Архив тегов | gədəbiyyat

GƏDƏBİYYAT. SÖZÜN ÇÜRÜYNÜ ÇIXARMAQLA ÇÖRƏK VƏ ŞÖHRƏT QAZANMIŞ ŞAİR MƏMMƏD ARAZ -I

Май27

Məmməd Araz şeirləri

Atalar deyib çox yemək az yeməkdən də qoyar. Mən Məmməd Arazın 70-80-ci illərdə yazdığı şeirlərin altında baxıb görürəm ki, əfsanəvi millət vəkil Aqil Abbasın qayınatası ilin yarısını kurortlarda keçirirmiş. Pitsundada, Baş katiblərin, o cümlədən Brejnevin iqamətgahı yerləşən məşhur Abxaziya məşhur kurortunda çox olurmuş. Təsəvvür edirəm ki, Brejnevlə Məmməd Arazla hasar başından söhbət də edirlərmiş.

— Ну, Мамедчик, как дела? Пишешь?

— Пишу, дорогой Леонид Ильич.

— Пиши, пиши. Ты тот еще рифмоплет, Гейдар мне про тебя говорил. Я тоже пишу. Скоро Ленинскую премию получу.

— Леонид Ильич, а мне не дадите Ленинскую? Я земляк Гейдара Алиевича..

— Нет, Ленинскую премию тебе не дам, сам ее получу. Но и тебя без премии не оставлю. Я вот только что кабана убил. Одним выстрелом. Повару скажу, чтобы голову выделили тебе. Сваришь что-нибудь…

— Спасибо, дорогой Леонид Ильич…

Bəlkə  kurort kefləri Məmməd Arazın uzun sürən ağır xəstələyinə səbəb olub? Kurortda kef çəkə-çəkə ölənlər də olur. Mənim yerlim Aşıq Pənah elə kurortda ölmüşdü…Salyanda bir qiyamət qopmuşdu ki…

Nə gizlədim, heç vaxt kurortda olmamışam. Fikirləşirəm ki, mən mən Məmməd Araz gedənin yüzdə biri qədər kurorta getsəydim, nəinki Parkinsona, hətta Andersona, Yoxansona, Robinsona, Stivensona  da tutulardım. İndi, şükr Allaha, xəstəliklərim öz milli xəstəliklərimizdir….

İndi Məmməd Arazın kurortlarda yazılmış şeirlərini oxuduqca çaşıb qalıram. Mən, universitet diplomuna “filoloq-orta məktəbdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi” yazılmış mən Mənnəd Arazın yazdıqlarını çətin başa düşürəm ya da heç başa düşmürəm. Elə bil içkili halda yazıb ya da yanında olan kimsə onun yuxuda sayıqlamalarını kağıza köçürüb. Məsələn, “Köçəri” şeiri.

Haqqa ağ olana ağ olmaq azdı,

Vaxtsız həkimləri qayadan asdı.

Ölümün qəbrini ölümə qazdır,

Desinlər yolunu azıb, köçəri!

Birinci misranı başa düşürəm: yəni haqqa ağğ olanın gərək iki gözünü bir deşikdən çıxarasan. İkinci misranı başa düşnmürəm. Soldan sağa, sağdan sola oxuyuram, heç nə anlamıram. “Vaxtsız həkimlər” kimdir? Onları qayadan kim asdı? Niyə asdı? Üçüncü misra elə bil horror filmindəndir: ölümün qəbri? Ölüm özünə qəbri necə qazır? Bunu icra elətdirən köçəridir? Bu misraların arasında hər hanısa məna əlaqəsi var? Məncə yoxdur. Onlarıın yeganə məna əlaqəsi, Məşədi İbadın sözü  olmasın, hər birinin mənasızlığıdır…

O zirvədə qar buluddu.. bulud — qar,

O zirvəyə biçilməyə bulud — dar,

Birinci misra Məmməd Arazın firma üsulundadır: sözü deyir, sonra astarımı üzə çevirib yenə deyir: qar buluddu, bulud qar.Çevir tatı, vur tatı. Əlbəttə, bu bənzətmələrin dəyəri qara qəpikdir, ancaq ən azı başa düşüləndir. Ancaq ikinci misranı necə başa düşəsən?. Başa düşürük ki, “qar” sözünə “dar” sözündən yaxşı qafiyə yoxdur. Ancaq məna məsələsi var. Aşıq Abbas deyəndə “Gümüş kəmər incə belə dar gəlir” – bu, incədir, gözəldir və başa düşüləndir. Bulud zirvəyə biçilir? Zirvədə biçilir? Niyə dar gəlir?

Əl eləsəm, əlcək olan buludlar

— Əlim çatmaz, Ünüm yetməz…

Buna nə deyəsən? Şair əl eləsə, buludlar “əlcək olur”? Əl harda, bulud harda? Əlcək harda?

Harayladım-qovuşmadı dağ-dağa,

Daşdan-daşa qol atmadı dağdağan. İ

nnən belə şalı vüqara-Şahdağa,

Əlim çatmaz, Ünüm yetməz…

“Dağ-dağa”, “dağdağan…” Qurban Məmmədli demişkən, əziz həmvətənlər, bu, şeir deyil, qafiyə oyunudur, bu şeirdə də, Məmməd Arazın mətnlərinin əksəriyyəti kimi, bir şeir misrası belə yoxdur. Yoxdur, vəssalam.

