Artur Henri Hallamın xatirəsinə həsr etdiyi əsərdən 7-ci nəğmədir.
xeyrulla xayal 