Архивы

SƏN HANSI XALQIN YAZIÇISISAN?

Июн30

c3a7ingiz-abdullayev

«Azadlıq» radiosunu saytında Çingiz Abdullayevin müsahibəsinə şərh

Hələ millətin “avtomobil minmədiyi” vaxtlarda rus təhsilli görmüş adamlarımız ictimai şüuru “balonlar” sürətiylə irəlilədiblər, dəyişiblər. Çox təəssüf doğurur ki, indi repressiv aparatın başındakıların da, ictimai fikrə təsir resurslaları olanların da çoxu elə rus təhsilli adamlarıdır. Əslində indiki rus məktəbləri formal cəhətdən rus təhsilidir, mahiyyətcə bu məktəblər yarıstalinçi, yarıfeodal təhsil verir və yarıstalinçi, yarıfeodal şüur formalaşdırır. İndi feodal şüurlu, feodal dünyabaxışlı bu cənab Abdullayev Bakının ortasında sərin kabinetdə oturub Azərbaycanlın intellektual inkişaf parametrlərini ölçüb-biçir. Bir vaxt kəndlərdəki qarışıq mallar mağazalarındakı itiuc metrlə… Və istəyəndə bu itiuc metri itaətdən çıxan yazıçıların başına vurur…

“Mən xalq yazıçısıyam…45 yaşımdan… altı aylıq olanda atamla işləməyə getmişəm, İranda məndən qorxublar, Nikolayı Culfa stansiyasınacan qovmuşam…”

Sən hansı xalqın yazıçısan? Gədəbəyədə, Qazaxda, Salyanda, Şamaxıda yaşayan xalqın?

“Biz onu üzvlikdən çıxardıq…Xalq yazıçısını təhqir edib…” Sən xalq yazıçısısan ya məhkəməsən? Ya dostun ağır cinayətlər məhkəməsini sədri olduğuna görə elə bilirsən ki, asıb-kəsə bilərsən?

Yüz il bundan əvvəl rus təhsili almış bir yazıçımız yeni bir insan surəti yaradıb ki, bu surət Hamletin ingilislərə vacib olduğu qədər bizim xalqa vacidbir: Mirzə Səfər. Əslində Bakının ən böyük meydanında ən böyük heykəl Mirzə Səfərə qoyulmalıdır. Mirzə Səfər Koroğludan çox vacibdir. Yəni ki, bu adam feodal şüurlu, feodal dünyabaxışlı insanların antipodudur,  yeni ictimai əxlaqın, yeni etik dəyərlərin daşıyıcısıdır. Biz isə indiyəcən Həsən ağalara abidə qoyuruq. Kabinetlərdə də Həsən ağalar və Həsən ağaların qohumları oturublar…

МИРАЛАМ МИРАЛАМОВ: «Я НИКОГДА НЕ ДУМАЮ, ЧТО Я ВЫДАЮЩИЙСЯ…»

Май25

 

В Самаре побывал выдающийся певец Миралам Мираламов. 24 мая 2014 года он выступил на концерте в Самарской филармонии, посвященном 95летию Азербайджанской Демократической Республики и десятилетию «Лиги азербайджанцев Самарской области». К сожалению, серьезные просчеты, допущенные при составлении концертной программы, не позволили Мираламу в полной мере продемонстрировать свой яркий талант, свою чудесную технику, которая уже теперь отличает его  не только от певцов своего поколения, но ставит  в один ряд крупнейшими мастерами мугамного искусства.

Уже после концерта и последовавшего за этим банкета Миралам бей побывал у меня дома и мы, насколько это было возможно за довольно краткое время, поговорили по душам.

— Я знаю, что вы из Шамахы. Из самого Шамахы или из села?

— Из самого Шамахы.

— Были ли в вашем роду музыканты? Чем ваш отец занимается?

— Мы терекеме. Родовое наше занятие – животноводство. Отец мой тоже этим самым занимается. Он петь любит, умеет, но не профессионально, а, как говорится, для себя.

— У вас большая семья?

— У меня брат и две сестры.

— Как у вас «открылся» голос? Как вы его сами обнаружили?

— Я с раннего детства любил напевать песни, мугамы. Где-то в двенадцать лет меня показали учителю музыки и мне посоветовали поступить в музыкальную школу на вокальное отделение.

— Кто был вашим педагогом?

— Хабил Шыхалиев.

— Шамахы считается центром ширванской ашугской школы. Из Шамахы вышло много известных ашугов. А про шамахинских исполнителей мугама до появления Алима Гасымова ничего не было известно. Их действительно не было?

— Шамахинских певцов, возможно, было не так много, как карабахских. Но они были. Например, был такой мастер Мирза Махаммад Хасан. Он не только пел, но и газели писал. Знаменитая певица Явер Келентерли тоже родом из Шамахы. Еще один исполнитель мугама – Агакерим Нафис. Что касается Алима Гасымова, он особый случай, это явление… Мой педагог   по училищу имени Асифа Зейналлы Забит Набизаде тоже шамахинец.

— Когда вы туда поступили?

— После музыкальной школы я сначала поступил шамахинский культурно-просветительский техникум. Это был 2004 гол. Через год я перевелся в бакинское училище.

— Что можете сказать о качестве образования в этом заведении?

— У меня был хороший педагог, Забит муаллим…

— Нет, я не о преподавателе мугама. Я имею в виду общий уровень. Все предметы, например сольфеджио, другие…

— Если честно сказать, в этом плане качество несколько хромает…

— Как вы жили в Баку?

— Учился. Время от времени пел на свадьбах, чтобы прокормить себя.

— А участие на конкурсах когда началось?

— Первый конкурс был школьный, когда еще в Шамахы учился. Он проходил в Губе, там я победил. В училище ничего особенного не было.

— В том же училище преподает Алим Гасымов. Вы с ним знакомы?

— Я ходил на его занятия послушать. Однажды кто-то ему сказал, что этот парень тоже поет. Алим муаллим сказал, что он думал, что я играю на каком-то инструменте…

— Потом он вас послушал?

— Послушал?

— И что же он сказал?

— Сказал, что надо беречь голос. Сказал, что надо все время учиться, у всех надо учиться, много надо заниматься.

— А какой он человек?

— Простой человек. Очень простой.

— Замечали ли в своих преподавателях чувство ревности? Допустим, он видит, что его ученик начинает превосходить его и начинает волноваться…

— Если взять моего педагога Забита Набизаде, то он всего себя отдает, чтобы его ученики добивались успеха. Для него ученик – это продолжение себя… И Алим Гасымов такой же…

— Говорят, что мир музыкантов очень сложен. Много интриг, много всего другого…

— Это правда…

— А можно в такой атмосфере сохраниться?

— Можно. Это от самого человека зависит.

— Как в республиканский конкурс попали?

— После училища я уехал в Москву и год провел там. Отец у меня серьезно болел, семья нуждалась в деньгах, и мне надо было как-то подзаработать. Там я пел в ресторанах.

— Что такое петь в ресторанах? Могли бы заниматься такой работой всю жизнь?

— Это не очень приятная работа. Она не для меня…Через год я вернулся в Азербайджан. Как раз начинался республиканский конкурс мугама, и я подал документы. Первый этап проходил в регионах. Я выиграл шамахинский тур, прошел дальше.

— Сколько продлился конкурс?

— Четыре месяца. Нас было двадцать человек.

— Когда вы почувствовали, что вы сильно отличаетесь от других, у вас большое преимущество?

— Я никогда об этом не думал. Я только старался хорошо спеть. Было бы не скромно думать, что ты лучше всех…

— Вы стали победителем. Вам назначили какую-то государственную стипендию?

— Нет, этого не было. Но через какое-то время меня взяли солистом на государственное телевидение. Там я получаю зарплату.

— Большие деньги?

— Нет. Мне надо оплачивать учебу, я в прошлом году поступил в аспирантуру на платное отделение.

— И как справляетесь?

— На свадьбах пою, так зарабатываю.

— Раньше многие хорошие певцы портились на свадьбах. В течение нескольких часов ублажать полупьяную публику – это испытание не каждый выдержит и музыканты со временем деградируют.

— Теперь все несколько по-другому. Свадьбы, особенно городские, ограничены временем. И с певцом тоже конкретно договариваются на определенное время. Иногда на полчаса. Спел два номера и ушел. Конечно, свадьба не самое лучшее место для роста музыканта, но другого выхода нет.

— А вас не приглашают в оперный театр? Вы и голосом и возрастом подходите на роль лирических героев в мугамных операх. В нашем театре часто юных героев играли пожилые певцы…

— Есть теперь в театры молодые певцы. Им где-то под тридцать. Но мне еще не предлагали…

— Миралам, у вас уникальный голос, вы певец чрезвычайного дарования. Мы не сомневаемся, что у вас блестящее будущее. Одно у нас пожелание: берегите себя, берегите голос, берегите себя как человека.

— Спасибо за добрые слова. Я рад, что побывал в Самаре, надеюсь, что приеду еще…

25.05. 2013 Самара

 

MONUMENTAL ORİYENTİRLƏR ÖLKƏSİ

Фев2

Rusiyda yenidənqurma dövrünün ilk və ən çoxsaylı mitinqlərindən biri 1988-ci ilin yayında o vaxt hələ Kuybışev adlanan Samarada keçirilib, əslində dalbadal iki mitinq oldu,  sovet ölkəsi üçün ekzotik bu tədbirlər eyniliyə varacaq qədər elə oxşardılar ki, onları bir tamaşanın baş məşqi və premyeri də adlandırmaq da olardı. Nə biri, nə diqəri, görünür ki, tamaşanı camaata sevdirmədi, çünki o meydan bir də elə mitinqlər görmədi.