Məmməd Araz hay vuranda dağ-dağa qovuşacaqdı, dağdağan qol atacaqdı…

Mənim kəndçim Yavər deyərdi: Yox, hoqqa eləyəcəkdi… hamam eləyəcəkdi…

Təsbeh kimi dənələndim qovğa yolunda,

Yolağasız yolçu gördüm dünya yolunda,

Qovğa – savaş, dava, çəkişmədir. Bəs “qovğa yolunda” “təsbeh kimi dənələnmək” nədir?

“Yolağasız yolçu gördüm…” – bunu başa düşən var?

Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində oxuyuram: “YOLAĞA —

Çəpərdə, hörgüdə basıq və ya uçuq yer; çəpəri, hörgünü basmaqla açılan yol.”

Beləlilkə, yolağasız çəpər, hörgü ola bilər, yolçu yox! Müəllif nə yazdığını bilmir, basməmmədi eləyir.

Dil yalandan damla içsə — düzü ağarmaz,

Burda kimyəvi reaksiyadan söhbət gedir? Dil yalana (o cümlədən qafiyəbazlığa) öyrəşə bilər, ancaq yalandan damlanı dil necə içir? “Düzün ağarmağı” necə olur?

“Göz gülürsə, goz yaşının duzu ağarmaz”

Göz yaşının əyrisi də olur?

“Araz boyu ha daş çapdım — izim ağarmaz..”

Məmməd Araz daş çapırmış? Niyə? Daşı çapanda iz ağarmalıydı?

Məmməd Araz bilir ki, xalqı dolayıb. “İzi” düzü”-yə qafiyədir, Məmməd Arazın çörəyi isə qafiyədən çıxır…

Yarsıza ki, yar yar olur –

Qədd əyilməz çinar olur,

Təkə yol da çidar olur,

 Çıxma, gülüm, yola mənsiz.

Yar yar olur? Bunun anatomik təhlilinə cəhd edək. Deməli, əlimizdə olan nədir – yarsız insan. Deyək ki, kişi. Bu kişinin sevgilisi yoxdur. Yarı yoxdur. Sonra bir arvad (bəlkə kişi?) ona yar olur. Diqqət: Yar olmamışdan qabaq o arvad (ya da kişi) yar deyildi! Yad idi! Sevəndən sonra yar olur. Ona görə “tyar yar olur” demək lotuluq, xalqı avam yerinə qoymaq, bir zöslə, utanmazlıq və abırsızlıqdır…

27.05. 2024, Samara

ardı var

GƏDƏBİYYAT. SABİR RÜSTƏMXANLIYA: BİLMİRSƏN «NİYƏ DOĞULDUN?» DƏDƏN ANANI ZAD ELƏDİ, ONA GÖRƏ…»

Май26

Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının adını haçan görsəm, eşitsəm, təzyiqim qalxır. Səbəb çoxdur. Biri odur ki, saxta mandatla ensefalit gənəsi kimi yapışıb mənim yerlilərimə, qopmur…

Bu gənənin… yox, gədənin şeirlərinə baxaq.


Günəşlə, işıqla, səhərlə birgə
Doğulur ömrümə hər gün bir şeir.

Aydındır? Gün çıxan kimi Rüstəmxanlının ömrünə şeir doğulur. Yazmır, doğulur. Yəni şeir ona nazil olur.

“Bəlkə də göylərdən əl üzdüyündən”

Başa düşdünüz? Mən də başa düşməyə çalışıram. Belə çıxır ki, o şeir göydəymiş, ancaq göylərdən əl üzüb. Niyəsi bilinmir.
“Mənim ürəyimə sürgün bir şeir”.

Bu misra azərbaycanca deyil. Burda xəbər çatmır. R.xanlı deməliydi ki, şeir gəlir. Ancaq misrada “gəlir”ə yer olmayıb. R. xanlı da basməmmədi eləyib. Kütlə udacaq!

Qrammatikasını qoyaq qırağa. Mənasını başa düşdünüz? Şeirin əli göylərdən üzülüb, R. xanlının ürəyinə sürgün gəlir!

Bəlkə sürgünə?

Bu adamın dəlilik  kağızı, əlbəttə, yoxdur, deputat mandatı var. Bu adam xalqı dəli, ən yaxşı halda avam və cahil sayır.
 
“O daim tələsir, o daim yanır.”

Şeir gəlibsə, daha hara tələsir? Tələsməklə yanmaq necə tutuşur?
“İnanır nəyinsə bitəcəyinə.”

Şeir inanır? Hamlet Poloniyə deyirdi ki, get evinin qapısını bağla, içəridəkiləri dola…

“Dilimdən qopantək bir yol başlayıb”

Dilindən qopub? Bəs demirdin göydən sürgünə gəlib?

“Özüm də bilmirəm niyə doğuldum”.

