6-cı sinfin Ədəbiyyat dərsliyinə Bəxtiyar Vahabzadənin “Qocalar” şeiri salınıb. Mətnin dilinə baxaq.
“Çənə əl üstündə, əl çomaq üstə”.
Burda “üst” sözü təkrarlanır, ancaq müxtəlif şəkildə. Qrammatik norma ilə ikinci dəfə də “üstündə” olmalıdır: “əl üstündə, çomaq üstündə”. Mənsubiyyət şəkilçisi plyus yerlik hal şəkilçisi. “Üstə” yazmaqla müəllif savadsızlıq göstərir, çünki yerlik hal şəklçisi “də”dir. Niyə ali məktəb müəllimi, akademik bilərəkdən qaydanı kopud pozur? Qafiyənin xatirinə! Çümki üçüncü misrada “şikəstə” sözü var…
Ədəbiyyat və dil dərsləri vahid kompleksdir, ədəbiyyatın yüksək nümunələri ilə uşaqlar həm də doğma dilin incəliklərinə bələd olur, onun bədii ifadə vasitələrini tanıyırlar. Əgər mətn qafiyə xatirinə qoondarılmış formalarla doludursa, bu, uşaqıarn həm şifahi, həm yazılı nitqinə yalnız ziyan vura bilər.
“Qocalar əyləşir tin başlarında.”
Mübtəda insana aiddirsə, xəbər cəm halda olmalıdır. “Qocalar əyləşirlər”. Müstəsna hallarda – şeirdə! — bu norma pozula bilər, ancaq bu müstəsnanı normaya çevirmək olmaz. Niyə görə, demək olar ki, bütün Azərbaycan mətbuatı bu normanı pozur? Həmçinin ona görə ki, bütün “yazarlar” dil tərbiyəsini belə mətnlərdən alıblar.
“Tin başlarında” – biz belə deyirik? “Tində durub”, “tində oturub” deyirik, ancaq “tin başlarında” demirik. Bunu müəllif də bilir, ancaq bu yöndəmsiz ifadəni yenə qafiyə xatirinə işlədir, çünki dördüncü misra “yaddaşlarında” sözü ilə bitir.
“Sinə bayatılı, könül şikəstə,
Ömür varaqlanır yaddaşlarında”.
Niyə qocaların sinəsində “bayatı, şikəstə” olmalıdır? Bu qocalardan Tofiq Quliyevi və yaxud Vivaldini sevənlər olmayıb? Hamısı şikəstə əhli olub? Bəxtiyar Vahabzadə “tin başlarında” oturan qocaların könlündə nə olduğunu hardan bilib? Sorğu aparıb? Bəlkə qoca oturub arvadını söyür? Sən müəllifsən, sənin sözün gərək oxucunu iddiana inandıra.
“Yaşıdlar köç edib, cavanlar işdə
Tək-tənha oturmaq son əlacları”.
Bu mətnin ən ciddi problemi onun adındadır: “Qocalar”. Yəni bir qoca yox, çoxlu qoca. Onlar “tin başlarında otururlar”. Sonra müəllif onların təkliyindən, tənhalığından danışanda, uyğunsuzluq yaranır.
“Həyatın amansız yalqızlığında
Tutur əllərindən əl ağacları”.
Bütün qocalar yalqızdırlar? Bəs nəvələriylə özünü bəxtəvər sayan qocalar? Ömrünün sonuna qədər sevdiyi işlə məşğul ola bilən qocalar? Bu qocaların arvadları hardadırlar? Ölüblər? Əgər şair ekzistensial təklyi nəzərdə tutursa, cavan da təkdir, hər kəs təkdir, hər kəs öz taleyini tək yaşayır, tək gəldiyi kimi, tək də gedir.
“Yumub gözlərini düşünür onlar,
Durur göz önündə ötən zamanlar”
Şair qocalardan yenə cəm halda danışmağa davam edir, hərçənd onlar tənha olmalıdırlar. Şeirin başqa ciddi problemi: güman, ehtimal oluna bilən şeylər hökm şəklində elan olunur. Sən “tin başında oturan” qocanın nə düşündüyünü bilə bilməzsən, yalnız güman edə bilərsən.
“Yerdə çuxur açır çomağın ucu,
Sonuncu həddinə dirənib ömür”
Burda Bəxtiyar Vahabzadənin müəllimi Səməd Vurğun kimi “Aha! demək lazımdır
Aha!
Çomağın ucu yerdə çuxur açırsa, deməli, kənd yeridir, asfalt deyil, Bəxtiyar Vahabzaə Bakı mənzilində oturub hardasa kənd yerində “tin başlarında oturan” qocanıın çomağının çuxur açdığını görür…
Dağılasan, Azəribaycan ədəbiyyatı!
