Архивы

REPUTASİYALAR VƏ EPİTAFİYALAR

Дек19

REPUTASİYALAR VƏ EPİTAFİYALAR.

1981-ci il dekabrın 19-da Ədəbiyyat institunun müəllimi Yuri Tomaşevski III kurs tələbələriylə seminar keçirdiyi kiçik auditoriyaya girib salamlaşır və əlindəki “Litaraturnaya qəzeti”ni” qeyzlə masanın üstünə atıb deyir: “Lap abır-həyanı itiriblər!” Literaturkanın birinci səhifəsində Brejnevin portreti və onun beşinci qızıl ulduzla təltif olunduğu barədə fərman var – bu gün Baş katibin yetmiş beş yaşı tamam olur. “Aleksandr İsayeviç burda olanda yenə bir az özlərini yığışdırırdılar, onun təkcə ölkədə olmağı xeyli adamı məcbur edirdi ki, özlərini ləyaqətlə aparsınlar…”- deyə Tomaşevski qəzeti qaldırıb yenə masanın üstünə atır. O öz-özüylə danışır, içərisində azərbaycanlılar da olan üçüncü kurs tələbələri, dərsə çox vaxt gəlməyən bir neçə nəfər moskvalı istisna olmaqla, siyasətdən kənardılar. Azərbaycanlılar, əslinə qalsa, elə ədəbiyyatdan da kənardılar – ancaq bu, ayrı söhbətdir… Tomaşevskinin kimi konkret qınadığını demək çətindi – Brejnevə ulduz verənləri? Yazıçı qəzeti olan Literaturkanı? Bütün yazıçıları? Aleksandr İsayeviçsə, əlbəttə, Soljenitsın idi – Brejnevçiliyin siyasi və estetik antipodu. Onun yanında, əlbəttə, özünü yığışdırarsan… Qonaq kimi gəldiyim seminarın onsuz da iflic olmuş işindən yayınıb bir vaxt Bakıda gördüyüm bir səhnəni xatırladım. 1980-ci ilin günəşli yanvar günlərinin birində o vaxt uğurlu sayılan bir xeyli yazıçı İttifaqın qabağında yığışıb qeybət qırır. Birdən hamı susub özünü yığışdırır və indiyəcən şəkillərdən və televizordan tanıdığım Anarın adamlara baxmadan, verilən salamları demək olar ki, cavabsız qoyaraq keçib getdiyini görürəm…

Və tərslikdən elə həmin saniyə yadıma təxminən bir il əvvəl etibarlı bir adamdan eşitdiklərim düşür. Peşəkar ədəbiyyatçı olan həmin adam deyirdi ki, güya Heydər Əliyevin bütün ciddi nitq və məruzələrinin “üslubunu Anar düzəldir”. Əlbəttə, peşəkar üslubşünaslar mərhum Əliyevin çıxışlarındakı bədiiliklərin kimə məxsus olduğunu çox da çətinlik çəkmədən müəyyənləşdirə bilərlər. Bəlkə də Anarın o çıxışlara aidliyi rəzil uydurmadır, hərçənd bunu mənə danışan adam əslində “üslubçuluğa” Anarın brilyant istedadının daha bir gözqamaşdırıcı tərəfi kimi baxırdı. Ancaq Anar istedadının yalnız brilynatlığını qəbul edən, “üslubçuluğu”, “katibliyi” isə, əgər bunlar olubsa, ləkə — brilyant üçün —  sayanlar da var…

Hə, deyək ki, bu, rəzil uydurmadır… Ancaq bir vacib şey var. Buna oxşar bir şey Soljenitsın barəsində uydurula bilərdimi? Brejnev məruzələrinin üslubunu Aleksandr İsayeviç yaradır… Bu, heç lətifə də sayılmazdı, ruslar belə şeylərə “boz madyanın sayıqlaması” deyirlər…

Biz şəxsi reputasiyaların milli varlıq və milli şüur üçün vacibliyi barədə çox az düşünürük. Dünyanı nasizm fəlakətinə uğratmış almanların sivil xalqlar ailəsinə qaytaran yalnız onların yeddi nəsil qabağa da boyunlarına məsuliyyət götürməy, açıq tövbə  peşmanlıq etirafları yox, həm də və daha artğq dərəcədə ümumdünya hörməti və etibarı qazanmış milli reputasiyaların əsrlərin dərinliklərindən baş qaldırıb yeni nəslə zamin durmasıdır. Tolstoyu, Dostoyevskini, Çexovu, Puşkini, Axmatovanı, Tsvetayevanı tanıyanlar, əlbəttə, ruslardan və ruslarla danışanda hökmən ədəb-ərkan gözləyirlər. Bu adamlar rus milli özünütanımasının özəyi olduqları kimi, həm də mənəvi oriyentir və dayaqdırlar. Millət də bütövlükdə, ayrı-ayrı adamlar kimi, büdrəyə bilir. Qalxmağa usə ümummilli reputasiyalar kimi söykənclər lazımdır. Linkolnun dediyi kimi, bioqrafiya üçün  fəxrli olan yıxılmamaq deyil, fəxrli olan – hər yıxılanda necə qalxmaqdır…

“On dördüncü əsr yıxılır, durur, Tutur o dahinin ətəklərindən…” Bunu Xəlil Rza Nəsimi haqqında deyib. Əlbəttə, hər millətin öz on dördüncü əsri var, tanrı bizi milli məhdudluq bəlasından saxlasın, biz yaxşı bilirik, məsələn, İtaliyada elə o vaxtlar necə əjdahalar olub. Ancaq Nəsimiyə verilən tərifdə şişirtmə yoxdur, onun reputasiyası əsr üçün doğrudan da şərəfdir. Və Nəsimi bizim milli şüur üçün çoxdandır ki, təkcə  bir şer, beş şer və hətta bütün yaradıcılıq yox, həm də və bəlkə də başlıca olaraq reputasiyadır. Başlıca ona görə ki, indi millətimiz üçün mənəviyyat, əxlaq məsələsi estetika məsələlərindən vacibdir.

Nəsimi heykəli üçün, əgər onun əsl portretləri qalsaydı, ad da artıq olardı. Tanımayanlar üçün – hə, adı yazıla bilər. Başqa heç nə. Peputasiya rəmzi olan Nəsimi adı heykələ həkk oluna biləcək hər şerdən tutumludur. “Görkəmli”, “böyük” sözləri Nəsimi adının yanında cılız görünür.