Aha! Bilmir niyə doğulub! Deyim: sən ona görə doğulmusan ki, dədən ananı zad eləyib! Başqa variantı var? Yeganə variant odur ki, ananı dədən yox, qonşu zad eləyib…

Yuli Sezarın, Napoleonun dilində “Niyə doğuldum” sualı ritorikdir. Onlar dünyaya niyə gəldiklərini, taleləri, sərhədləri, zehniyyətləri dəyişdirmək kimi missiyalarını anlayırlar. Bəs S. R. xanlı? Doğulub ki, ömrü boyu sovet məmuru, yalançı elmlər doktoru, qondarma millət vəkili olsun?

“Bəlkə ilahidən bir səsdir ömrüm”.

Bunu elmlərin doktoru yazır! Ömür – ilahidən səs? Gen-bol kabinetlərdə, yumşaq kreslolarda, zəhmətsiz qazancla keçən ömür “ilahi səs”dir?

“Bəlkə mən özüm də sürgün yeriyəm”

Başa düşdünüz? Mən – yox!
“Bülbül nəğmələrə qəfəsdir ömrüm.”

Bunu da elmlərin doktoru yazır! “Bülbül nəğməsi” var. “Bülbül nəğmələr”, “qaranquş nəğmələr” yoxdur, bunu deyən adam azərbaycanlı deyil!

Sənin “nəğmən” hardan qəfəsdədir ki, hər şeirini on beş kitabda çap elətdirmisən!
“Şeirin də taleyi bir sirrə bağlı,
Biri günahkardı, izləyəni var.”

Şeirinin biri günahkardır. Əli Nağıyevlə Vilayət Eyvazov Şerlok Xolmsla doktor Vatson kimi izləyirlər…

“Birinin fikrimdə yetişdi sonu…

Biri də dilimin ucunda yanır,
Qorxur ki söyləsəm, öldürəcəklər…”

Şeir həm yanır, həm qorxur… Göydən nazil olan şeir? Şairi öldürəcəklərsə, şeir niyə qorxur?

Təsəvvür edirsiniz, Sabir Rüstəmxanlını şeir söylədiyinə görə öldürələr? Öldürsəydilər, saxtakarlıqla deputat mandatı aldığına görə öldürərdilər. Onun deputat olub zəli kimi xalqı sorduğunu bilən çoxdur. Şeir yazdığını yerlilərindən, qohumlarından başqa bilən var?

“Biri deyilməmiş sonunu bəklər”…

Bəklər! Bu, türkcə imiş, Quqlla tərcümə elədim. Azərbaycanca olanını Quql başa düşmədi… Dedi belkeyin, çalışanlarımız bunun üzerinde çalışıyor…

Başqa bir «əsər”inə baxaq. “BOYASIZ MİSRALAR”

“Taxıl bir sapın üstə
dən tutub sünbül olur.”

Bunu yazan filologiya elmlərinin doktorudur! “Taxıl dən tutub sünbül oldu”. Taxıl və dən ayrı-ayrı şeylərdir? Taxıl “sapın üstə” dəni necə tutur?

Şeir 8 iklikdən ibarətdir. “Olur” rədifinin əvvəlində qafiyələr: sünbül, bülbül, gül, yel, sel, dil, əl, el, kül…

Kül axırdadır. “Millət şərə əyilsə, Alışmadan kül olur…”

Kant dincəlir… Şopenhauer də…


“Əsintilər birləşib
rüzgar olur, yel olur.”

Yelin necə yarandığını bilirdiniz? Yox? İndi bildiniz. Əsintilər birləşir…

Belə şairi olan xalq kül olmasa da, başına gərək kül sovura…


“Bulaqlar bir məcrada
qovuşanda sel olur.”

Yalançının lap…

“Kəlmə kəlmə dalınca
düzüləndə dil olur…”

Bildiniz dil necə yaranır? Kəlmə kəlmənin dalınca düzülür…

Min illərdir alimlər bunu üstündə baş sındırırlar. Yardımlı gədəsi daqdan enib iki misra ilə izah elədi…

Vallah, bu şeirləri oxuyanda fiilkirləşirsən ki, bu adam dağdan da enməyib, ağac budağından düşüb..

Bəs əl necə yaranır? Aha! Bilmirsiniz! S. Rüstəmxanlıya qulaq asın:

“Barmaqlar bir pəncədə
birləşəndə əl olur.”

İndi özünüzü yoxlayın. Barmaqlarınız bir pəncədə birləşibsə, əliniz var, birləşməyibsə, ikinci dərəcəli əlilsiniz, sosial müdafiəyə müraciət edin…

“İnsanlar bir qədəri
paylaşanda el olur.”

“Bir qədəri”? O “bir qədər” nə olan şeydir ki, payaşanda insanlar el olurlar?…

Şairin soyadına fikir cerin: Rüstəmxanlı. Yardımlıda Rüstəm xan olub? Yardımlıda xan olub?

Bu adam sovet hakimiyyəti dövründə həmişə məmur olub —  ədəbiyyat, mətbuat, nəşriyyat məmuru. Bir dəfə pıçıltı ilə olsa da deməyib ki, sovet hakimyyəti pisdir. Sovet hakimiyyəti dağılmağa üz qoyanda özünü verdi meydana, meymun cəldliyi ilə (ağacdan düşdüyünə sübut!) hamını qabaqladı, çıxdı tribunaya. Dönə-dönə cildini dəyişdi, kim başdadırsa, onun gümdəyməzini yalayıb deputat mandatı aldı, vəzifə aldı.