Yeri gəlmişkən, o vaxt Kuybışein adını təkcə şəhər yox, həm də mitinqlərin keçirildiyi və Avropada ən böyük sayılan meydan da daşıyırdı. Özü də şəhərdən fərqli olaraq, indiyəcən daşıyır. Meydan müharibə vaxtı Stalin üçün tikilmiş bunkerin üstündədir. Stalin özü bir dəfə də bu unikal tikilidə olmayıb. Stalinçilər isə bunkerə çox gedirlər, hərçənd bunker ziyarətçilərinin çoxu, əlbəttə, stalinçi deyil…

Hər teatr tamaşında yaxud teatrallaşdırılmış tədbirdə qəhrəman olmalıdır. Birinci mitinqə vilayətin başçısı Muravyov gəlmişdi, kütlə onu fitə basıb danışmağa qoymadı. O da maşınına minib getdi və az sonra Qorbaçov tərəfindən işdən çıxarılıb, kadr seçimində möcüzələr göstərən Baş Katib yoldaş Muravyovu ondan da zəif bir yoldaşla əvəz elədi. Əslində camaatın kommunist rejimiylə heç bir barışmaz ziddiyyəti yox idi, söz azadlığından, demokratik seçkilərdən ötrü də heç kimin ürəyi axmırdı – bütün bunlar qərb hoqqalarıdır, qərbi sevməmək isə Rusiya camaatının çoxunda  çəkmək, içmək və burun qurdalamaq kimidir. Əlbəttə, ziyanlı vərdişlərdir, ancaq atmaq da çətindir…

Mitinqçilər istəyirdilər ki,  partiya rəhbərliyi mənzilləri ədalətlə bölsün, adamlar qazandıqları pula istədikləri şeyi ala bilsinlər və vilayət rəhbərliyinin bufetində olan kolbasadan şəhər mağazalarında da satılsın. Mitinqlər bəkə həm də ona görə təkrar olunmadı ki, tezliklə mağazalarda konservləşlirilmiş qıtığotundan başqa heç nə qalmadı. Ruslar bu bitkiyə “xren” deyirlər…

Bəlkə də uzaqgörən adamlar elə o mitinqlərin keçirildiyi saatlarda başa düşürdülər ki, Rusiya bir on-on beş ildən sonra yenə indiki ideoloji istiqamət, baxışlar sisteminə qayıdacaq. Başqa cür olsaydı, mitinq meydanın mərkəzi fiquru olan nəhəng və möhtəşəm tunc heykəlin götürülməsi tələbiylə başlanardı. Yəqin sizə çatdı ki, heykəl də Kuybışevindir və mən bu sətirləri yazdığım dəqiqələrdə öz yerindədir.  Məsələ burasındadır ki, sosializmlə, xüsusən sovet sosializmiylə azad fikirli adamlar arasında həm də barışmaz estetik , hətta linqvistik ziddiyyətlər var – totalitar rejimlər heç bir siyasi fəallığa qatılmayan bir çox sənətkarları məhz bu səbəbdən burunlayırlar. Rəsmilərin kütləvi hipnoz seanslarını xatırladan diskurslarını üzvi şəkildə qəbul edə bilməyən müəllif ya yazmaqdan qalır, ya da özü də istəmədən müxalifətə qoşulur – müxalifət xüsusən şərq tipli totalitar ya avtoritar rejimli ölkədə orijinal yaradıcılıq dilinin saxlanması və ifadəsi üçün yeganə mühitdir. Çexovun  əyalətdən qurtula bilməyən “üç bacı”larından biri ağrınır ki, tezliklə italyan dilini unudacaq. Şərq tipli avtoritar rejim informasiya texnologiyalarının ən imtiyazlı sahibi kimi onları tam əks istiqamətədə işlətməyə nail olur və  bütün elektron vasitələrindən fasiləsiz eşidilən və görülən rəsmi diskurs ölkəni, zəngin tarixi, siyasi, mədəni ənənələrinə baxmayaraq, bütün qapıları yeddi qıfıl dalında olan əyalətə çevrilir. Öz təcrübəmdən bilirəm ki, belə ölkəyə qısa müddətə gələndə də  yaxınlarla görüşün bütün əvəzsiz ləzzətini cəmi iki-üç gündən sonra başlayan ciddi tutmalar tamam korlayır – bu xəstəliyin adı klaustrofobiyadır…

Mən klaustrofobiyaya yaxın halı Samaradakı birinci mitinqdə yaşamışam. Yayın qızmarında çoxminli kütlənin içində xeyli dayanandan sonra sinirlər gərilir,  düşünürsən ki, sənə hər tərəfdən pərçim olmuş tər, pivə, kilkə,  kerosini xatırladan ucuz dezodarant  qoxulu adamların əhatəsindən heç vaxt çıxa bilməyəcəksən. Gözümün qabağına gətirirdim ki, heykəl Kuybışev qəfildən postamentindən qopur və tonluq çəkmələrlə başlayır camaatı əzməyə…

Əlbəttə, kütləvi mitinqlərin psixoloji və sanitar-gigiyenk narahatlığı tək-tək tutulanların türmə işgəncələrinə baxanda heç nədir…

Kuybışevin heykəlini indi bütün başqa heykəllər kimi qar basıb. Ancaq cənab Putinin son mətbuat konfransında dominant olan antiliberal ritorikanı eşitdikcə, mən Avropanın ən böyük meydanında  quncları bir neçə metr, hər tayı bir neçə sentner çəkmələrlə təpik döydüyünü təsəvvür edirdim. Putin diskursuyla ilhamlanan təpiklərin altındakı bunkerdə Stalin ruhu da oyana bilərdi — əgər indiyəcən yatmışdısa…

Sanki yalnız metallurq fəhlələrin “yaradıcılıq” fantaziyası və səyi ilə yaranmış heykəl antiestrtikadır və onun saxlanması ideoloji  nişan və oriyentirdir.

Meydanı eybəcərləşdirən heykəli götürmək təklifləri olan kimi, rəhbərlər tarix və mədəniyyət qoruyucuları maskasını taxır, şəhərin keçmişini qorumağın vacibliyindən danışırlar ki, bu da riyakarlıqdır. Həmin rəhbərlər şəhərin əsl keçmişini heç hərracda da yox, kabinet xəlvətində çoxdan satıblar. Samaranın siması olan ağac memarlığı nümunələri ya sökülüb, ya da – sahibləri inad edəndə — yandırılıb, yerində tortabənzər varlı evləri tikilib. Parkları, sahili, idman sarayını  satanlar III Aleksandrın dağıdılmış heykəlinin postamentinə calanmış Lenin heykəlinə, Kuybışevin öz adını daşıyan meydandakı abidəsinə dəymirlər. Elita bununla camaata deyir ki, hə, biz varlıyıq, biz şəxsi təyyarələrlə Kurşevillərə uçuruq, ancaq biz sizdənik, ətimiz ətinizdən, qanımız qanınızdandır. Məbədlər bərpa olunub, heykəllər saxlanılıb, rusların özünün dediyi kimi, canavarlar da toxdur, qoyunlar da salamatdır…

Azərbaycanda heykəlləri söküb-dağıdanların o vaxt ağlına da gəlməzdi ki, tezliklə qayıdacaq köhnə hakimiyyətə necə xidmət ğöstərir. Bilmirəm, indi bir nəfərə qoyulan heykəllərə yer açanlara sağ ol deyildimi…

16.02.08. Samara

 

Azadlıq qəzeti

 

SƏN… SƏN… SƏN…

Янв16

 

Rusiyadaki azərbaycanlıları bu ölkəyə gəlmə səbəblərinə görə qruplaşdırsaq, sayca bəlkə ən kiçik qrupa o adamlar düşər ki, onların əslində … heç bir səbəbi yoxdur. Yəni bu səbəb özünü ağlı başında sayanların baxımından yoxdur, o kiçik şərti qrupa düşən adamların  özləri isə Rusiyaya gəlmələrini, yaxud Azərbaycandan getmələrini səbəbsiz saymırlar, hərçənd səbəbin özünü açıb deməyiə bəlkə də utanarlar. Bu binəvaları mühacirətə sürükləyən – diqqətli olun! – müraciət formasıdır. Yəni onlar Rusiyadakı “siz” müraciətini vətəndəki “sən” müraciətinə üstün tuturlar.

Əslində nə qədər ki ikinci şəxs əvəzliyi ingilis dilində olduğu kimi demokratik və neytral vahidlik keyfiyyəti almayıb, “siz” müraciəti demokratiya yoluna təzə qədəm qoymuş və bu yoldan min bəhanə ilə yayınmağa cəhd edən ölkələrdə konstinusiya norması olmalı, onu pozanlar cinayət məsuliyyəti daşımalıdırlar. İlk baxışdan nə qədər qəribə görünsə də, ikinci şəxs əvəzliyinin hansı halda işlədilməsi ölkədə insan haqlarına, vətəndaş azadlıqlarına münasibətin çox dəqiq göstəricisidir.