Dinməzcə oturan, “ötən zamanları” düşünən qocanın çomağı çuxur açmaz, elə durduğu yerdə durar. Ürəyində arvadını, arvad qohumlarını, gəlinini, qudasını və ya qonşularını və ya icra başçısını, məhkəməni söyən qocanın çomağı çuxur açar və hətta yerin dərin qatlarına işləyər.
“Çomağın ucuna dikib gözünü”.
Yuxarıda akademik şair demişdi ki, qoca gözlərini yumub. Harasa göz dikmək baxmaq mənasındadır. Yumulu gözlə necə baxmaq olar?
“Onlar saatlarla oturar belə…”
Onlar? Bəs tək, tənha deyillər?
İndi buna baxın:
“Fikir bir gəmi ki bilinmir yönü,
Çırpınır, çıxammır ancaq sahilə”
Şair deyir ki, gəminin yönü, yəni hara üzdüyü bilinmir. Sonra deyir ki, “Çırpınır, çıxammır ancaq sahilə”. Bu o deməkdir ki, gəmi sahilə çıxmaq istəyirsə, yönü bilinir, yönü – sahildir, ancaq, şəkili demişkən, “çıxammır…”
Sağlığına deyirəm, ay akademik, sən öz yazdığını oxuyurdun?
“Onlar düşündükcə boşalar, dolar,
Fikrin nə sonu var, nə də əvvəli”.
“Tin başlarında” oturan qocalar hamısı filosofdurlar? Əvvəl deyirdi ki, hamısının könlündə “bayatı, şikəstə”. Könlündə şikəstə oxunan adam nə düşünər? Və bəlkə qocalar düşünmürlər, ancaq arzulayırlar, məsələn, yaxşı bozbaş, cücə çığırtması. Hə?
Sonra məlum olur ki, qocaların “tin başlarında” oturmağı feyk imiş. Qocalar “doqqazlar başında” oturublar!
Mən Azərbaycan konstitusiyasının, o cümlədən Azərbaycan dilinin qarantı İlham Əliyvə səslənirəm: “doqqazlar başı” nədir?
“Doqqazlar başında bizim qocalar
Düşüncə heykəli, fikir heykəli!”
Açığını deyirəm: Bəxtiyar Vahabzadə özü də qoca olub, başının tükü sayda qoca görüb, yaxşı bilib ki, qocalar oturanda nə fikirləşirlər, nə danışırlar. Mən sizə tam məsuliyyətlə bəyan edirəm, qoy altıncı sinif şagirdləri də bilsinlər. İki qoca “ tin başında”oturanda çox vaxt arvaddan danışır. Özü də elə ifadələrlə danışırlar ki, onların heç birini kağıza yazmaq mümkün deyil…
Burda bir sovet lətifəsini xatırladım.
Bir ordu hissəsində tərbiyəçi zabit (“zampolit”) əsgərlərlə siyasi-tərbiyəvi dərs keçir.
— Sıravi İvanov, sən bu qara daşa baxanda nə düşünürsən?
— Mən bu qara dşa baxanda, yoldaş mayor, qalib marksizim-leninizm nəzəriyyəsinin tezliklə bütün dünyada həyata keçəcəyini düşünürəm.
— Çox gözəl. Əsgər Petrov, sən bu qara daşa baxanda nə düşünürsən?
— Mən bu qara daşa baxanda sosializmin kapitalizmdən üstünlüyünü, tezliklə Amerika imperializminn məhv olacağını düşünürəm.
— Afərin Petrov! Əsgər Sidorov, sən bu qara daşa baxanda nə düşünnürsən?
— Yoldaş mayor, mən bu qara daşa baxanda xətrim arvad istəyir…
— Əsgər Sidorov, niyə səndaşa baxanda xətrin niyə arvadistəyir?
— Yoldaş mayr, çünki mənim xətrim həmişə arvad istəyir…
Bəxtiyar Vahabzadənin şeiri bədii dil baxımından kobud, yöndəmsiz, məzmun baxmından dolaşıq və qeyri-səmimidir. Ruslarda məsəl var: “Çujaya duşa – potyomki”. Özgə qəlbi zülmətdir. Sən öz qəlbindəkini aça bilərsən, buna isə cəsarət lazımdır. Sən özgə qəlbindəkinin nə olduğunu yalnız güman edə bilərsən. Uşaqlar, cavanlar kimi qocalar da müxtəlif olurlar. Şikəstə dinləyənlər də, Bethovebnni sevənlər də, heç nə fikirləşməyib sadcə özünü günə verib dincələnlər, bozbaş ya balıq dolması arzulayanlar, xətri arvad istəyənlər də var…
Standart qoca modeli yaratmaq istəyəndə cəfəngiyat yaranır. Üstəlik dil standartları kobud şəkildə pozulur…
X.X.
15. 05. 2024, Samara
xeyrulla xayal 