“Güman edirəm ki, Xəlil Rzanın parlaq həyatı…” Sitatı kəsirəm – cümlə uzundur, hərçənd nekroloqdan ya ədəbiyyatşünaslıq məqaləsindən götürülməyib. Xəlil Rzanın yaradıcılığına həsr olunmuş bütöv bir abzas onun Salyandakı heykəlinə həkk olunub. Müəllifi Heydər Əliyevdir.

İndi deyəcəksiniz ki, yəqin üslub müəllifi Anardır. Bunu mən demirəm…

Ümumiyyətlə, Xəlil Rzanın Salıyandaki heykəli abidə deyil, siyasi performansdır. Büstün altında türklərə həsr olunan şer yazılıb: ”Çadırımız göy qübbəsi…””Bayrağımız al günəşdir…” Tanrı günahımdan keçsin, bu, kitçdir. Mərhum şairimiz kitçi və epatajı sevirdi…

Heykəlin arxasına da şer həkk olunub – ümumiyyətlə reputasiyaya təhlükə həmişə və hər səmtdən var, xüsusən arxadan, gərək arxanı qoruyasan… “Azadlıq Allahı – tək, Əyləşib öz yerində, Yerin-Göyün nuru var, Peyğəmbər gözlərində…”

Yəqin siz də başa düşmədiniz – Azadlıq Allahdır yoxsa peyğəmbər? Və həm də yəqin yer-göy Allah (ya da peyğəmbər) gözündən işıqlanar, əksinə yox… Əlbəttə, məktəbdən otuz ildir ayrı düşdüyümə görə bəlkə də mən şeri qanmıram, həm də şer onun bədii məziyyətlərinə görə yox, sovet vaxtı deyildiyi kimi, ideya-məzmununa görə heykələ vurulub. “Gedir Polad çiynində Kəpəz-Qoşqar boyda yük Dədə Heydər – Ata Türk”…

Cənablar, bizim … yox, siyasətlə işimiz yoxdur… estetik vəziyyətimiz çox acınacaqlıdır. Necə deyərlər, ölmüşük, yerdən götürənimiz yoxdur… “Allah əyləşib öz yerində…”

Professor Xalıq Koroğlu bir vaxt kəmsavad alimlərimizin Avropa İntibahını Azərbaycan zəmininə keçirmək cəhdlərini vulqar və qeyri-elmi sayırdı və burda məsələ təkcə sənətkarlık miqyasında, tarixi, tipoloji fərqlərdə deyildi. İntibah təkcə sənət yox, həm də şəxsiyyət azadlığı standartlarıdır. “Padşaha məktub yazıb özünü onun qapısındakı it adlandıran şair necə İntibah adamı sayıla bilər?”- deyə Xalıq Hüseynoviç təəccüblənirdi…

Xəlil Rza çılğın adamdı, çılğınlıq isə bütün mənəvi qüvvələrin və milli intellektin səfərbərliyini tələb edən mübarizədə heç də gərəkli keyfiyyət deyil. Çılğınlıq vurnuxma mənbəyidir, siyasi meylli ədib vurnuxanda da… Onun heykəlində salyanlı xuliqanların cıza biləcəyi qraffiti də bu “şerlər”dən abırlı görünərdi…

İndiyəcən çiynində qara çanta Xaqani küçəsiylə ətrafına baxmadan gedən cavan Anar gözümün qabağındadır… Mən onda lap cavandım və dayaq, oriyentir axtarırdım. Anarın kitablarını əslində gec oxumağa başlamışam, ondan əvvəl Tolstoyu, Dostoyevskini və az qala bütün Balzaki oxumuşdum. Anar mənim üçün yazıçılıqdan çox xadim kimi vacib idi, bu barədə bir vaxt onun özünə yazmışdm və o da mənə, zavod fəhləsinə, uzun cavab yazmış, kitablarını hədiyyə göndərmişdi. Mən bu kitabları əzizləyib saxlayıram…

Anarın evolyisiyası nə vaxt başlanıb? Bəlkə Birinci katibin nitqlərinə “gözəllik verəndə”? Və üslubçuluq” söhbəti yalandırsa, onda necə?

Biz indi Anar-hakimiyyət münasibətlərinin təbiəti üzərində düşünsək, görərik ki, əslində nə olubsa da, bir şey olmayıb: qarşıdurma. Anarla siyasi rejim arasındakı nisbi və müvəqqəti ziddiyyətlər estetik təbiətlidir, zövq məsələsidir, bu da öz növbəsində nəsil ovqatlarıyla bağlıdır. Yaşa dolan Anar cəmiyyəətdə yeganə layiqli ünsiyyət və dialoq partnyorunu iqtidarda görür. Hippilik bitir, saqqal qırxılır, azmış oğul Ata ağuşuna qayıdır. İncil süjetinə parodiya – yetmişinci illərin ortalarında “azmış” oğulların hamısı bağışlandı: dövlət mükafatları, vəzifələr, mənzillər…

Anar–iqtidar mifik ixtilafından “o, sovet gerçəkliyinə əyri güzgülərdə baxır” məzəmməti qaldı.

Anarın sayəsində Seyfulla Əsədullayev də Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə düşdü… Ruslar belə halda deyirlər: kak bloxa na sobake…

Lap vurun məni öldürün, Anarın indiyəcən sədr kabinetində oturmağı mənə ağır gəlir. Ona məhkəmənin qərarıyla bu iş kəsilsəydi, başa düşmək olardı. Könüllü…

Deyir ki, güya getsə, ittifaq dağılar. Həm də deyir ki, 1100 nəfərdən yalnız yüzü əsl yazıçıdır. Bəs onda təmir kimin üçün edilir – min yüz nəfəırçin ya yüz nəfərçin?

Yaradılan konsert zalına kim gedəcək? Min yüz ya yüz? Nə çalınacaq? Motsart, Üzeyir bəy ya Vəziroğlunun sözlərinə yazılmış mahnılar?

Deyir ki, çoxlu yaradıcılıq planları var, sədrlik macal  vermir. Anar müəllim, bəs niyə tüpürmürsünüz sədrliyə?

Yazıçılar İttifaqı, mən bilən, elə sovet vaxtı olduğu kimi, siyasi hakimiyyətin üzvi hissəsidir, iqtidarın özü kimi bürokratlaşmış ideoloji orqandır və ittifaq sədrinin kabinetində oturan adam hakimiyyətin elədikləri üçün məsuliyyətə tam şərikdir. Türməyə salınan, qol-qabırğası sındırılan, bıçaqlanan jurnalistlərə görə də.