Fərdi azadlıqlara və bu azadlıqlara güvənən insan ləyaqətinə  kütlələrin özü tərəfindən skeptik münasibət  yaxud bu azadlıqların tamam danılması son dərəcə brutal və duzsuz lətifələrdə öz əksini tapmışdır: alçaldılmağına qarşı etiraz edən adam təkrar alçaldılır, ancaq bu dəfə “siz” müraciəti ilə. Yəni bu lətifələri yaradanlar(xalq?) iddia edir ki, bizdə insan hüququ prinsip etibarı ilə mümkün deyil, çünki möhtəşəm “güclünün hüququ”  prinsipi mövcuddur. Lap kiçik rütbəli bir polis işçisinin “basdıraram, əlli-ayaqlı gedərsən!” dediyi anda bütün ingilis-sakson ədliyyə ənənələri, günahsızlıq prezumpsiyası və elə əntiq Roma hüququnun özü şərqli-müsəlman şüurunda fasiləsiz alovlanan cəhənnəmə vasil olur. Razılaşın ki, əgər ölkədə “siz” konstitusiya norması olsaydı, polis işçisi məhkəmə funksiyalarını bu cür azğınlıqla mənimsəməzdi və ümumiyyətlə nəinki danışığına, hətta geyiminə də, havayı kababdan və pivədən şişmiş qarnına da fikir verərdi.

Ruslar deyir ki, dustaqlıq və kasıblıq( daha doğrusu, dilənçilik) hamının başına gələ bilər. Ancaq insan heysiyyətinin müdafiəsizliyi hər bir idarədə, fərdi və ictimai fəaliyyət üçün atılan hər addımda özünü göstərir. Əgər həkim “köynəyini çək yuxarı görüm” deyirsə, xəstə başa düşür ki, bu dəqiqədən insan deyil, o, öz xəstəliyinə bərabərdir, bu xəstəliyə münasibət isə onun pulundan asılıdır. Özü ya əzizləri vətən xəstəxanalırında yatanlar bilir ki, bunlarda tibb personalının imkansız xəstələrlə  münasibəti həbs düşərgələrini xatırladır.

“Get dərdini kimə deyirsən, de!” – bu sözlər bu gün təkcə polis idarəsində, prokurorluqda,  bütün mərhələli mülki idarələrdə, xəstəxanalarda və get-gedə əsl korrupsiya ocaqlarına çevrilən məktəblərdə deyilir.

Mən Azərbaycan universitetində keçən əsrin yetmişinci illərində oxumuşam, bəlkə də o vaxtdan çox şey dəyişib. O illərdə filfakin cəmi bir kişi müəllimi –professor Ağamusa Axundov – tələbələrə “siz” deyirdi. Mən bilən, professor Axundov kolleqalarının əksəriyyətindən fərqli olaraq, rüşvət də almırdı…

Hər ilin bir ayını Salyanda keçirirəm və müəyyən tarixi-mədəni ənənələri olan şəhərin özündəki rəftar kobudluğu məni əməlli-başlı sarsıdır. Üzündə-gözündə, pulunu verib mal almaqdan başqa ayrı məramı olmayan müştərini didib-parçalamağa hazırlıq ifadəsi olan bazar və mağaza satıcıları bir yana, dövlət qulluqçularından tutmuş əczaçılara qədər bütün oxumuş zümrədən “sən” eşidirsən və bu “sən” deyən ilk dəfə gördüyün cavan qadın olanda adama elə gəlir ki, ayıblı bir yerə düşmüsən…

Avropalılıq, qərblilik – bu, fasadda deyil, içdədir. Şərq, etiketi ilə birgə, nağıllarda şirindir, məlahətlidir. Şərq etiketi, yaddan çıxarmayaq, qulluq ya feodallıq etiketidir. Feodal, mütləq hakim isə hüquq normalarını tanımır, o istədiyi(yəni istəmədiyi) adamı zindana atır — istəsə çürüdər, istəsə bağışlar. Azərbaycanda feodal münasibətlərin müdhiş harmoniyası bəzən bağışlanan Avropa məhkəmələrinə müraciət edəndə pozulur…

Azərbaycan üçün müraciət forması etik məsələ deyil, ciddi ictimai-siyasi məsələdir. Biz azərbaycanlılar “sən”ə qarşı müqaviməti bir vaxt Mahatma Qandinin Hindistanda və Cənubi Afrikada, d-r Martin Lüterin Amerikada irqi ayrı seçkiliyə qarşı apardığı mübarizə kimi olmalıdır. ”Sən” Azərbaycanda sadəcə şəxs əvəzliyi deyil, həm üfqi, həm şaquli bütün ölkəni bürüyən  müstəbid iyerarxik münasibətlərin kodudur. Bəy-gədə münasibətlərinin demokratik prosedurlarla qeyri-təbii hibridi Azrbaycanda indi mövcud olan əli dəyənəkli, ağzı ana söyüşlü polis rejimini yaradır.

O ki qaldı Rusiyaya, azərbaycanlılar fərqi sərhəddi… Yox, sərhəddi keçən kimi yox. Fərqi Dağıstanı keçəndən sonra hiss edirsən — Dağıstan Rusiya ərazisi olsa da, orda da insan haqları yumruğun yekəliyi, səsin və boyunun yoğunluğu ilə ölçülür. Siz Azərbaycan qatarı ilə gedirsinizsə, mənzil başına çatanacan yenə adam deyilsiniz, çünki vaqon bələdçiləri pasportlarınızla bərabər hüquqlarınızı və ləyaqətinizi də alırlar…

Rusiya isə xüsusi arşınla ölçülən ölkə olduğu üçün, burda ikinci şəxz əvəzliyinə, onun ictimai-siyasi həyatda yerinə və roluna münasibət də xüsusidir.

Bu barədə ayrı yazıda…

12.02.08 Samara

 

“Azadlıq” qəzeti

 

 

QƏBİR İTİMİ — QƏDİR İTİMİDİR…

Янв11

           

“Müəllim, indi ki sən deyirsən bahadır, mən lap havayı düzəldərəm, mən o arvadı yaxşı tanıyırdım, böyük hörmətim vardı ona…”

Spesifik məntiqdir – qiymətdən düşmür, ancaq işi guya havayı görməyə də hazırdır. Anacaq sifarişçi Məmmədağa müəllim təccüblənmir — ona görə yox ki, riyayaziyyatı tədris edir və məntiqi mühakimənin hər cür mümkün yayıntılarına adət edib. Spesisifik məntiq  bəlkə də peşə spesifikliyindən doğur – müsahibi “sənətkardır”, qəbir daşı yonur… O ki qaldı “arvadı” yaxşı tanımağına… “Arvadı” Salyanda və ətraf rayonlarda kim tanımırdı ki. Gəl ki gəbrinin yerini dəqiq göstərməyə uzun müddət bir adam tapılmırdı. Azərbaycanın əməkdar həkimi Klavdiya Fleqontovna Şarovanın qəbrini…

1986-cı ilin payızında o vaxt Kuybışezv adlanan Samaradan məzuniyyətə gələndə doktor Şarovanın uşaqlıq və ilk gənclik illərinin keçdiyi şəhərin şəkillərini gətirmişdim. Klavdiya Fleqontovna onlara baxdıqca gözləri yaşarır, küçələrin, meydanlarin indiki yox, onun ailəsiylə aclıqdan xilas olmaqçın ekstremal şəraitdə Samaradan çıxıb nisbətən çörəkli sayılan Sibirə yollandığı vaxt daşıdığı adları tez və səhvsiz deyirdi. Səksən üç yaşlı doktorun nəinki yaddaşı qaydasındaydı – hər bazar ertəsi xəstəxanada onun əməliyyat günüydü. Klavdiya Fleqontovna 1991-ci ilin yanvarında baş verən ölümünün yaxın ərəfəsinə qədər işləmişdi.

Yetmişinci illərin əvvəllərində doktor Şarovanın ailəsiylə tanış olanda, əlbəttə, ağlıma da gəlməzdi ki, həmişəlik rəqəmlər, tarixlər və ərazilərin mistik cazibəsinə  düşürəm. O vaxt mənim üçün vacib başqa şeylər idi. Mənə doktorla tanışlığın ilk günlərindən aydın olmuşdu ki, mənim təhsilim qiyabi oxuduğum universitetdən çox Salyanın bəlkə də ən odioz məhəlləsindəki ikimərtəbələrdən birinin ikinci mərtəbəsindəki mənzillə bağlı olacaq. Şəhərin girəcəyində, avtovağzaldan iki addım aralı olan düzbucaq şəkilli bu məhəllə bir-birinin eyni olan bir neçə ikimərtəbə “hökumət evindən ibarət idi. Asfaltı min yerdən çatlamış həyətin düz ortasında ümumi ayaqyolular vardı və xüsusən ikinci mərtəbədən düşüb aftabanı qıçlarına sıxa-sıxa üfunəti havalanıb avtovağzal həyətindən qalxan qoxulara qovuşan ayaqyoluna başıaşağı gedən arvad-uşağı görəndə adam istəyirdi qurd olub ulasın. Və elə qərb radiolarına qulaq asmaq, Folkneri və Dostoyevskini oxumaq, dil öyrənmək də ümidsizlikdən ulamaq kimi şeydi – yəni ki, neyləyirsən eləyəsən, bircə şura hökumətiylə və kommunist partiyasıyla unison oxumayasan…