1906-cı ildə Rusiya imperiyasının ilk parlamenti işə başlayıb. Azərbaycandan olan cəmi bir neçə deputatın biri salyanlı Muradxanov olub, əfsanəvi pedaqogika dərsliyinin müəllifi Mərdan Muradxanovun atası. O vaxtdan 120 il keçib, salyanlıların bir bələdiyyə deputatı sçmək ixtiyarı da yoxdur, Milli Məclisdə isə Salyanı və Salyanın yarısı Neftçalanı Sabir Rüstəmxanlı və Fəzail Ağamalı ikimi şarlatanlar təmsil edirlər. Niyə? Niyə xalq belə külbaş və başıqapazlıdır? Bir əyri baxışa görə bir-birinin qarnına bıçaq soxan salyanlılar bu rüsvayçılığa necə dözürlər?

Aprel döyüşləri zamanı meyitlər hələ döyüş meydanından yığılb basdırılmamış S. Rüstəmxanlı qızına toy çaldırır, məclisdən selfi çəkib paylaşırdı…

Bunun eston inəyinə oxşayan arvadı Tənziləninin futbol meydançası boyda sinəsi ordenlə doludur. 44 günlük müharibə zamanı Əliyev ona Şöhrət ordeni verdi. Mənim 9 noyabrda Şuşada həlak olmuş qəhrəman kəndçimə dəmir medal veriblər. Buna necə dözəsən? Belə oğraşlıqla sakit necə yaşamaq olar?

X.X.

26. 05. 2024, Samara

P. S. Kobud ifadələrə görə heç kim məni qınamasın. S. Rüstəmxanlı və onun kimilər Meydanda Mütəllibovdan, Vəzirovdan, Qorbaçovdan incə danışırdılar? Yox! Onlar Mütəllibovu, Vəzirovu devirməyə çağırırılar? Bəli! Hərçənd o adamlr vəzifələrini o vaxtın qanunlarına görə legitim tuturdular. S. Rüstəmxanlınını mandatı saxtadır. O, legitim deyil, yəni bicbaladır, bastarddır. Niyə onunla xoş danışılmaıdır?

X.X.

 

ƏHMƏD CAVAD KAZUSU. «ATILAN OXLARDAN ÇIX GƏL ZİYANSIZ…O TƏMİZ QANINA QURBAN OLDUĞUM…»

Май24

Vikipediyada “Qurban olduğum” rədifli dörd şeir var. Yaşca ən qədimi, yəqin ki, 19-cu əsrdə yaşamış Məlikballı Qurbana məxsusdur. Qoşmanın keyfiyyəti haqqında son beyt tam təsəvvür yaradır.

Cənnət heyvasını qoyub döşünə,
Təzəcə narına qurban olduğum.”

Bizim erotik və hətta erotik olmayan bayatılarda, qoşmalarda qadının sinəsindəkilər bir meyvəyə bənzədilir, adətən nara. Məlikballı isə sinədəkinin qoşa olduğunu nəzərə alıb. Hər birini ayrı-ayrı meyvəyə bənzədir: yəni biri heyvadır, biri nardır... (Vallah, bizim millətdən nə hoqqa desən çıxar…)

Yəqin pozğun adam olub. Hə? Yaşadığı vaxt məlum olmayan Gülalı Məmməd də erotoman olub və bunu gizlətməyib.

“Gülalı Məmmədəm, qadan alayım,
Ölməyəyim, qol boynuna salayım…”

Məəttəl qalırsan: millətin gözünün qabağında arvadı qucaqlamaq istəyir, özü də yəqin özgə arvadıdır… Cavanlar bunu oxuyub nümunə götürsələr, nə günə qalarıq! Bizim dəyərlərimiz məhv olub getməzmi?!

Bunlarla işimiz yoxdur. 60-cı illərin ortalarında Müşfiqin əvvəllər məlum olmayan şeirləri üzə çıxıb çap olundu, guya bəziləri arvadının dəftərindəymiş. Bu şeirlərin nə dərəcədə orijinal olduğunu, onlara kənar müdaxilənin olub-olmadığını mütəxəssislər deyə bilərlər. Yadımdadır ki, elə o vaxt Zeynəb Xanlarova Müşfiqə aid edilən qoşmanı Mİrzə Hüseyn segahı üstündə oxuyur, sonra keçirdi “Aylı gecə, sərin küləy”ə…

Müşfiqin qoşması, əlbəttə, Əhməd Cavadın sayıqlamalarıın tayı deyil, mübtəda, xəbər yerindədir. Ancaq yalnız bir ifadəni ciddi istedadın göstəricisi saymaq olar: “Qaçqın ədasına…” Gözəl deyilib…  Müşfiq həm də sübut edib ki, ənənəvi dispozisiyanı – yar-əğyar – məsələsini təzə dillə təsvir edə bilir. Müşfiq Seyid Əzim kimi demir ki, “Bağ içrə gəzib yarımı əğyar ilə gördüm”. Müşfiq belə deyir:

“Yoхsa özgəsinə üzünü tutmuş,
Yеni sеvdasına qurban olduğum?”