Hakimiyyət hərisliyini Anar, əlbəttə, “ədəbiyyatın gələcəyi”, “ədəbiyyatın mənafeyi” kimi pafoslu ibarələrlə pərdələyir. Elə bil ayrı planetdən gələnlərin başı tovlanılır və durub inanacağıq ki, Nəsimi, Füzuli, Molla Pənah(Vaqif yazmıram, o qədər Vaqif əmələ gəlib ki…), “Dədə Qorqudu”, “Koroğlu”nu yaradanlar İttifaqdan çıxıblar. Əksinə, İttifaq Cavid kimi əjdahaları gedər-gəlməzə göndərib və başqa ölkələrin cinayətkar təşkilatlarından fərqli olaraq, heç tövbə-zad da eləməyib…

Azərbaycan mədəniyyəti qarşısında fövqəladə xidmətləri olan Anar, şübhəsiz ki, indi itirilmiş reputasiyadır. Özü üçün yox, öz reputasiyasına Anarın necə baxması adekvatlıq məsələsidir.

Anar reputasiyası bizim hamımız üçün itirilib. Çünki polis dəyənəyiylə feodal hüquqsuszluğu və şəxsiyyətsizliyi şəraitinə dəhmərlənib aparılan xalqın həm etibarlı oriyentirlərə, həm də sınanmış dayaqlara ehtiyacı var.

Yadınızdadırsa, məsələ dolaşanda və heysiyyətə təhqir təhlükəsi yarananda Mirzə Səfər(Mirzə Səfər də milli reputasiyadır!) döyüşə atılmasa da, bir şeyi bacarırdı: o, papağını götürüb gedirdi…

Yubiley müsahibələrində Anar deyir ki, özünü qoca saymır. Onu qoca sayan kimdir ki? Allah uzun ömür versin və günlərin birində papağını götürüb adını çarəısizlikdən “xalqa xidmət” qoyduğu padşah ğulluğundan gedə bilsin…

18-19mart 2008, Samara

DAHA HEYVA QOXUSU ORİYENTİR DEYİL. HAVADA BAŞQA QOXLAR VAR…

Дек15

 

Balıq bazarı, Köhnə bərə ağzı, Cındıra məhəllə, Zavod, Qələbə bağı, Bazar küçəsi, Poçt küçəsi, Süd zavodu, Hamam küçəsi, Heyvalıq…

Burnuma heyva iyi gəldi, gözlərim doldu, indi bilmirəm, qırx il və bir az da əvvəl o küçədəki həyətlərdə çoxlu payız heyvaları vardı və mənə, Salyana hərdənbir  yolu düşən kənd uşağına, elə gəlirdi ki, o heyvaların iyi kənddəki heyvaların iyindən min dəfə yaxşıdır. Bəlkə bu ona görəydi ki, qapılara göz gözdirə-gəzdirə getdiyin yerdə qəfildən həyətlərin birindən kənd qızlarından yaxşı geyinmiş, kənd qızlarından yaxşı yeriyən, elə heyva kimi sarı-göyçək qız çıxırdı və ürəyin qırılıb düşürdü asfalta…

Mən o vaxtlar mərhum qardaşım Süleymanla…

O mərhum, bu mərhum…

Yaşar Şükürbəylinin öldüyü isə otuz ildən çox olar, onu maşın vurub öldürdü… Mən Süleyman qardaşımla Yaşar Şükürbəylinin dolu budaqlı heyvalar sıralanan, gül-çiçəkli, hovuzlu həyətinə çox getmişəm. Yaşar və onun üç bacısı yetim böyümüşdülər, Salyan pedaqoji məktəbinin direktoru işləyən ataları 1938-ci ildə tutulmuş, deyəsən, Qazaxstan sürgünündə ölmüşdü. Sürgünə anaları da getmişdi, ancaq ayrı yerə, başsız qalan uşaqları bibiləri bölüşdürüb saxlamışdılar. Az sonra mən Əli Bayramlıda pedaqoji məktəbə girdim. Dörd il ərzində qrup rəhbərimiz və riyaziyyat müəllimimiz Böyükağa Qurbanov oldu. Özündən yox, başqa müəllimlərdən öyrəndik ki, Böyükağa müəllim təzə universitet məzunu olduğu vaxtlar Salyanda Şükürbəylinin müavini olub, onunla bir gecədə tutulub, on il həbs və sürgün çəkib. O, dörd ildə bir dəfə də bu mövzuda danışmadı. Arıq şax qamətli, qırğı üzlü bu kişi nəinki müəllimlərin, hətta o vaxta qədər tanıdığım adamların heç birinıə oxşamırdı, heç vaxt səsini ucaltmayan və ağzından kobud söz çıxmayan bu keçmiş Stalin dustağı nəinki sinifdə, hətta dəhlizdə görünəndə də hamı özünü yığışdırırdı. Mənə elə gəlir ki, o nəinki tələbələrlə və müəllimlərlə, hətta siyasi rejimlə bacardığı qədər məsafə saxlayırdı – şəxsi istifadə üçün olan qeydlərin hamısını Böyükağa müəllim ərəb əlifbası ilə aparırdı…

Bir məsələ var ki, altımışıncı illərin sonu, yetmişinci illərin əvvəliində rüşvət Azərbaycanda qonağa yeməkdən qabaq çay vernmək kimi vacib milli adətə çevrilirdi və mənim məktəbimdə də müəllimlər hamısı rüşvətxordular…

Hamısı… Bəs Böyükağa müəllim?

Bir iyirmi il qabaq bir tələbə yoldaşıma rast gəldim, o, mərhum Böyükağa müəllimi ailəliklə tanıyırdı. Bütün müqəddəslərə and verdim ki, mənə düzünü desin. Bütün müqədddəslərə and içib dedi ki, yox.

Elə bil üstümdən dağ götürüldü…

Əli Bayramlı pedaqoji məktəbi çoxdan bağlanıb. Salyan pedaqoji məktəbini heç xatırlayan yoxdur. Onun indi sökülmüş binasında bir vaxt deyəsən rayon xəstəxanası yerləşirdi. Bina camaatın Heyvalıq adlandırdığı küçədəydi. Küçənin əsl adı…

Elə bildiniz bu küçə yurdu dağıdılmış, ailəsi qapı-qapı düşmüş, özü inçidilib məhv edilmiş Şükürbərlinin adınadır? Əlbəttə ki, yox…

Bu küçənin çox adı olub, şəhərin baş küçəsidir, deməli, qədimdir, gələn hər  rejim öz adını verib. Mən Süleyman qardaşla bu küçəylə xam-xam gəzdiyim vaxtlar marksist-leninçi xalq şairi Səməd Vurğunun adını daşıyırdı.