Doktor Şarovanın mənzilinə girən kimi tarix, dövr dəyişirdi, düşürdün iyirminci əsri əvvəlinə, hələ ondan da o yana, on doqquzuncu əsrə. Puşkin, Tyütçev, Gertsen… Vəkil qızı, gimnaziya məzunu doktor Şarova fransızcanı da unutmamışdı… “O da haqlı deyildi, Xeyürulla müəllim, axı o, övladlarını ədəbi irsinə hüquqdan mərhum edib lüt qoymaq istəyirdi…” Uşaqlara münasibət məsələsində Klavdiya Fleqontovna hətta Tolstoyla da mübahisəyə hazırıydı, özü nəinki Salyandakı evi saxlayır, hələ bütün pensiyasısını mərhum oğlu İskəndərin Bakıdakı ailəsinə göndərirdi. İndi doğma nəvələri yetkin, ailəli adamlardır, nənərinin harda basdırıldığından xəbərləri yoxdur. Deyilənə görə, doktor Şarova öləndən sonra gəlini son məqamda da olsa özünü yetirib mərhumun evinin qonşular tərəfindən yağmalanmasında iştirak etmişdi. Zəngin kitabxana tamam dağıdılmış bütün qab-qacaq, son qaşıq-çəngələ qədər, aparılmış,    paltarların bəyənilənləri götürülmüş, bəyənilməyənlərdən də xəz yaxalıqlar kəsilmişdi. Qızıl-gqmüş, əlbəttə, birinci növbədə… Kitabxananı doktor əsasən Azərbaycanda yaşadığı altımış ilə yaxın vaxtda yığmışdı, ancaq kitabların içində Omsk tibb institutunu bitirib bura işləməyə gələndə gətirdikləri də vardı. Xüsusi fəxrlə Klavdiya Fleqontovna qırxıncı illəıin axırında kosmopolitizmlə mübarizə zamanı tutulmuş tibb professorlarının kitablarını göstərirdi. Bu kitablar o vaxtlar “orqanlar”a təhvil verilməliydi. Ancaq doktor verməmişdi. Xırdaca, ağüz bu qadını az tanıyan adamlar da onun tünd göy gözlərində əks olunan ləyaqət və cəsurluğu görməyə bilməzdilər…

O, vəkil qızıydı. Evləri indi də Xlebnaya ploşad adlanan meydanın yaxınlığında olub – bura Samaranın tarixi mərkəzidir. Knyaginya Xovanskayanın gimnaziyasında oxuyub, gimnaziyanın binasinda indi də məktəb yerləşir. Volgaboyundakı ağır vətəndaş hərbindən və aclıqdan ailəsiylə Omska gələn Klavdiya burda tibb institutunu bitirib göz həkimi diplomu alır və bir müddət sonra Azərbaycanda işləyən rəfiqəsi İza Bretsenin dəvətiylə ora gedir. Traxomayla gərgin mübarizə illərində əvvəl Şəkidə işləyir, sonra Salyana göndərilir. Elə bu vaxtlarda fasilələrlə Bakıda da yaşayır — əri görkəmli veneroloq Rüstəm Talışinskiydi, altmışıncı illərin əvvəllərində o, Bakıda avtomobil qəzasında ölüb… Doktor Rüstəmin birinci arvadından olan oğlu, adıyla bağlı travmatoloji əməliyyatlar dərsliklərə düşmüş professor Rəşid Talışinski Klavdiya Fleqontovnaya sevgisi və hörməti böyükdü.  Professor Talışinski çox cavan öldü.  Doktor Rüstəm Talışinskinin dörd oğlundan heç biri — proferssorluğa Xarkovda qalxmış Rəşid, futbol məşqçisi İskəndər, müəllim Sabir, psixiatr Əli —  sağ deyil, heç bir azardan şikayətlənməyən uca boylu, enli kürəkli bu kişilər elə bil  yoxmuşlar…

2006-cı ilin yazında Bakıda Samara vilayətinin mədəniyyət günləri keçirilərkən vilayətin mədəniyyət naziri Olqa Rıbakova və “Samara vilayəti azərbaycanlıları Liqası”nın sədri Şirvan Kərimov Azərbaycanın mədəniyyət nazirindən xahiş etmişdilər ki, doktor Şarovanın qəbrinin tapılmasına kömək etsin, qəbrin üstünün götürülməsi xərclərini Samara vilayəti çəkməyə hazırdır. Cənab Qarayev samaralı həmkarını televiziya kameraları qarşısında deyir ki, hər şey ediləcək və Salyanın başçısına rəsmi məktub göndərir. Bir neçə ay keçir, Şirvan Kərimov özü Salyana gəlir, başçıyla görüşüb deyir ki, bizə ancaq qəbrin tapılması lazımdır, üstünü özümüz götürəcəyik. Mən də görüşdə iştirak etdiyimə görə deyə bilıərəm ki, Salyan başçısı bizim yaddaşımıza silinməz təəssür saldı. “Ayıb deyil? Nə xərc? Hamısını özümüz edəcəyik, mən də o qadından çox eşitmişəm, layiqdir. Yaşadığı evə də xatirə lövhəsi vuracağıq. Nə iki ay? Nə danışırsınız? Bir həftənin içində!”

Düz bir il keçdi… Salyanlı müəllim dostum Məmmədağa Əhədov xəbər verirdi ki, heç kim əlini ağdan-qaraya vurmayıb, hərçənd qəbrin yeri tapılmışdı…

2007-ci ilin yayında Şirvan Kərimov Məmmədağa müəllimə pul göndərib xahiş edir ki, qəbrin üstünü sifariş versin. Məmmədağa müəllim spesifik məntiqli daşyonanla qiymət üstündə çək-çeviri artıq görünməsin: pul Şirvan Mürvət oğlunun şəxsi vəsaitindən idi və samaralı sədr “daşın lap yaxşısından” qoydurmağı tapşırmışdısa da, riyaziyyat müəllimi üçün bu məqamda özgə pulunu saymağın yeri vardı… Sifarişi bir az aşağı qiymətlə götürən ikinci sənətkar da Xıllınin və Salyanın göz xəstəxanalarında on illərlə baş həkim işləmiş doktor Şarovanı yaxşı tanıyırmış…(Daşyonanlara ümumiyətlə heç bir iradımız yoxdur, mən onların elə qəbiristanlıqda yerləşən emalatxanalarında oldum – çox ağır və sağlamlıq üçün ziyanlı işdir. Həm də, əlbəttə, keyfiyyələ görülərsə, nəcib işdir…)

29 avqust 2007-ci ildə kiçik bir qrup salyanlının iştirakıyla qəbirüstünün açılışı oldu. Salyan başçısı nə özü gəldi, nə bir adam göndərdi.  Yeri gəlmişkən, Rasim müəllim də doktordur, ancaq göz doktoru yox, elmlər doktoru…

O ki qaldl göz doktorlarına… Salyanlılar başqa bir göz həkiminə heykəl qoyublar, adına bağ da salıblar. Ancaq onun qəbri Salyanda deyil, heç vaxt Salyanda yaşamayşıb və, səhv etmirəmsə, heç vaxt orda olmayıb da… Yox, bu mistika-zad deyil, bu, sonralar nəsil-nəsil xəcalət çəkdirib başıaşağı edən kobud və bayağı praqmatizmdir, öz dilimizdə desək, yaltaqlıq və ayağadüçməkdir. Mistika ayrı şeydir.

Klavdiya Fleqontovna ilə doğum tariximiz eynidir – düz əlli il fərqlə. Və mən təxminən onun Azərbaycana gəldiyi yaşda Samaraya gəldim…

Mən Samaradakı şaxtalardan ona xəbər verəndə o mənə yazardı:” Mən indi orda yaşaya bilməzdim… Qocalmışam və soyuqdan elə qorxuram ki…”

Doktorun ölümündən keçən uzun illər ərzində tez-tez fikrən onunla danışıram. “Klavdiya Fleqontovna, mən də qorxuram ki, daha vətənə qayıda bilməyəm… Havası düşmür…”

Onun bir qardaşı da vardı. Batumda yaşayan Viktor Fleqontoviç kimi çox oxumuş, geniş məlumatlı və kübar adam az görmüşəm. Hərdən Salyana gələrdi. Öz ailəsi cəhənnəmdi. Qırğıya oxşayan Muza(!) adlı arvadı hər dəqiqə şığıyıb ərinin gözlərini çıxarmağa hazırdı. Müharibə vaxtı kapitan Viktor Şarovun batareyası Batumda yerləşirmiş. Günlərin bir günü batareya radioqram alır ki, yaxınlaşmaqda olan obyekt düşmən təyyarəsidir, vurun. Viktor Şarov əmri yerinə yetirir. Az sonra məlum olur ki, vurulan sovet təyyarəsiymiş… Kapitan Şarovu tutmurlar, ancaq hərbi karyerasının da üstündən xətt çəkilir…

Ruhunuz şad olsun, Klavdiya Fleqontovna! Günahlarınız, əgər vardısa, bağışlansın, Viktor Fleqontoviç! Bəlkə bir vaxt yenə görüşüb danışdıq. Bu dünyadaki qanqaralıqları, bütün ağrı və göynəmələri doğruldan yalnız buna ümiddir…

 

26.02.2008 14:48:27, Samara

 

 

“Azadlıq” qəzetində çıxıb

SORUŞMAQ AYIB OLMASIN, HARA GEDİRİK?