Burda estetika və etika var, eləmi? Ancaq bu günün alabic, internetə baxıb pozulmuş oxucusu deyər ki, bu necə adammış, sevgilisi “özgəsinə üz tutub”, bu onun “yeni sevdasına” özünü qurban eləyir. Bu, xəstədir? bu, kukolddur?

Qoşmada maraqlı ayrı heç nə yoxdur. Dolaşıqlıqlar isə çoxdur.

“Ayrılıq oduna könül dayanmaz.
Еşq oduna yanan bir daha yanmaz”.

Bu iki misranın arasında məna əlaqəsin varmı? Biri o birini izah edirmi, tamamlayırmı? Ya biri o birinə ziddir?

Ancaq toylarda oxumaq üçün belə qoşmaların əvəzi yoxdur. Özü də gənc Zeynəb oxuya, atılıb düə-düşə, sinəsində də iki müxtəlif meyvə yellənə…

Keçək Əhməd Cavada. Əhməd Cavadın şeiri 1916-cı ildə Batumda yazılıb.

Haşiyə çıxım. Vikipediyada Əhməd Cavad haqqındakı çox  böyük məqalənin xeyli hissəsi onun guya Birinci Cahan (!) müharibəsindəki iştirakına həsr olunub. Məqaləni oxuyursan, görürsən ki, iştirak-zad yoxdur. Elə həmişə yardım üstündə olub… Şeir də yazırmış. Məsələn, “Qurban olduğum” şeirini.

Baxaq. Diqqətli baxın, xanımlar və cənablar. Mən sübut etmək istəyirəm ki, Əhməd Cavad dili bilməyib.

“Bir xeyli zamandır getdi, gəlmədi”.

Sevgilisi gedib, gəlməyib. 1916-cı ildə, Birinci Cahan müharibəsinin şıdırğı vaxtında…
“Əhdi peymanına qurban olduğum!”

Bu yəqin ironiyadır, rişxənddir.

“İstədi can verdim, qədir bilmədi”.
Bu, sevgi şeiriidir ya borc qəbzi? “İstədi pul verdim, faiz almadım…”

“Dedim: ayrılığa yoxdur tavanım…”

Yəni şantaj edirmiş ki, getsə, öləcək. Ölməyib. Yenə Türkiuyə ordusuna yardıma baxır. Qəşəng iş tapıb…

“Bir daha dönməzmi yosma tərlanım…”

Batumdan ayağını qoysan, Türkiyədir. Ona görə “yosma tərlan”. Düzü, mən başa düşmürəm ki, “yosma tərlan” nə olan şeydir….

“Adına, sanına qurban olduğum!”

Sevgilisi “adlı-sanlı” imiş. Bəlkə 1-ci Cahan müharibəsində döyüşürmüş? Əhməd Cavaddan fərqli olaraq, ön cəbhədə…
“O təmiz qanına qurban olduğum!”

Qanını yoxlatdırbmış…

Sonrası çox gülməlidir
“Mən hey göyə baxdım, göy mənə baxdı…”

Belə şeyi kimsə demişdi? “Göy mənə baxdı…”

“Göylərə baxmaqdan gözlərim axdı!”

Aha! Gözləri axıb!
“Şimşək oldu, ancaq bir dəfə baxdı,”

Nə şimşək oldu və ya kim? Yuxarıda subyekt göy idi,  Əhməd Cavada o baxırdı? Göymü şimşək oldu?

“Baxdı qurbanına qurban olduğum!”

Başa düşdünüzmü kim və ya nə bir dəfə şairə baxıb və kim kimə qurbandır?

Mən başa düşmədim. Ancaq gülməlidir. “Göy mənə baxdı…”Göyün adama baxmağı necə olar?
“Könül vermək istər bir müjdə yenə,
Sevgili yurdumun gözəllərinə!”

Yəni əvvəllər müjdə verib, yenə vermək istəyir? Bu nə müjdədir? Bəzi kişilər bilirik qadına necə müjdə verirlər… Sonra uşağa yiyə durmurlar…
“Şerimə can verib, göylərdən enə,
O haqq divanına qurban olduğum!”

Kimsə Əhməd Cavadın şeirinə can cerəndən sonra göylərdən enməlidir. Kim ya nə? Göylərdən kim enməlidir? “Haqq dərgahı” enməlidir? Yəni Allah? Şeirə can verəndən sona daha niyə enir. Enərdi ki, can versin. Veribsə…

Başım çatladı…
Bilməzmi ki, onsuz ömrüm çox acı,
Şöhrətü şanma qurban olduğum!

“Ömrüm çox acı”  bəh-bəh, şairin dilindən inci tökülür…

Gedən xanımın şöhrəti-şanı var imiş…

Sovet vaxtı Bakıda bir xoreoqrafdan lətifələr danışırdııar. Arvadıyla guya gəlir Nizami kinoteatrının qabağına, gedir növbəyə durub bilet almağa, bilet alanda arvadını tapmır, hansı kişiyəsə qoşulub gedib. Bir tanışından soruşur ki, “mənim arvadımı görməmisən?” Tanışı deyir “sənin arvadını tanımıram.” Xoreoqraf təəccüblənir: “Necə tanımırsan? Bizim arvadı bütün Bakı tanıyır…”

Qəfildən şairin başının qurdu tərpənir, bir bənd yuxarıda “müjdə verdiyi” gözəlləri təhqir edir.