Daşıyırdı… Bəzi adlar doğrudan da yükdür…

Ötən yay bir nəçə ahıl salyanlıyla danışdım, küçənin qədim adlarını xatırlamırlar, güman etdilər ki, Beriya tutulana qədər onun adına olub…

Heyvanı atdım xarala… Yoxsa almanı?

Zaman dəyişib. Beriyanın adı küçədən götürülürdüsə, çamaat başa düşürdü ki, Beriya tutulub və tezliklə güllələnəcək.

Səməd Vurğunun adı Heyvalıqdan götürülüb. Məgər bu o deməkdir ki, Səməd Vurğundan marksist-leninçi xalq şairi adını alıblar?

Heftçalanın baş küçəsindən Nizaminin adı götürülüb. Məgər bu o deməkdir ki, fars millətçiləri deyənlər düzdür və Nizami Azərbaycan şairi deyil?

Yox, yox və yenə yox. Bütün bunlar o deməkdir ki, bu küçələrə Heydər Əliyevin adı verilib…

Hamam küçəsinə də kiminsə adı  verilib. Bir vaxt Lenin adınaydı. Küçənin rəsmi adı hərdənbir çəkilərdi. Məsələn, salyanlı iki dənə qarpız alıb minirdi taksiyə və əlli qəpik verib deyirdi ki, sür Lenini axırına…

Çıxdıq Leninin axırına…

Şəhərin küçələrinin yarısı iyirmi altıların adınaydı. Tonlarla qaçaq qara kürünün satıldığı Balıqbazarı bolşevik adınaydı! Hələ utanmaz-utanmaz deyirlər ki, sovet hökümətini Qorbaçov yıxdı…

İyirmialtılardan təkçə Əzizbəyovun adı qalıb. Əzizbəyov – bugünkü Azərbayçan həyatının ən vacib siyasi və ideoloji rəmzlərindəndir. Xalq parçalanmış, ikilənmiş şüurla yaşayır – Əzizbəyov qəhrəmandır, Şaumyan antiqəhrəman.

Bütün müasir Azərbaycan tarixi bu cür siyasi məqsədyönlülük prinsipiylə pozulur-yazılır.

Mən şəxsən ikilənmiş şüurla yaşamaq istəmirəm. Hökümətdən nümunə götürüb tarixin versiyasını yaradıram ki, o da belədir: Əzizbəyov əslində nə bolşevik, nə də komissar olub. Əzizbəyov olub bolşevik maskası geymiş Azərbaycan millətçisi və komisarların içinə girib ki, təşkilatlarını dağıtsın. Dağıdıb da. Onları ingilislərə verən də Əzizbəyov olub. Sonra onlarla qaçıb gedib İngiltərəyə, adıni dəyişib, lord rütbəsi alıb və Marksın yanında dəfn olunub. Bir sözlə, Əzizbəyov Azərbaycanın Ştirlisidir…

Və eşitsəniz ki, Salyanda Qələbə bağı daha Qələbə bağı deyil, diksinməyin: ikinci dünya müharibəsinin nəticələrinə yenidən baxılmayıb, qələbəni doğrudan da antihitler koalisiyası qazanıb. Sadəcə… Özünüz bilirsiniz kimin adı verilib…

Bu salyanlılar çox qəribə camaatdır… Əslində ağır söz demək istəyirəm, ancaq qorxuram. Salyanlıların sözlə danışmağa hövsələsi çatmır…

“Hara sürüm?” – deyə taksi sürücüsü Salyanda soruşur və köndələn-köndələn baxır. Cavab alan kimi ikinci sualı verəcək: ”Kimlərdənsən?”

Hara deyim? Bu “hara”nin bir adı var ki?…

16-17.02.08 Samara  

  

    

 

YÜZ İLDƏN ÇOX ÇƏKƏN ÖGEYLİK

Дек15

 “Pələnglər tuta dövrüm, çəkilmərəm əsla…”

Şerdə bəlkə də Nəsiminin özü qədər patetik olan Cəfər Cabbarlının şeri ana haqqında indiyə qədər yazılanların da yanında daha ötərli, daha tutarlı və əgər belə bir təyin məqbuldursa, daha toxunarlı olduğu kimi, anaya bundan sonra həsr edilənlər də Cabbarlı şerinin amansız Prokrust yatağından keçəcəklər. Bu şerdəki  fövqalədə cazibənin sirrini rasional dəlillərlə açmağa çalışanlar  necə gülünc görünəcəklərini gözlərinin qabağına almalıdırlar. Dünyanın altı gündə necə yarandığını yerində Tövrat kimi mötəbər kitabda yerli yerində təsviri çoxumuzda, yumşaq desək, şübhə doğurursa, ədəbiyyatşünas canfəşanlıqlarının qiyməti quruşdur…

“Fəqət ana! O adın qarşısında bir qul tək…”

“Əgər bütün bəşəriyyət ədüvvi-canım ola…”

Bilmirəm, indi bu şer Azərbaycanda öyrənilirmi, məsələn, Türkmənistanda bu şer oranın dövlətçiliyi üçün də ziyan sayıla bilər, orda şerə layiq yalnız prezidentlərin anasıdır, hərçənd “fəxarətlə” yalnız prezidentin özünün qarşısında diz çökürlər. Azərbaycanın daha müasir dövlət olduğunu nəzərə almaqla güman etmək olar ki, indi freydçilər də, xəlvəti də olsa, bu şerə qurd kimi daraşıblar – freydçilər elmin hər sahəsində Avropanın yüksək standartlarına uyğun gələn Azərçaycanda olmalıdırlar, hərçənd millət sağlam millətdir və psixoanalizə möhtac deyil…