Янв8

     

İvan Bunin Tostoy haqqında xatirələrində qrafla ilk görüşünü illər keçəndən sonra çox məzəli təsvir edir. Atası bir vaxtlar qafqazda Tolstoyla döyüşmüş gənc yazıçl özünü təqdim edir, Tolstoy mərhum cəbhə yoldaşı barədə bir neçə kəlmə xoş söz deyir. Bundan sonra yaranan gərgin sükutdan çıxmaq üçün Bunin deyir ki, hə, ayıqlar, yəni içməyənlər cəmiyyəti yaranıb, adamlar yığışırlar… Tolstoy onun sözünü kəsib deyir ki, deməli yığışırlar ki, içməsinlər? Sonra kinayə ilə əlavə edir: indi ki yığışırlar, daha oturub içsinlər də…

Niyə yığışırıq, niyə təşkilatlanırıq? Elə Rusiyanın özündə  müxtəlif adlı təşkilatların sayı gün-gündən artır, hamısı dı sanballı adlarla, telefonlarla, qəzetlərlə, möhürlərlə. Bu möhürləri sapa düzsən, bizim bütün məşədilərin təsbehindən uzun olar…

Samara vilayətində bir şəhər var, adı Çapayevskdir. Orda yaşayan zirək bir soydaşımız hərdən-hərdən Samara azərbaycanlıları cəmiyyətinin tədbirlərinə gəlir və şikayətlənirdi ki, “xalqı bir yerə yığa bilmir”. O, beləcə də deyirdi: ”Bu xalqı birləşdirmək lazımdır, ancaq bu xalq birləşmək istəmir”. “Xalqı”, yəni Çapayevskidə yaşayan azərbaycanlıları bir yerə yığmaqda zirək soydaşımızın məqsədi təşkilat yaradıb…  Bir dəfə onun çıxışını kəsib soruşdum: ”Bu xalqı yığmaqda məqsədiniz nədir? Yoxsa müharibəyə gedirik? Gediriksə  —  kimlə?” Soydaşımız əvvəl özünü avamlığa qoymaq istədi, guya mən zarafat edirəm. Birləşmək elə birləşməkdir də, yəni millət bir yerdə olmalıdır, bunu ancaq erməni agenti istəməz…

Çapayevli (yoxsa çapaeyvçi?) haqqında az-çox məlumat olduğundan bilirdim ki, o nə kitabxana, nə bazar günü məktəbi, nə etnik-bədii kollektiv yaradandır. Məqsədi sədr olmaq, qoltuğuna qovluq ya əlinə portfel alıb şəhər idarələrinə  güzəştli gediş hüququ qazanmaq və şübhəli “millət rəhbəri” statusundan istifadə edib özünün və yaxın adamlarının əsasən alverlə bağlı məsələlərini həll etməkdir. Təşkilat, Samara cəmiyyəti ona rəsmi filial statusu verməsə də, yarandı, yəni əslində təşkilat-zad yaranmadı, o zirək adam sadəcə təşkilat sədri elan olundu və təzə aldığı portfelə bir şələ kağız doldurub başladı idarələri gəzməyə. Deyilənlərə görə, o adamda  “o gün olmaz ki, mənə işləri düşməsin, salaram palçığa, ayaqlaram” deyən Xudayar bəy ədaları var və narazıdır ki, bütün Çapayevsk azərbaycanlıları, xüsusən ona heç vaxt işi düşməyənlər, “rəhbərə” tabe olmaq istəmirlər…

Aşağılarda bu tipli “təşkilatların” yaradılmağı ilə paralel başqa bir canfəşanlılıq müşahidə olunur: Moskvadan federal statuslu təşkilatların bölgələrdəki irili-xırdalı bütün azərbaycanlı cəmiyyətləri nəzarət altına almaq, komandanlıq eləmək və həm də əksəriyyəti yalnız kağız üzərində olan birliklərin sayı hesabina sanballı görünmək. Əslində, Azərbaycanda müasir siyasi rejim modelinə əsaslanan kvazi dövlət qurumu yaradılır. “Samara vilayəti azərbaycanlıları Liqası”nın  sədri əməkdaşlığa, birgə işə açıq və hazır adamdır, dönə-dönə Moskvaya, Peterburqa və Bakıya Ümumrusiya Azərbaycan Konqresinin iclas və qurultaylarına gedib, özünün xeyli şəxsi vəsaiti hesabına başa gələn bu səfərlərdən aldığı əsas təəssür isə məyusluq olub – Konqres rəhbərliyi çoxdan içtimai təşkilatdan çox nazirliyi, rəhbərlər isə ictimai xadimlərdən çox isti yer tapmış bürokratları xatırladır. Konqresin bir neçə dəfə Samaraya gəlmiş nümayəndələrinin yeganə məqsədi Samara azərbaycanlılarını üzvlük haqqı verməklə Konqres üzvlüyünə cəlb etmək, öz qəzetlərinə abunə yazdırmaq olub. Öz xırdaca qəzetlərini çıxarmağa zülmlə vəsait yığan samaralılar rəhbərliyində dollar milyardçıları olan təşkilatın qəzetinə pul verməyə məcbur olublar!

Samarada çoxlu azərbaycanlının çalışdığı tərəvəz bazasına qanlı hücumdan sonra Samaraya gələn Azərros nümayəndəsi bizi lap məəttəl qoydu. O, sovet vaxtı kolxoza təhkimçi kimi gəlmiş raykom işçisini xatırladırdı. Xeyli səylə ona başa saldıq ki, biz kolxoz deyilik,  hüquqları Rusiya Konstitusiyası ilə qorunan azad vətəndaşlarıq. Suyu süzülə-süzülə yola düşəndə dedi ki, heç olmasa bizim Moskvada yaratdığımız … domino federasiyasının filialını burda açın. “Düzdür, sədrimiz ermənidir, ancaq federasiyanı biz azərbaycanlılar yaratmışıq,”- deyə əlavə etdi…

Bir neçə gün əvvəl Şirvan Mürvət  oğluna İnternetlə özünü “Ümumdünya Azərbaycan Gənclər Konqresinin sədri” kimi təqdim edən Rəşad Xasayoğludan məktub gəlib. Bir səhifəlik məktubda, rusların dediyi kimi, o qədər duman var ki, “sədr”in nə istədiyini başa düşmək çox çətindir. Şübhəsiz ki, cavan da olsa, aləmin bicidir. Əvvəl yazır ki, “”dünyada vahid təşkilatımız yoxdur”, sonra yazır ki,  artıq Ümumdünya gənclər Konqresi Bakıda təsis oklunub.

Birincisi: A zalım balası, biz başa düşmədik: var ya yoxdur?

İkincisi: Oğlan, niyə bəs Şirvan Mürvət oğluna Konqresiniz təsis olunandan sonra yazırsan? Bəlkə əvvəl yazıb məsləhət eləyəydin? İctimai təşkilatların nə olduğunu demokratiyanın vətəni Londonun özündə öyrənmiş cənab Kərimov bəlkə heç razılığını verməyəcəkdi? İndi bəs sən nə istəyirsən? Burda sənin filialını yaradaq? Bəlkə hələ hamılıqla pioner andına oxşayan and da içək: ”Son damla qanıma qədər Rəşad Xasayoğlunun işi uğrunda….”

Bəlkə Xasayoğlunun yox? Bəlkə bu Konqres başqa gənc üçün yaradılır?

Kağızı oxumağa başlayanda deyirdim bəlkə axırına yaxın müharibədən də bir şey yazar, bəlkə cavanları yığıb Ağdamı almağa getmək istəyirlər. Yox, qırışmal nə müharibədən, nə də Ağdamdan yazır.

Ağdam torpağı bunlara qənim olsun…

                                                                 21-22.02.08, Samara

 «Azadlıq» qəzetində çıxıb.

 

 

 
 

 

“SARI”LIQ XƏSTƏLİYİ

Янв5

        

 

«Qardaş, indi yas yerinə getmək əngəl olub, çadırda oturduğun yerdə birdən molla komanda verir ki, qalxın, Hacı Filankəs gəldi. Hacı Filankəsin hansı yuvanın quşu olduğunu Salyanda bilməyən yoxdur, ancaq hamı qalxır ayağa. Qalxmayacaqsan, yas yiyəsi inciyəcək… Qardaş, abrımız gedib…”

Bunları mənə Salyanda bir neçə il əvvəl əziz bir adamım deyirdi. Mərhum cəsur, atıb-vuran adamdı, sıraya düzülməklə, komandayla oturub-durmaqla arası yoxuydu. Əməlləri cinayət məcəllləsinin azından on-on beş maddəsi altına düşən adamların qabağında ayağa durmağın onun üçün necə məşəqqət olduğunu yaxşı başa düşürəm. Ziyarət yolları təzə açılanda mən özüm Salyanda yas məclisinə düşmüşəm, o vaxt hələ hacıların çadıra gəlişi molla tərəfindən ucadan elan edilsə də, camaatı qaldırmırdılar, molla özü durub təzətər hacının qabağına gedir və qucaqlaşıb marçamarç öpüşürdülər…

“Adın nədir?” “Sarıdır…”

Yadınızdadırsa (əlbəttə, yadınızdadır, dilimizi, ədəbiyyatımızı, lap elə tariximizi də yaddan çıxaran bizik, yəni yurddan qıraqda yaşayanlar), hekayəçi hamamda üzqoylu uzanıb kisələnəndə kisəçidən adını soruşur. Kisəçi də deyir “Sarıdır”.  Hekayəçi yenə soruşur və həmin cavabı alır. Heçayəçi elə təəccüblənir ki, hamamın bütün ləzzəti canından çıxır. Kisəçiyə and verib yalvarır ki, əsl adını  desin. Kisəçi də elə bilirmiş ondan sabunun nə sabun olduğunu soruşurlar. “Adım Məşədi…”

Hekayəçinin ürəyi yerinə gəlir – azərbaycanlı müsəlman (ya müsəlman azərbaycanlı?) ola, adının məşədisi, kərbalayısı olmaya…

Sizə deyim kisəçidən. Daha doğrusu, kisəçi oğlundan. Kənddə yaxın qonşulardan birinin ölümü məzuniyyətimin vaxtına düşmüşdü. Amerika siqaretini tüstülədə-tüstülədə çadırda oturanlarla məzələşən molla söhbəti hansı möcüzəyləsə Mirzə Fətəlinin üstünə gətirdi və ürəkdən, ağız dolusu cənab Axundova, yəni bizim milli dühamıza, milli iftixarımıza lənət oxudu.