“Gözəlliklər yapma, duyğular cansız,
Mənə tən eyləyir hər yetən qansız”.

Yəni gözəlliklər saxtadır. Duyğular cansızdır.

(Duyğu cansız ola bilərmi? Duyğu varsa, canlı olmalıdır…)

Atılan oxlardan çıx gəl ziyansız,
Namü nişanına qurban olduğum!

Əvvəlki beytdə gözəlliklərin saxta olduğunu demişdi, indi deyir “Atılan oxlardan çıx gəl ziyansız”. Yəni sevgilinin getdiyi yerdə oxlar atılır? Müharibədədir? Birinci Cahann müharibəsindədirsə, oxlar yox, toplar atılmallıdır. “Ziyansız çıx gəl” nə deməkdir?

“Oxlardan çıx gəl” azərbaycancadır? “Tüfənglərdən çıx gəl” demək olar?

Burda şeirin qoşma hissəsi bitir, ancaq şairin sözü qurtarmır, ona görə çarpaz qafiyəli iki dördlük əlavə edir.

Bir gecə yatmışdım qəmli, mükəddər.
Qəlbimi sıxırdı sonsuz fikirlər.

Mükəddər – yəni kədərli. Yatan adamda nə kədər, nə qəm? Kədərli durmaq olar, oturmaq olar, gəzmək olar. Yatmaq? Xalqımız gözəl deyib:”Yatdın — əldün!” Yuxuda qəlbi “sonsuz fikirlər” necə sıxa bilər?

“Birdən Günəş doğdu, açıldı səhər,
Baxdı gözlərimə o qumral gözlər!”

Aha! Qumral gözlər! Qayıdıb gəlib?

Sonrakı bənd:

“Səsimə oyandım, bomboş bir otaq…”

Bəs bayaq, günəş doğanda oyanmamşdı? İkinci dəfə oyanır?

“Eşqimə, duyğuma yoxdu bir ortaq…”

Eşqə ortaq – nədir? Sevgilisinə şərik?

“Bu iyi dünyada ixtilat qataq!”

İyi dünya – osmanlıcadan tərcümədə “yaxşı dünya” deməkdir? Şair özünə rəqib  axtarır ki, onunla davalaşsın?

Vallah, Əhməd Cavad ədəbi irs yox, yüzlərlə mina basdırılmış ərazi qoyub gedib. O əraziyə girənin qolu-qıçı salamat qalsa da, başı, beyni partlamasa da, hökmən çatlayacaq…

X.X.

24.. 05. 2024, Samara

GƏDƏBİYYAT: HÜSEYN ARİFİN XƏZRİ VƏ GİLVARLA MÜBARİZƏ PLANLARI

Май18

 

Hüseyn Arifin 7-sinfin Ədəbiyyat dərsliyinə salınmış «Yaşıl işıq» şeirini oxuyaq.

Təbiət vurğunu, torpaq oğluyam,
İlk dəfə əlimi ağaclar sıxıb. 

Bu necə olur? Gəlin bunu təsəvvür etməyə çalışaq. Deyək ki, ağaclar əl sıxır, məcazi mənada. Hüseyn Arifin də əlini, hələ Hüseyn Hüsynzadə olan vaxtlar,  ilk dəfə ağaclar sıxıb. Təxminən neçə yaşında olub bu? O vaxtacan bir insan övladı  Hüseynin əlini sıxmayıbmış? Bu nəyə oxşayır? “Anası üzündən öpməyən qız”a?

Yesenin içkili olanda ağacları qucaqlayırdı. Ancaq demirdi ki, “ömrümdə ilk dəfə ağacı qucaqlamışam”. Deyirdi ki, ağacı özgə arvadı kimi qucaqlayır…

Sonra gələn beyt fövqəladə hallar nazirliyinə və TƏBİB-ə aiddir.

“Dağlarda meşəyə düşən yanğının
Tüstüsü evimdə başımdan çıxıb.”

Niyə düz yerdə meşəyə yanğın düşmür? Hüseyn Arif Leriklidir? Yaxşı, deyək ki, dağlarda meşəyə yanğın düşüb. Hüseyn Arif də bunu biləndə darıxıb. Ancaq yanğının tüstüsünün onun başından çıxmağı ən azından qəribə səslənir. Əlbəttə, bu, metafordur, ancaq belə metafor eşidəndə deyirsən ki, “ağ eləmə…”

Yaxşı ki, Hüseyn Arifin tüstü yalnız başından çıır. Xəlil Rza Ulutürkün həm başından, həm beynindən tüstü çıxırdı…Səməd Vurğun Şaumyandan poema yazanda dalı-qabağı tüstüləyə-tüstüləyə gəzirdi…

 “Düzdə seyr etdikcə məğrur çinarı
Qartal balası tək qanadlanmışam”…

Bəh-bəh… Bala Hüseyn bala qartal kimi qanadlanıb… Dağda meşə yanır, düzdə çinar məğur durub Hüseyni qanadlandırır.
“Yaşını kimsədən öyrənməsəm də,
Babam Koroğluya yaşıd sanmışam”.