Əslində bolşeviklər Azərbaycana gələndən sonra Cəfər Cabbarlının fövqəladə istedadla gördüyü işlərin böyük miqdarı ölkədə ana yox, ata pərəstişinin yaradılıb yeni bolşevik dininə çevrilməsinə xidmət etmişdir. Vergini tanrıdan alıb şeytan tərəfindən azdırılan yaxud istedadında demonik maya olan bu düha elə bil bir əliylə intelligent eynəyini bərkidə-bərkidə bolşevizm parovozunun qabağında qaçır və o biri əliylə çekistlərə göstərirdi: baxın, burdakilar qolçomoqdırlar, sovet körpülərini partlatmaq istəyirlər, burdakilar da qolçomoqdırlar, kolxoz atlarını zəhərləyirlər, o görünən daxma daxma deyil, məsciddir, orda xəlvətcə yığılıb namaz qılırlar… Təhlükə hər səmtdən gələ bilərdi, düşmən hər bucaqda gizlənə bilərdi, iniqilabçılıq ehtirası başına vuranlar ailə üzvlərini də bolşevik divanına verməyə hazırdılar və verirdilər. Cəfər Cabbarlının sovet dövrü pyeslərinin o vaxt ən çox oxunanları bütöv bolşevik ideologiya sisteminin üzvi hissəsinə çevrilərək ölkədə kütləvi  təhlükə, kütləvi təxribat psixozunun yaranmasını təmin etmişdir. Hamı bir-birindən qorxur, hamı bir-birindən yazır, hamı bir-birini qabaqlamağa çalışırdı. Cabbarlıdan da çox yazblar. Cabbarlı da yazıb – “Yaşar”ı oxuyun, bu, bədii formaya salınmış çuğulluqdur, on minlərlə işlək, əliqabarlını kəndlini öldürmək, ailəsini dağıtmaq, Sibirə göndərəmək üçün etibarlı əsas olan sənəddir. Hamının həyatı təhlükədədirsə, ölkə əldən gedirsə, dada ancaq kişi çata bilər, bu, arvad işi deyil, Janna d’Arklar düşmən qıraqdan gələndə ortaya atıla bilərlər, bizim düşmənlərimiz isə öz içimizdəndir və hətta evimizin də içindədir… Yəni otuzuncu illərin əvvəllərində çekistlər qələmlərini qılınca çevirmiş yazıçıların …yox, köməyi  ilə yox, bilavasitə iştirakıyla çoxluqda bu tələbatı yaradırlar ki,  onlara dədəlik eləyən lazımdır.

Cəfər Cabbarlının hamımızı ağrıdan və vaxtsız saydığımız ölümü onu ananın yox, atanın qarşısında diz çökmək kimi şübhəli şərəfdən xilas etdi. Rusiyadan fərqli olaraq, milli ucqarlarda(respublika yazmağa əlim gəlmir, iyirminci ildə yıxılan respublika demokratik idarə forması kimi əslində indiyəcən bərpa olunmayıb) bu ata ikibaşlı əjdaha kimi təcəssüm edib. Azərbaycan əjdahasının iri başı Stalin, xırda başı isə Bağırov(bizim kannibalın indiyəcən kökü kəsilməyən pərəstişkarları deyəsən onu nəvazişlə Mircəfər adlandırılar…)idi. Bu əjdaha doymaq bilmirdi, diz çökməyənlərin də qanını içirdi, çökənlərin də…

Əslində bolşeviklər hakimiyyətdə özlərini bərkidəndən “sovet” ayamasını almış adamlar üçün öz ailələri sınaq borusu, inkubatordur, əsl ailə meqa ailədir. Meqa ailə çoxözəklidir – bağça, məktəb, pioner, komsomol, və partiya. Maraqlıdır ki, meqa ailədə ana yox kimidir və elə əslində də beləydi: Stalinin arvadı özünü öldürmüşdü, Molotovun, Kalininin arvadları türmədəydilər. Ana olmayan yerdə ögey ananın zühuru yalnız vaxt məsələsidir.

Yarım əsr bundan əvvəl Azərbaycan ekranlarına “Ögey ana” filmi çıxır. Ekranlar  — o vaxtkı Azərbaycan üçün böyük şişirtmədir. Ərəbqardaşbəyli kəndində ekran hardaydı – yaydan-yaya kənd mağazasının böyrünə üstündə nəlbəki boyda sarı-boz ləkələr olan, neçə yerdən süzülmüş mələfə asılır və həsrətlə gözlənilən film pambıqdan gəlib  mal-heyvanı təzəcə farağatlamış camaata göstərilirdi. Pərdələr arasında lent dolamağa gedən vaxt ərzində bəzilərini yuxu aparırdı, ən çox da gün ərzində çöl və ev işləriylə əldən düşmüş uşaqları. Hərçənd “Ögey ana” filminə uşaqlı-böyüklü hamının axıracan baxdığı istisna deyil.

Və bu da istisna deyil ki, anadan yetim İsmayılın çoxlu yaşıdları onların da … Yox, əlbətə ki, analarının ölməyini arzulamazdılar, ancaq kinodaki “ögey ananı” arzulayanlar, şübhəsiz ki, olub…

Və indi əlli il keçəndən sonra “Ögey ana” filmini göz qabağına gətirdikcə düşünürsən ki, Azərbaycan kinematoqrafının öz tarixi ərzində ana surəti yaratmaq üçün göstərdiyi səylər  puça çıxıb. Cabbarlıdan sonra ana mövzusuna münasibətdə yarımçıqlıq kompleksi yaşayan ədəbiyyat isə nəticəsi dərsliklərə düşüb uşaqlar üçün başağrısına çevrilən sosial sifarişlər yerinə yetirir: “Buz heykəl”, “Ana və poçtalyon”, bu şerin estetikasını yamsılayan və onun variasiyası olan “Qaytar ana borcunu”(deyək ki, müharibə qurtarandan sonra oğlan “urusa” evəlnib qalır) şerləri. İsgəndərin dediyi sadə sözlərin — “Ah, ana, nə gözəl zadsan!” —  emosional gücü bu şerlərdəkindən çoxdur.

“Ögey ana”ya elliklə vurğunluğun səbəbi qismən Həcibə Məlikovanın məlahətindədir. Yalnız qismən. Film ögey ananın simasında əslində model, nümunəvi ana göstərilir, yəni filmdəki ögey ana necədirsə, əsl ana elə olmalıdır. “Oğlum, İsmayil…”

“Səni görüm qan qusasan, bala!” – ekran qarşısında oturan uşaqlardan neçəsi bu qarğışi gün ərzində dönə-dönə eşitmişdi.