İndi yəqin siz, mənim milli düha va milli iftixarın nə olduğunu çox-çox yaxşı başa düşən dəyərli soydaşlarım, güman edirsiniz ki,  danışığında şübhəsiz cinayət tərkibi olan molla hökmən cəzalanıb(milli təhqiri biz haçan yerdə qoymuşuq?). Türmə də olmasa, heç olmasa şərti cəza, pul cəriməsi, bir neçə il müddətinə mollalıqdan mərhumluq, ya da ən azı xarici pasportunun alınması ki, bir müddət xarici ölkələrə ziyarətə gedə bilməsin. Son variantı xüsusən peşəkar molla üçün həddindən artıq amansız sayan oxucuların həyəcan keçirməyinə dəyməz: o vaxt “məşədi” adı daşıyan molla indi “kərbalayı”dır. Deyək ki, hökümətin başı qarışıb jurnalistlərlə davaya və Salyan, Cəlilabad, Nardaran ya Masalllı mollalarına əli çatmır. Bəs o çadırda oturanlar?

Boynuma alım ki, sizin həqir nökəriniz də mollanın cavabını vermədi. Mollanın xətrinə dəymək məclis yiyəsini incitmək kimidir. Bizsə  məclis, kənd, vilayət, ölkə yiyələriylə Axundovlar arasında seçim olanda, əlbəttə, Axundovları tutmuruq. Axundovlarsız hardaydıq və kim idik – bunu düşünmürük ya az düşünürük. Və nə qədər az düşünüruksə, axundovlarsız hardalığı və kimliyi yaxın perspektiv kimi lap önümüzdə işıqlanır.(Bəlkə daha dəqiq – qaralır?)

Axundovu lənətləyən mollanın ingilislər demişkən “bəkqround”u, yəni əsl-nəcabəti, tərbiyəsi, təhsili barədə bircə şey məlumdur: o, kisəçi oğludur, özü də deyəsən kisəçi şagirdi olub. Bəlkə də Axundov vaxtını hamamda yatmaqla keçirən soydaşlarımızı məzəmmət etdiyinə görə ondan acıqlıdır.

Yox, deyəsən, hamamda yatanlara sataşan Mirzə Cəlildir. Mirzə Cəlildən də yanıqlılar çoxdur. Mollalardan tutmuş millətsevər universitet professorlarına qədər. “Böhtan yazıb! Biz heylə olmamışıq!”

Bəs siz necə olmusunuz? Niyə bəs azadlıq əlinizə düşən kimi üz qoydunuz Azərbaycanın qalan ərazisində neft quyularından da çox olan  və hər gün yenisi açılan pirlərə, falçı, baxıcı, duaçı qapılarına? Niyə varlılarınız ətək-ətək pulları ziyarətə xərcləyir, özünüz, uşaqlarınız arxlarla gələn nəcisli suyu içirsiniz? Niyə ilin yarısını Məkkədə, yarısını Avropa kefxanalarında keçirən dövlətlilər qapıları neçə illərdən bəri bağlı qalmış xəstəxanaları işlətmirlər? “Heylə” olduğunuza görə deyilmi ki, əlsiz-ayaqsızlar  “urusun”, yəni allahsız bolşeviklərin atasına rəhmət oxuyur? Bəs siz niyə vaxtilə Moskvada həkim işləyəndə onlarla azərbaycanlıya əl tutmuş, bəzilərini şəxsən müalicə eləmiş əlli səkkiz yaşlı(!)doktor Rafiq Tağını türmədə əzib sındırdınız? Bəs niyə onu öldürəcəklərinə and içən və hərəkətlərində danışıqsız cinayət tərkibi olan fanatik Nardaran seperatçılarına gözün üstə qaşın var deyən yoxdur? Əlbəttə, onlardan jurnalistlərə və bütün demokrartik zümrəyə qarşı dəyənək kimi istifadə edənlər var. Ancaq sonra bu dəyənəyin qabağında bəlkə dayana bilməyəsiniz…

Hacılığa, gəlin fakta adekvat yanaşaq, kvot qoyulandan sonra ona islamın sütunu kimi baxıla bilməz, dünya müsəlmanlarının sayı çoxdan milyardı keçib, Səudi krallığının təyin etdiyi kvot isə bir neçə miskin milyondan artıq deyildir. Götürün kalkulyatoru və hesablayın: müsəlmanların çox kiçik qisminin Məkkəyə getmək şansı var, ona görə də bu ziyarət borc sayıla bilməz. Əlbəttə, bütün gedənlərə yaxşı yol arzulayırıq və onların dini hisslərinə də hörmətimiz var. Ancaq niyə camaat onların qabağında farağat durmalıdır? Hərçənd qabağında farağat durulmalı  ən azı bir hacı tariximizdə olub: Hacı Zeynalabdin Tağıyev…

“Getdik Quma, imamın qəbrini, imamın qızının qəbrini ziyarət etdik…”

Bunu ötən il Azərbaycanda bir soydaşımz danışırdı.

“Sonra Xomeyninin qəbrini ziyarət etdik…”

Mən qıpıq adamam, ancaq bu yerdə dözmədim: ”Xomeyninin qəbrini niyə? On minlərlə sütül azərbaycanlı balasını müharibədə qırdırdığına görə? Təbrizi bombalatdırdığına görə? Soydaşlarımızın dilini qıfıllatdığına görə? Şallaqlara, dar ağaclarına, daşaqalaqlara görə?”

Məşədi az qalmışdı vura məni öldürə…

Bəlkə bizim başımız elə hamamda yatmağa, xoruz döyüşdürməyə qarışsa yaxşıdır?

 

                                                          20.02.08 Samara

ANA DİLİ… BƏS BALA DİLİ?

Дек27

   

“Bu şaxtalardan təngə gəldik. Çıxıb gedəsən Azərbaycana… Ora qışda da istidir…”

Bu qış, əlbəttə, ora da isti deyil, ancaq Samaraya baxanda, əlbəttə, istidir – indi küçədə şaxta iyirmi dərəcədən çoxdur. On iki yaşlı dünya gözəli Məsmədə astma var, bərk soyuqlarda əziyyəti artır, ancaq dərsi buraxmır. Bacısı Sevillə o, “Samara vilayəti azərbaycanlılarının Liqası” nəzdindəki bazar günü məktəbinin ən “qocaman” şagirdləridirlər. Ataları, Xanlar törəməsi Rövşən Musayev, həmişə vaxt tapır ki, iki qızını Azərbaycan dili dərsinə, böyük qızını isə ara verməyən idman yarışlarına aparsın – Stella qaçışla məşğul olur. Atası Məsməyə Naxçıvanın duz şaxtalarından danışıb. Indi Məsmə üçün hələlik görmədiyi Naxçıvan “möcüzələr ölkəsi”dir…

Məktəbin işlədiyi üç ildən artıq vaxtda şagirdlərin sayı on nəfərdən çox olmur. Samara şəhərində təkcə rəsmi məlumatlara görə on beş mindən çox azərbaycanlının yaşadığını nəzərə alanda yeganə mümkün nəticəyə gəlirsən ki, soydaşlarımız öz uşaqlarının ana dilini öyrənmələrində maraqlı deyillər. Və nəinki maraqlı deyillər, hətta fəal şəkildə əleyhinədirlər də. Bu, mürəkkəb məsələdir, qismən tarixi məsələdir və bu tarixin özü isə qismən xəstəlik tarixidir.

Biz burda Azərbaycandakı rus məktəblərinin məzunlarından və Bakının rus dilli məhəllələrinin törəmələrindən danışmırıq, belələrinin Samaranın Azərbaycan diasporunda xüsusi çəkisi də çox azdır. Samara azərbaycanlıları əsasən kəndlilərdir, yaşı qırx və qırxdan çox olanlar ruscanı Sovet ordusunda, əgər əsgərlik çəkiblərsə, öyrəniblər – bu, əlbəttə, kişilərə aiddir. Son on beş ildə gələnlərin ruscası məktəbdə öyrəndikləridir — əgər keçiblərsə. Ancaq ümumilikdə, nadir istisnalarla, azərbaycanlıların  ruscası, demək olar ki, qrammatik normalar tanımır, leksika cəhətdən çox bəsitdir. Burda hətta otuz il və daha artıq yaşayan soydaşlarımız az-çox ciddi bir fikri ifadə etmək istəyəndə aləmi qarışdırırlar bir-birinə. Bəzən aqressiv hücumlara məruz qalan, incidilən azərbaycanlı savadlı şəkildə milisə ifadə verə bilmir, televiziya jurnalistlərinə dərdini danışanda əcayib nitqi ilə özünə qarşı tamaşıçıda mərhəmətdən çox gülüş doğurur.