 Bizim millət belədir də. Yaşı öyrənmir, tarixi öyrənmir, sonra deyir hələ buralar olmamışdan biz buralarda olmuşuq… A kişi, soruşaydın da…

“Baban Koroğlu”nun yaşını bilirdin?

Yaxşı ki, Babək deməyib… İnsaflı olub…

Səməd Vurğun ayrı cür şair idi, vallah. “Mənim babam olmuş iyirmialtılar…” Bir fransız komediyasında atasının kim olduğunu dəqiq bilməyən oğlan deyir: “Anam gəncliyində yaxşı gəzib”. Səməd Vurğunun da nənəsinin zəngin gəncliyi olub, əgər nəvəsi iyirmi altı kişiyə baba deyirsə…

Sonrakı bənd ədəbiyyatdan çox botanikaya aiddir. Bu şeiri biolgiya dərsliyinə də salmaq olar.

“Hər dən bir sünbüldür, hər toxum bir tağ…”

Bunu bilirdiniz?

Sonra şair botanikanı estetika ilə birləşdirir:

“Hər şitil bir nemət, bir yaraşıqdır”

Şitilin nemət olduğunu qəbul edriəm. Ancaq şitilin yaraşıq olduğuna şübhəm var.
“Baharda açılan hər yaşıl düymə
Bir yaşıl şölədir, yaşıl işıqdır”.

“Yaşıl düymə” nədir? Tumurcuq açılandan sonra olur çiçək. Çiçək isə ağ olur, çəhrayı olmur, narıncı olur, yaşıl olmur. Yaşıl olan yarpaqdır…

Sonra şair keçir ekologiyaya.

“Bir ağac əksəydi hərə həyatda,
Torpaq quraqlıqdan verməzdi xəbər,..”

Ağacı əkməklə iş bitir? Əgər quraq yerdirsə, gərək ora su çəkilə. Bu, heç. “Torpaq quraqlıqdan verməzdi xəbər,..” – bu, şeir dili deyil, bu dildə quldur millət vəkilləri, icra başçıları danşırlar.

“Çoxdan Abşeronun boz yaxasını
İlmələr bəzərdi, yaşıl ilmələr…”

Abşeronun boz yaxası…

 “Ağaclar əksəydik, nəhəng ağaclar,…”

Adi ağaclar yox, həhəng ağaclar…

İlham Əliyev bulvara baobab əkmişdi, Argentinadan 50 ya 60 min dollara alınmışdı. Baobab ömür eləmədi, dünyasını dəyişdi. Deyilənlərə görə, Lukaşenko qardaşı İlhama başsağlığı vermişdi…

Nəhəng ağacları şair niyə əkmək istəyir? Çünki nəhəng ağaclarAbşeronda əkilsə:

“Susub çəkilərdi qınına xəzri,
Kəsərdi hay-küyü gilavarın da…”

Vay-vaay… Təsəvvür edin ki, Bakıda nə xəzri, nə gilavar əsir. Bakı əhalisi tut kimi qırılardı. Havasızlıqdan. Sidik iyi ilə nəfəs almaqdan…

A kişi, sənin xəzri ilə nə işin var idi? Xəzri də şitil kimi nemətdir, bəlkə şitil kimi yaraşıqlı olmasa da…
Şeirin tərbiyəvi komponenti var. Deyir torpağı qorumaq lazımdır, çünki torpaq bizim anamızdır. Uşaqlıqda bu şeiri öyrənən məmurlar, deputatlar şairin tövsiyəsinə əməl edib dəniz salillərini hasara salıb göz bəbəyi kimi qoruyurlar. Otlaqları, örüş yerlərini, əkin sahələrini də özəlləşdirib qoruyurlar….Sərvəti qarışıq torpağın altını da qoruyurlar. Torpaq analarıdır… Sizin ananızı…


Sonra gözlənilmədən şair qoşma janrına keçir və “soruş” rədifli iki bənd əlavə edir. Bəlkə də bu bəndləri ayrı şeirindən götürüb.

 “Bir ipək çəməndə, bir göy talada
Sakitcə dincəlib gələndən soruş”.

Nəyi? Gələndən nəyi soruşaq? Mənim fikrimcə, burda gərək tamamlıq olaydı…

Güman edirəm ki, şair bu gözəl şeiri araq-vura-vura yazırmış, yəqin dördüncü ya beşinci stəkandan sonra elə hallanıb ki, keçib qoşmaya, saz çalıb oxuya-oxuya yazıb. Hallı olan adamın yadına tamamlıq düşür?

Mən isə Hüseyn Arifin bu gözəl şeiri haqqında yaza-yaza əfsanəvi Luçano Pavarottinin 1983-cü ildə Nyu Yorkda Lincoln Center-də verdiyi konsertin yazısına qulaq asırdım.

Sizə də tövsiyə edirəm.

X.X.

18. 05. 2024, Samara

GƏDƏBİYYAT: BƏXTİYAR VAHABZAƏ VƏ «TİN BAŞLARINDA» «DOQQAZ BAŞLARINDA» OTURAN «QOCALAR»

Май15

6-cı sinfin Ədəbiyyat dərsliyinə Bəxtiyar Vahabzadənin “Qocalar” şeiri salınıb. Mətnin dilinə baxaq.