Əsl ananı, xoşbəxtlikdən, çoxumuz görüb, uydurma anaya, kinematoqrafik anaya tamaşıçını inandırmaq Şekspir qüdrəti olmasa da, heç olmasa Cabbarlı qüdrəti istəyir. Ögey ananı, bu da xoşbəxtlikdən, çoxumuz görməyib. Ögey ana nağıllarda kinli ifritədir. Sovet höküməti nağıldaki ifritələrin də axırına çıxır. Nəcibə Məlikovanın ifasında ögey ananın təkcə səsindən dağlar-daşlar yumşalır.

Həbib İsmayılovun filmi  Erenburqun təbiriylə “siyasi isinmə” adlanan və çox da  çəkməyən dövrdə çəkilib. Az sonra Xruşşov bütün dünyaya “kuzkinu mat” göstərəcək…

Həbib İsmayılovun filmi sovet nağılıdır və bu nağılın ideologiyası klassik folklorla təzaddadır. Sovet qadını nəinki nümunəvi anadır, sovet qadını nümunəvi ögey anadır da.

Çobanlar qoyunları tar-kaman çala-çala otarırlar. Ekran qabağında oturanlar üçün Tofiq bəyin musiqisi xoş olduğu qədər də məzəlidir, onlar yaxşı bilirlər ki, mal-heyvan, yiyəsi allı-yaşıllı söyülə-söyülə otarılmalıdır…

Sovet rejimi vətəndaşların şəxsi adam kimi yaşamaqlarına yol vermədiyi kimi, ailəni də suverenlikdən məhrum etmişdi. Uşaqların əsl valideynləri komsomoldu, orduydu, kolxozdu, zavoddu. Hamının, uşaqların da, böyüklərin də, atası Birinci katibdi. Birincinin vətəndaşlarla münasibətində dominant olan repressiv alətləri valideynlər öz növbəsində uşaqlara qarşı işlədirdiər. Uşaqlara öz doğma valideynlərinin verdiyi təhqirli ayamalara, söyüş və qağışlara ğörə biz rəqabətdən qıraqdayıq. Ananın balasına, balanın valideynlərinə, gəlinin qayınanaya, baldızın gəlinə nəinki nəvazişli, hətta xoş söz deməyə də dili gəlmir. Aqressiya genetik azara çevrilir. Və burda nəzərinizə çatdırıram ki, insan qanıyla olmasa da, insan sinirləriylə qidalanan məmurlar, qol-qabırğa sındırmağı vətən qarşısında müqəddəs borc kimi icra edən polislər, “basaram, əlli-ayağlı gedərsən” deyən  prokurorlar, bu təhdidi qanunlaşdıran hakimlər hamısı azərbaycanlı ailələrdə böyüyüblər. Onların bəlkə də hamısının ata-anası döyüb-söyən olmayıb, bəlkə valideynləri onlara düzgün tərbiyə verib, ancaq məgər onların ata-anaları öz valideynləridir? Yox, onların atası da, anası da prezidentdir…

Ölkədə tam hüquqlu bir nəfər olanda, əlbəttə, o, hamının atası adlana bilər, ancaq hamı onun qanuni övladı sayıla bilməz. Qalanları əslində… Azərbaycanca bu sözü yazmaq istəmirəm… İngiliscə söz var: ”bastard”. Məgər biz bu ada layiqik? Layiq deyiliksə, niyə dilimizi qoymuşuq qarnımıza?

“Fəqət o adın qarşısında bir qul tək, həmişə səcdədə olmaq…”

Ana qarşısında, o cümlədən nəcib ögey anaların qarşında, diz çökmək doğrudan da fəxarət və şərəfdir. Ancaq bunun üçün əvvəlcə ögey ata qarşısında on illərdən bəri aldığımız biabırçı səcdə pozasından qalxmalıyıq…

                         11-12.03.08 Samara

  

 

XALQ ARTİSTLƏRİ VƏ XALQ AŞİQLƏRİ

Дек14

Təxminən il yarım əvvəl abunəçisi olduğum kabel teviziyasındakı kanallardan hansınınsa yerini günlərin bir günü – bəlkə də inanmayacaqsınız – Azərbaycan telekanalı ATV tutdu. Gözlərimə inanmırdım, nitqim qurumuşdu, elə bil iyirmi beş il qabaq itkin düşmüş, başının əldə olduğuna daha gümanın gəlmədiyi əzizin qəfildən gəlib qapını açır girir içəri. Əlbəttə, sən əzizinin tapılmağına sevinməlisən, bu əzizsə bir gündədir ki, sevinə bilmirsən. Ancaq gələni qapıdan qovmazlar ki…

Səhər kabel operatorunun prospektinə baxıb gördüm ki, Azərbaycan kanalı sınaq reıimində yayınlanır.

Sınaq rejimi altı-yeddi ay davam elədi…

Nikbinlə bədbinin fərqi barədə lətifə var. Bədbin deyir ki, bundan pis ola bilməz. Nikbin deyir ki, ola bilər, ola bilər…

Mən də ATV kanalını görənədək güman edirdim ki, Rusiyanın əyləncə və yarıməyləncə kanallarından pisi ola bilməz. Varmış…

Yemə, içmə, xətti-xalına… Bir neçə gün dalbadal saatlarla baxırdım. Təəssürümü yalnız Füzuli şeriylə ifadə edə bilərəm: ”Heyrət ey büt…”

Yox, bu yazının mövzusu ATV deyil, sağlıq olsun, ATV-dən ayrıca.

İlk günlər, saatlarla baxanda, halbahal olurdum, ekranın o üzündəki adamların, demək olar ki, heç birini tanımırdım, içimdə elə hiss yaranırdı ki, elə bil mən Azərbaycan televiziyasına ayrı ölkədən yox, ayrı dünyadanbaxıram. Bizim o dünya dediymiz yerdən…

“Möhtərəm xalq artistimiz…” Ölkədə nə qədər xalq artisti olarmış! Hələ əməkdar artistləri demirəm…

Lenini, adı xeyrə çəkilsin, mavzoleydən çıxarıb torpağa tapşırmaq barədə təklif açıq şəkildə ilk dəfə 1989-cu ildə “Vzqlyad” proqramında səsləndi. Proqram efirə gecədən xeyli keçmiş çıxırdı və jurnalist Mukusevlə söhbət edən görkəmli teatr və kino rejissoru Mark Zaxarov dedi ki, ölkədə çox şeyin vaxtı çatıb, o cümlədən “canlıların ən canlısını” dəfn etməyin. Güman etmək olar ki, bu sözləri eşidən saf əqidəli bolşeviklərin neçəsi üç gündən sonra torpağa tapşırıldı, hərçənd Lenin indiyəcəm mavzoleydədir…

SSRİ televiziyasının xəstəxanada yatan o vaxtki rəisi az qalmışdı ölə — kişini elə palatadan çıxarıb aparmışdılar Mərkəzi Komitəyə…

Bu insidentdən iki nəfər heç bir ziyan çəkmədi: Lenin və Zaxarov. İkisi də öz yerindədir. Yeltsin vaxtı Zaxarov öz təklifinə qayıda bilərdi, Putin dövründə -yox. Putinin nə cavab verəcəyini cənab Zaxarov yaxşı təsəvvür edir: ”Mark Anatolyeviç, kimisə harasa köçürmək barədə təklif  edən adam gərək əvvəl özündən soruşa: mən şəxsən öz yerimdəyəmmi?”