Həmin bu azərbaycanlı uşağı dil açan gündən onunla rusca danışır. Bu, bir növ özünmüdafiənin zəruri həddinin aşılmasıdır. Soydaşımız dili pis bildiyinə görə çəkdiyi çətinliklərdən, ünvanına eşitdiyi tənbehlərdən, qınaqlardan, kinayələrdən özü üçün kompleks yaradıb. Onun incikliyi indi öz ana dilinə də ünvanlanır və o nəinki istəyir uşağı ruscanı ruslar kimi bilsin, o həm də istəyir ki, uşağı Azərbaycan dilini, elə bil hər kəlməsinə lənət, qarğış hopmuş bu dili bilməsin…

Hər bir xəstəlik müalicə olunmayanda şiddətlənir: soydaşımız hərdən-hərdən ailəsiylə vətənə gedəndə qohum-qonşunun yanında öyünür ki, uşaqları azərbaycanca bilmirlər. Sübüt üçün uşaqları çağırır və onlarla bir neçə kəlmə rusca danışır. Rus dilli uşaqlar indi soydaşımız üçün status göstəricisidir, ona elə gəlir ki, qohum-qonşudan bir neçə pillə yuxarı qalxıb…

Uşaqlar bir az böyüyəndən sonra valideynlərinin ruscası onlarda gülüş  doğurur – ailə əslində bir-birinin dilini anlamayan iki hissəyə bölünür ki, bu da traqikomik sitüasiya yaradır…

Rus dilini, əlbəttə, azərbaycanlıların öyrənməyi yaxşı olardı, ancaq sovet dövründən bu dilin Azərbaycanda tədrisi fəlakət vəziyyətində olub. On illərlə Axundov adına institut rus dilini bilməyən məzunlara diplom verib məktəblərə göndərməklə xəstəliyi nəinki xroniki, hətta bəlkə də, dil müəllimi hazırlayan məktəblərin korrupsiya ocağı olduğunu nəzərə alsaq, sağalmaz edib.

Son vaxtlar Azərbaycanda dillə bağlı müzakirələr zamanı rus dilinin vacib müdafiəsi qəfildən Azərbaycan dilinə qarşı hücuma çevrilir. Səhv etmirəmsə, Oktay Ataxan adlı müəllif elə ucuz alıb getdi ki, axırda dedi rus məktəbləri olmasaydı, Azərbaycanın nə elmi, nə mədəniyyəti olardı. Bu iddiada irqçilik elementi olduğu şübhəsizdir — bu məni heç təəccübləndirmir, rus məktəblərinin məzunlarından belə şovinist-irqçi bəyanatları hələ sovet dövründə çox eşitmişəm. Elm barədə, savadsızlığıma görə, bir söz deyə bilmərəm, o ki qaldı mədəniyyətə… Səhv eləmirəmsə, gözəl nasir Əkrəm Əylisli Azərbaycan məktəbində oxuyub. Eləcə də gözəl şairlər Ramiz Rövşən və Vaqif Cəbrayılzadə. Mən hələ Molla Pənah Vaqifi demirəm…

Başqa bir Vaqif, Səmədoğlu, deyir ki, ingilis lordları ona Dostoyezskini, Puşkini orijinalda oxuya bildiyinə görə həsəd aparırlar…

Ah bu yazıq lordlar! Bir vaxt onlar bizim başqa bir şairimizə həsəd aparırdılar ki, onun, ingilis lordları kimi iki yox, düz iyirmi altı babası var…

Hamısı da rus dilli bolşevik komissarı…

13.02.08 Samara

ALQIŞLAR… ALQIŞLAR…

Дек25

    

Bir neçə il bundan qabaq, dəqiq desək, 2005-ci ildə biz də, yəni Samara azərbaycanlıları, Üzeyir Hacıbəyovun növbəti doğum gününə həsr olunmuş və cəmiyyətimizin sadə imkanları çərçivəsində tədbir hazırlamışdıq. Foto stendi hazır olanda şəkillərin birindən diksinən kimi oldum, halbuki onu əvəllər, yəni bir otuz  il qabaq, yəqin ki, görmüşdüm. Görsəm də, şəkil o vaxt məndə nə nə təəccüç, nə təəssüf doğurmuşdu. Həm də otuz il əvvəl Azərbaycanda hamı əl çalırdı, Üzeyir bəy şəkildə də də olsa niyə çəpik vurmayaydı ki…

Ağ-qara, bir az köhəliyindən, bir az da Vüqar dostumuz böyüdəndə konturları pozulmuş şəkil “dünyada ən demokratik konstitusiya” olan Stalin konstinusiyasının qəbulundan sonra seçilən SSSR Ali Sovetinin birinci sessiyasında çəkilmişdir. Fraqmentdəki Azərbaycan deputatlarıdır, ön planda isə Üzeyir Hacıbəyovdur. Yurddaşlarımız bütün başqa çoxmillətli deputatlara qoşulub şıdırğı əl çalırlar. Üzeyir bəy də əl çalır. Fraqmentdə görünməyən rəyasət heyətində isə yəqin ki, Stalin başda olmaqla insan qanıyla qidalanan partiya rəhbərliyi oturub…

Yazdıqları “əsərlər” məktəb vaxtı az qala çəkic və iskənə ilə başımıza yeridilən muzdur ya proletar mənşəli müəlliflərin nəinki əl çalmağı, hətta onlara çörək, fəxri adlar, ordenlər verənlərin çəkmələrini öpməyi də bizi təəccübləndirməz. Ancaq bəy balasının, milli dövlətçiliyin həm vəftizçilərindən, həm də banilərindən birinin elə sessiyanın getdiyi saatlarda deputatlar içindən öz qurbanlarını seçən bolşevik cəlladlarına əl çalması Üzeyir bəy taleyinin iyirminci əsrdə sovet imperiyası xalqlarınlın yasadığı çoxlaylı, çoxşaxəli faciənin qanı damarlarda donduran səhnələrindən biri olduğunu xatırladır.

Çox çəkməyəcək və Üzeyir bəyin “Koroğlu”su Moskvada oynanacaq. Bolşevik rejiminin ölkə vətəndaşlarıyla rəftarı mənə Nizaminin rəvayətində  yol yoldaşına verdiyi bir qurtum su üçün onun gözünü çıxaran Şəri xatırladır. Hər opera tamaşası, hər tikilən körpü, uşaq bağçası, idman sarayı, istirahət evinə göndəriş üçün sovet adamları zirzəmilərdə güllələnibər, həbs düşərgələrinə təpiliblər, yurdlarından qovulublar. İndi, əlbəttə, Axmatovanın dediyi kimi, vegeterianlıq dövrüdür, indi yeni metro stansiyalarının, pensiya ya tələbə təqaüdü artımlarının, qaz kəmərlərinin və sutəmizləmə qurğularının əvəzində adamların həyatı yox, onların konstitusiya hüquqları və insan ləyaqəti alınır.

Vacib bir şeyi yadımıza salaq: Şərin Xeyirə gözü bahasına verdiyi su Xeyirin özünün idi…

Onu hətta türmədə vəhşiliklə döymüş və dəlixanada işgəncələr vermiş adamlar haqqında da ağır sözlər danışmağı özünə yaraşdırmayan İosif Brodski bir vaxt faşıstlərlə, xüsusən Mussolini ilə aşnalıq qatmış böyük rus bəstəkarı Stravinskiyə də qınamaqdan qaçır. Deyir ki, bəstəkarın vəziyyəti mürəkkəbdir, o, simfoniya yazıb — iki yüz nəfərlik orkestri cibindən çıxarmayacaq ki…

Samarada bu yaxınlarda, yenə gücümüz çatan kimi, Qara Qarayevin doxsan illiyini qeyd etdik. Biz azərbaycanlıların çoxu üçün Qara Qarayev zirvədir və zirvə kimi də həm özünə çəkir, həm də vahimələndirir. Qarayev, əlbəttə, kütlə bəstəkarı deyil, ancaq indi bəzi iri kəndlərdə də musiqi məktəbləri var, onun əsərlərinin kütləviliyi mümkündür. Buna xeyli dərəcədə mane olan, bu fikir nə qədər əcayib görünsə də, Azərbaycanda sovet dövründən başlanmış və Bakıda indiyəcən mövcud olan linqvistik seqreqasiyadır, yəni əsərlərinin çoxundakı aşkar milliliyə baxmayaraq, Qarayevə özünü müstəqil mədəni-etnik muxtariyyət kimi aparan rus dilli azərbaycanlıların bəstəkarı kimi baxılır. Bu münasibət ölkədə linqvistik parçalanma qalanadək az dəyişə bilər. Ancaq bunacan nə qədər çox vaxt keçsə də, Qarayev yaşı ilə müqayisədə heç nəıdir. Mən, əlbəttə, doxsan ili demirəm. Qarayev dühasının yaşı Avropa musiqisinin inkişaf tarixinə bərabər əsrlərdir. Ancaq o da yazdığı simfoniyaların ifası üçün orkestri cibindən çıxara bilməzdi və bəlkə də buna görə(ürəyimizin sakitliyi üçün deyək ki, buna görə) Leninin, partiyanın, iyirmialtıların şərəfinə monumental musiqi yazırdı. Əliyev qurultayları həmişə birləşmiş xorun ifasında “Partiyamızdır!” əsərinin ifasıyla bitirdi.