Heçlikdən çıxmış Putin qurşaqdan aşağı zərbələrlə opponentlərini susdurmağı sevir…

Qorbaçov yenidənqurmanı elan edəndən sonra burnu yaxşı iy bilən və tələm-tələsik liberal cərgələrə qoşulanlar o vaxt çox təkliflər edirdilər. Məsələn, bütün fəxri adların ləğv edilməsini. Deyirdilər ki, dünya bizə gülür, heç yerdə belə şey yoxdur. ABŞ-ın xalq artisi Madonna, əməkdar artist Şvartseneger – təsəvvür edirsiniz?

Bir çukça lətifəsi var. Çukçalarda kartof əmələ gəlmir, çünki səhər əkdiklərini axşam çıxarıb yeyirlər – acıyırlar…

Rusiya elitası ona görə liberal dəyərlərə xəyanət edib padşahın ətəyindən yapışır ki, qarnı acıyır. Xüsusən teatr himayəyə möhtac sənətdir, bu himayə ya dövlət, ya da xüsusi biznes tərəfindən göstərilə bilər. Rusiyada bütün biznes olmasa da, bütün biznesmenlər dövlət nəzarəti altındadır. Kimin yeri teatrdadır, kimin yeri mavzoleydə, kimin yeri türmədədir – bunu Putin bilir. Dövlət, yəni Kreml nəzarətindən çıxmaq istəyən Xodorkovskinin yeri türmədir.

Azad biznes olmadan ölkədə rəqabətli siyasi həyat mümkün olmadığı kimi, repertuar teatrlarının, kino studiyalarının, orkestrlərin mövcudluğu da mümkün deyil. Loyallar qalır, loyal olmayanlar qırılır.

Rusiyada Putin dövründə iki zümrə fantastik sürətlə artır: məmurlar və fəxri ad sahibləri. Hər iki zümrə rejimin dayağıdır.

Zaxarov nəinki öz adından imtina etmədi, o hətta qızı, ortabab artist Aleksandra Zaxarova üçün də xalq artisti adı aldırdı.

Qorbaçov dövründə fəxri adları homerik gülüşlə lağa qoyan Oleq Tabakovun özündən iki dəfə cavan arvadı da xalq artistidir.

Cənab Putinin rütbəsi polkovnik olsa da, öz zövqləri praporşik səviyyəsindədir. Sevdiyi müğənni kabak mahnılarının ifaçısı Rastorquyevdir. O, nəinki xalq artisti, hətta mədəniyyət üzrə prezidentin müşaviridir…

ATV kanalında gördüklərimə görə güman edə bilərəm ki, Azərbycanda fəxri adlarıın verilməyi prezidentə olan məhəbbətdən asılıdır: lap çox sevənlər xalq yazıçısı ya xalq artisti, sadəcə çox sevənlər əməkdar artist, gücü çatandan sevənlər əməkdar mədəniyyət işçisi olurlar. Xalq yazıçısı Anarın “Dantenin yubileyi” əsərində deyildiyi kimi, xüsusi mühasiblər gündə kimin neçə dəfə “möhtərəm prezident” dediyini sayır və fəxri adlar idarəsinə məlumat verirlər…

Əslində prezidenti sevənlərə “xalq aşiqi”, “əməkdar aşiq” adları vermək daha düzgün olardı. Eşq gücündən beyinləri xarab olanların yeri isə dəlixanadır.

Deyəsən xalq şairi Səlimxan Yaqubun belə şeri var: ”Qəfil gəldin, qəfil getdin…” ATV də Samaraya qəfil gəldiyi kimi qəfil getdi. Əvvəl-axır bu olmalıydı. Mənim operatorumun adı “Divan TV”-dir. Divan — çox ölkələrdə mebeldir – oturursan, yatırsan, dirsəklənib televizora baxırsan. Azərbaycanda hələlik divan — polisdir, dəyənəkdir, Bayıl ya Qaradağ türməsidir…

Allah göstərməsin…

19.02.08 Samara

 

 

 

 

ŞİRVAN ŞİKƏSTƏSİ

Дек11

           

Ötən sentyabrın əvvəlində Azərbaycandan qayıdanda qatarın qalxmağına lap az qalmış vağzalın ətrafında o yan-bu yana baxıb musiqi satan bir köşk gördüm və tələsik qaçıb özümü darısqal və üstəlik də tərli adamlarla dolu dükana saldım və ortada durub alıcılara şirin-şirin dillər tökən satıcıdan soruşdum: “Alim Qasımov var?”  “Var. MP 3-dür. Götürürsən?” “Götürürəm!”

Bir gün qabaq şəhərin mərkəzində Səkinə İsmayılovanın yazısını alanda mənə “siz” demişdilər… Cəhənnəm olsun etiket, böyük-kiçiklik, mən iki gün Bakı-Tümen qatarıyla yol gedəcəkdim, bu qatarın pillələrini qalxan kimi elə bil insan adı üstündən götürülür… Əlimdə Alim Qasımovun diski dükandan çıxanda vağzalda yarıac çaqqal sürüsü kimi vurnuxan bilet alverçiləri və puldəyişənlərə də fikir vermirdim. Məndəki ruh yüksəkliyini yəqin ki yalnız Misir ehramlarından oğurluqla və min zülmlə dırnaq boyda qoparıb özüylə aparan xarici turistlər yaşayırlar. Ancaq mən xarici ölkə vətəndaşı olsam da, ana yurdumdaydım və ölkənin ən yaxşı səsindən öz halal payımı aparırdım…