“İzn verin Leninin gözəl və işıqlı sözlərini misal gətirim: ”Biz gələcəyin partiyasıyiq…”

Bu, Azərbaycan Kommunist partiyasının iyiyrmi səkkizinci(!) qurultayında Qara Qarayevin çıxışındandır. O, Mərkəzi komitənin üzvü, SSRİ Ali Sovetinin deputatı idi. Qarayev Ağsu dairəsindən seçilirdi. Bir dəfə, deyəsən elə o qurultayın keçirildiyi il, məni az qalmışdılar pedaqoji məktəbdən qovsunlar. Mən yaxınlaşmaqda olan seçkilərdən danışan pedaqogika müəlliminə dedim ki, seçkilər ədalətli deyil, Qarayev böyük bəstəkardır, ancaq onun neçə illərdir deputatı olduğu rayonların camaatından xəbəri yoxdur…  Həmkarları tərəfindən sayılmayan, az rüşvətə qane olan keçmiş raykom katibi birdən cin atına mindi: ”Otuzuncu illər olsaydı, əlli-ayaqlı gedərdin!” Dərsi kəsib məni müəllimlər otağına apardı, burda yekdil qərara gəldilər ki, mən qovulmalıyam, ancaq gərək direktor məzuniyyətdən qayıda…

Mən sarsılmışdım, atam vaxtilə qolçomaqlıqdan salınıb var-yoxdan çıxsa da, özünü siyasət xatasından uzaq saxlayan adamdı. Deyərdi mən o məktəbə bir ətək rüşvət vermişəm, sənin Qarayevlə nə işin var…

Rüşvətxorluğu qədər maarifpərvərliyi və sağlam fikirliliyi də olan direktior məzuniyyətdən qayıdan kimi məni çağırıb dedi ki, bala, sənin dediklərin düzdür, ancaq bunu ağıza alıb danişmaq olmaz, get dərsini oxu…

O vaxtdan oxuyuram, azdan-çoxdan öyrənirəm, çox şeyə öyrəşirəm, gurultulu və davamlı alqışlardan başqa. İyirminci əsrdə milyonların fəryadı bu alqışlarla batırılıb.

Alqışlarla insan vicdanının səsi batırılıb. Elə indi də batırılır…

Cənablar, sizlərdən heç olmasa bəstəkar olmayanlar qoy çəpik çalmasınlar, siz ki simfoniya yazmırsınız və sizin orkestrə ehtiyacınız yoxdur…

19.02.08 Samara

 

 

BİZİM ADAM

Дек24

Azərbaycanlalıların görüşdən sonra vidalaşmağının bəzən görüşün özündən çox çəkdiyi yaxşı məlumdur. Şirvan Kərimovla, Samara azərbaycanlılarının cəmiyyət sədriylə, demək olar ki, həmişə belə vidalaşırıq – dönə-dənə sağollaşırıq, mən maşının qapısını açıb düşmək istəyəndə hansımızınsa yadına vacib söz düşür və yenə qayıdıb otururam yerimdə. Şirvan Mürvət oğlunun çox sevdiyi “Dikkens” adlı yarızirzəmi rahat pab (biz orda kekslə çay içirik) çoxdan bağlanıb, şəhərin küçələrindən maşınlar çəkilib –səhər ertə yaranıb axşam saat səkkizə-doqquza qədər davam edən tıxac yada qorxunc yuxu kimi düşür…

Yeri gəlmişkən, bu pabda yaxşı musiqi oxudurlar, məsələn, Lui Armstronqun yazılarını. İki zalın birində Dikkensin otuz cildliyi qoyulub, hərçənd kiminsə burda oturub “Pikvik klubu”nu ya “Devid Kopperfildi” oxuyacağını təsəvvür etmək çətin olsa da, böyük inğilisin, Qorkinin diliylə desək, “insana sevgi elmini yaxşı mənimsəmiş” yazıçının ruhuyla heç olmasa bu şəkildə təmas xoşdur…

Növbəti dəfə sağollaşıb qapını açmaq istəyəndə ğördüyüm məni çaşdırır: Novo-Sadovaya çüçəsinin hər iki istiqamətində heybəti və nizamı ilə ilk baxışdan hərbi texnikanı xatırladan yük maşınları sıralanıb. Bir az ləng də olsa, Şirvan müəllimlə elə eyni vaxtda başa düşürük: bunlar qar daşıyan maşınlardır. Qarın şəhərdən çıxarılması əsasən gecədən xeyli keçmiş, xüsusən köhnə Samaranın dar küçələrinə sığmayan avtomobil axını bir neçə saatlığa tükənəndən sonra başlanır. Novo-Sadovaya şəhərin bəlkə də ən uzun küçəsidir, deyərsən ki, sonuncusunun harda dayandığı bilinməyən  maşınların sayı mindən çoxdur. Ancaq bu, aldadıcı təsəvvürdür, şəhərin bu qədər maşını yoxdur. Təxminən il yarım bundan əvvələcən ixtisaslaşdırılmış avtomobil müəssisəsində elə təxminən minə qədər maşın olub. İndi maışnlar da yoxdur, müəssisə də.

Yerlimizi nə bilmişdiniz?!

Keçmiş mer, on ilə yaxın şəhərin ağası olmuş və 2006-cı ildə növbəti seçkiləri uduzmuş Georgi Limanski, indiki rəsmilərin dediyinə görə, məğlubiyyətdən bir az əvvəl həmin o müəssisəni satıb və indi şəhəri az qala xirtdəyinəcən basmış qarı təmizləyib daşımağa cəmi yüzdən bir az artıq maşın var. Ancaq mərkəzi küçələr və onlar da qismən təmizlənir. Bütün günü qarda çobalayan maşınlar görürsən, bir az canfəşanlıq edəndən sonra onlar qumda batan kimi batırlar. Çoxmərtəbələrin bir neçə gün daşınmayan zibilləri dolu konteynerlərin yanında qalaqlanır və guya yaranışların alisi olan insanların yaşadığı binaların həcmli karikaturasına çevrilir.

Deyirlər Georgi Sergeyeviç indi Dikkensin vətənindədir. Hətta federal qəzetlərin də bəzisi yazır ki, Limanski axtarışdadır. Bəzisi də yazır ki, axtarışda-zadda deyil, öz kefindədir.

Bir dəfə Azərbaycanda bir nəfər zirək adam mənə dedi: ”Sizin nmeriniz axı yerlimizdir.” Dedim ki, hə, bilirəm, yerlimizdir. Zirək adamı cavabım, yəni bu cavabın sevinsiz-zadsız verilməyi  deyəsən pərt eləmişdi. Fikrindəkini gözlərindən oxuyurdum: Yerlin orda merdir, bəs sən niyə bu gündəsən? Heç olmasa qaş-qabağın açılsın. Zarafat deyil, Yardımlı balası o boyda şəhərin ağasıdır!

Georgi Limanski doğrudan da yerlimizdir – o, Yardımlının Diman kəndində sərhədçi ailəsində anadan olub. Ona heykəl qoymaq fikrinə düşənlər üçün əlavə edirəm – 1950-ci ildə, hərçənd Azərbaycanda bütün heykəllər bir adama qoyulur…

Və mən başa düşürəm ki, müqəddəs milli ənənələr var – yerlini, xüsusən yurddan kənarda, başkəsən, anaşa satan olsa da sevməlisən.

Georgi Limanski tipik rus koorrupsioneri deyildi, onda Azərbaycan korrupsionerinə məxsus miqyaslar və fantaziyalar vardı. O, samaralıların ən böyük gəzinti və istirahət yeri və həm də təbiət qoruğu olan Zaqorodnı parkı da, Volqa sahilindəki mərkəzi abad çimərliyin bir hissəsini də satmışdı.

Limanskinin üçüncü dəfə seçilməyinə Kreml -təəccüblənməyin — böyük qüvvələr səfərbər eləmişdi. Putinin ən yaxşı telejurnalistləri Samaraya gəlib yerli kanallarda onu təmizə çıxarırdılar.

Seçkilərdə Samara camaatı əslində Kremlə, Putinə qalib qəldi.

Ancaq samaralıların bu qələbəsi Pirr qələbəsinə də çevrilə bilər. Kreml bəhanə axtarır ki, Rusiyada qalmış sonuncu azad seçkiləri – mer seçkilərini də ləğv eləsin.

2006-ci il oktyabr seçkiləri açıq leqal siyasi həyatdan uzaq olan azərbayçanlı icmasının az-çox mütəşəkkil iştirak etdiyi son seçkilər idi. Bəzilərinin, azının, əlbəttə, Limanskiylə işləri vardı, bəzilərini isə o azlar səfərbər eləmişdi.

Rusiyada yaşayan azərbaycanlıların demokratik prosedurlara qatıldığını və vətənə qayıdacağı təqdirdə ictimai həyata sağlam ruh gətirə biləcəyini düşünənlər, təəssüf ki, yanılırlar. Birincisi, bu prosedurlar Rusiyanın özündə Putinin daha yaxşı tətbiqə layiq olan səyləriylə yoxa çıxmaqdadır. İkincisi, bizə tayfaçılıq vərdişləri demokratik prosedurlardan daha doğma və anlaşıqlıdır. Şəhərdəki bu qış fəlakətinə görə soydaşlarımız, əlbəttə, Limanskini qınamırlar. Ümumiyyətlə heç kimi qınamırlar. Bu təbii fəlakətdən çəıxarılan yeganə nəticə budur ki, “qışınki cipdir.”

O ki qaldı indiki merə…

Sobakeviç deyirdi ki, şəhərdə bir nəfər abırlı adam varsa, o da prokurordur. Və əlavə edirdi ki, düzünə qalsa, o da donuzun biridir…

Yeri gəlmişkən, Samara şəhərinin prokuroru azərbaycanlıdır…

14.02.08 Samara