Neçə aydan bəri “Şirvan şikəstəsi” başımdan getmir…

Bu şikəstəyə ürəkdən, qulaq dolusu yox, ürək dolusu qulaq asmaqçın elə gərək ölkədən çıxasan, heç olmasa bir neçə günlüyə, yurdda elə yer tapmazsan ki, bu şikəstəni eşidəndə göz dolusu, ürək dolusu ağladığın bilinməyə, özünü tox tutub ağlamasan da, rəngin avazıyacaq, gözlərin düşəcək çuxura. Həm də gərək qəriblik çəkəsən, çünki Şikəstə əvvəldə qəriblik çəkənlərin dərdini deyir. Həngaməni balaban başlayır – astadan, zümzümə kimi, bu hələ ağlama deyil, ağlamsınmadır. Alim də astadan bayatı çağırır: “Əizim arxa haray… İgid qərib ölkədə…” İgidin qərib ölkədə nə işi var? Yoxsa mərdi qova-qova…? Burasıyla işimiz yoxdur… Sonra səsin istisi artır, istiləndikcə kövrəlir. “Əzizim Ərzruma… Yol gedir Ərzruma…” Hər azərbaycanlının öz Ərzrumu var, gedə bilməyənlərin də gözləri yoldadır. “Dəvəsi ölmüş ərəbik, Dözərik hər zülümə…” Gərək “zuluma” deyəydi, ancaq bu yerdə Şikəstə qalxıb gedir, Şikəstə çağiranı nəinki ev-eşik, hətta yurd da, ölkə də tutmaz, o gərək macərasını deyə-deyə baş götürüb gedə, Məcnun əhvalatı yalandır ey… Ancaq şikəstəçi hələ öz dərdini demir, özgə macərasını danışır. ”Mənim bu aləm içrə bir qara gözlü nigarım var…” Bu, qəzəldir. Ya zəif tərcümədir ya da elə o cür təqliddir – “Məni candan usandırdı…” qəzəlinə, həmin bəhrdədir, ona görə şikəstəylə uyuşur, şikəstəçi qəzəli əruz kimi yox, aşıq gəraylısı kimi oxuyur. Ancaq Şirvan şikəstəsinki qoşmadır, əruz-gəraylıdaki nəfəsdərmələr ölçüsüz olanı, ölçüyə gəlməyəni ölçüyə salmağa çalışır. Ancaq səsin də hərarəti get-gedə artır və Şikəstəçi qəzəli bitirib yenə bayatı çağırır, bu dəfə özgə sözünü yox, öz sözünü, sənin sözünü deyir: ”Bağlarda bar  ətri var… Öləndə sinəmi yumun(yəni yumayın), Sinəmdə yar ətri var…” Bildik qardaş, bildik… Kimin əli qalxar… O əl vallahı quruyar…

Burda registr dəyişir, segah bir guşə də zilə qalxır, nağara əsib-coşur, Şikəstəçi macəranın başını bayatıyla açıb, dalını saxlaya bilməz. “Gəldim gördüm pərim köçüb yurdundan…”

Necə köçüb, hara köçüb? Bəs o nə oxumaqlar idi: ”Salam verdim, gülüb aldı salamım, Qonaq oldum babasına pərimin…” Bəs bunu kim oxuyurdu? Bəs bu harda, haçan oxunub?…

… Aşıq Bəylər Qədirov… İndi yaşasıydı, bəlkə də soyadı “Qədirli” olardı. Ancaq Aşıq Bəylər Salyanın ən istedadlı adamlarından olsa da, yerliləri tərəfindən qədri elə də bilinməyib. O əvvəlcə Qurbanxanın, sonra Pənahın kölgəsində olub. Aşıq Bəylərin, bütün Salyan aşıqlarından fərqli olaraq, gözəl saz çalmağı olub. Sənətkarın Azərbaycan radiosundakı yazılarını eşidənlər bilərlər ki, bu  kişinin necə məlahətli səsi, necə orijinal boğazları olub. Abbas Tufarqanlının sözlərinə oxuduğu Şirvan Şikəstəsi qiymətli sənət əsəridir. Bəylər kişi özünü ikivətənli sayırdı, çünki əsli şamaxılıydı, axtarsan, bəlkə Alim Qasımovla qohum çıxarlar, hər halda Alim Aşıq Abbası təsadüfi seçməyib, onun Şikəstəsində də, Aşıq Bəylərdə olduğu kimi, Kəsmə şikəstəyə istinadlar var. Yeri gəlmişkən, Rəmişin təxminən 1969-70-də yaratdığı Segah da Kəsmə şikəstədən sitatla başlayır…

Harda qaldıq? Hə, pəri köçüb, yurd boş… “Bundan sonra can sağlığın neylərəm…” Balabanın naləsi şikəstəçidən az demir, saz yoxdur, ancaq tarzən kök simləri sazdan artıq danışdırır, şıkəstəçi daha bu dünyanın adamı deyil, Alimin səsi ancaq metafizik vüsətdə toxdaya bilər.”Çərxi-fələk tərsə çəkdi qələmi… Ağla Abbas, əlin yardan üzüldü…”

Böyük eşqi sənət ancaq bu yolla xilas edir — əl gərək əldən üzülə, Eşqin, Eşqə inamın qorunmasıyçın dəryalarla göz yaşı da hayıf deyil. Əl əldən üzülməsə…

Gəlin-qayınanalıq, ocaq başı, təndir üstü, su daşımaq, əski yumaq, baldızla çəkişmə, ər yumruğu… “Sənin atanın…”

Bu da bizik…

Biz Eşqi möhtəşəm metafizik qüvvə kimi həm tanıyır, həm də ondan vahimələnirik. Biz daha ədalətlə cin adlana biləcək xırda tanrıların – mal, hakimiyyət həvəsinin, özünüsevərliyin, cəhalətin itaətindən çıxa bilmirik.

Aşıq Bəylər Şirvan şikəstəsini dünyanın az qala bütün qitələrinə idealizmin yaz dumanı kimi hopduğu vaxtlar oxuyub. İndiki Şadlıq evləri bəlkə də Eşqin girəcəyi yer deyil, hərçənd Eşqin metafizik təbiətiylə nurlana bilməyən bucaq yoxdur.

Şirvan şikəstəsindəki Eşq ona layiq olan yerdədir, bu yersə ucalıqdır, ancaq işığın bizə gəlib yetişə bilmədiyi ucalıq da yoxdur.

Həm də təkcə işıq yox. Yar ətri də…

22.02.08 Samara

«Azadlıq» qəzetində çap olunub