“Çənə əl üstündə, əl çomaq üstə”.

Burda “üst” sözü təkrarlanır, ancaq müxtəlif şəkildə. Qrammatik norma ilə ikinci dəfə də “üstündə” olmalıdır: “əl üstündə, çomaq üstündə”. Mənsubiyyət şəkilçisi plyus yerlik hal şəkilçisi. “Üstə” yazmaqla müəllif savadsızlıq göstərir, çünki yerlik hal şəklçisi “də”dir. Niyə ali məktəb müəllimi, akademik bilərəkdən qaydanı kopud pozur? Qafiyənin xatirinə! Çümki üçüncü misrada “şikəstə” sözü var…

Ədəbiyyat və dil dərsləri vahid kompleksdir, ədəbiyyatın yüksək nümunələri ilə uşaqlar həm də doğma dilin incəliklərinə bələd olur, onun bədii ifadə vasitələrini tanıyırlar. Əgər mətn qafiyə xatirinə qoondarılmış formalarla doludursa, bu, uşaqıarn həm şifahi, həm yazılı nitqinə yalnız ziyan vura bilər.

“Qocalar əyləşir tin başlarında.”

Mübtəda insana aiddirsə, xəbər cəm halda olmalıdır. “Qocalar əyləşirlər”. Müstəsna hallarda – şeirdə! —  bu norma pozula bilər, ancaq bu müstəsnanı normaya çevirmək olmaz. Niyə görə, demək olar ki,  bütün Azərbaycan mətbuatı bu normanı pozur? Həmçinin ona görə ki, bütün “yazarlar” dil tərbiyəsini belə mətnlərdən alıblar.

“Tin başlarında” – biz belə deyirik? “Tində durub”, “tində oturub” deyirik, ancaq “tin başlarında” demirik. Bunu müəllif də bilir, ancaq bu yöndəmsiz ifadəni yenə qafiyə xatirinə işlədir, çünki dördüncü misra “yaddaşlarında” sözü ilə bitir.
“Sinə bayatılı, könül şikəstə,
Ömür varaqlanır yaddaşlarında”.

Niyə qocaların sinəsində “bayatı, şikəstə” olmalıdır? Bu qocalardan Tofiq Quliyevi və yaxud Vivaldini sevənlər olmayıb? Hamısı şikəstə əhli olub? Bəxtiyar Vahabzadə “tin başlarında” oturan qocaların könlündə nə olduğunu hardan bilib? Sorğu aparıb? Bəlkə qoca oturub arvadını söyür? Sən müəllifsən, sənin sözün  gərək oxucunu iddiana inandıra.

 “Yaşıdlar köç edib, cavanlar işdə
Tək-tənha oturmaq son əlacları”.

Bu mətnin ən ciddi problemi onun adındadır: “Qocalar”. Yəni bir qoca yox, çoxlu qoca. Onlar “tin başlarında otururlar”. Sonra müəllif onların təkliyindən, tənhalığından danışanda, uyğunsuzluq yaranır.

“Həyatın amansız yalqızlığında
Tutur əllərindən əl ağacları”.

Bütün qocalar yalqızdırlar? Bəs nəvələriylə özünü bəxtəvər sayan qocalar? Ömrünün sonuna qədər sevdiyi işlə məşğul ola bilən qocalar? Bu qocaların arvadları hardadırlar? Ölüblər? Əgər şair ekzistensial təklyi nəzərdə tutursa, cavan da təkdir, hər kəs təkdir, hər kəs öz taleyini tək yaşayır, tək gəldiyi kimi, tək də gedir.

“Yumub gözlərini düşünür onlar,
Durur göz önündə ötən zamanlar”

 Şair qocalardan yenə cəm halda danışmağa davam edir, hərçənd onlar tənha olmalıdırlar. Şeirin başqa ciddi problemi: güman, ehtimal oluna bilən şeylər hökm şəklində elan olunur. Sən “tin başında oturan” qocanın nə düşündüyünü bilə bilməzsən, yalnız güman edə bilərsən.

“Yerdə çuxur açır çomağın ucu,
Sonuncu həddinə dirənib ömür”

Burda Bəxtiyar Vahabzadənin müəllimi Səməd Vurğun kimi “Aha! demək lazımdır

Aha!

Çomağın ucu yerdə çuxur açırsa, deməli, kənd yeridir, asfalt deyil, Bəxtiyar Vahabzaə Bakı mənzilində oturub hardasa kənd yerində “tin başlarında oturan” qocanıın çomağının çuxur açdığını görür…

Dağılasan, Azəribaycan ədəbiyyatı!

Dinməzcə oturan, “ötən zamanları” düşünən qocanın çomağı çuxur açmaz, elə durduğu yerdə durar. Ürəyində arvadını, arvad qohumlarını, gəlinini, qudasını və ya qonşularını və ya icra başçısını, məhkəməni söyən qocanın çomağı çuxur açar və hətta yerin dərin qatlarına işləyər.

“Çomağın ucuna dikib gözünü”.

Yuxarıda akademik şair demişdi ki, qoca gözlərini yumub. Harasa göz dikmək baxmaq mənasındadır. Yumulu gözlə necə baxmaq olar?

“Onlar saatlarla oturar belə…”

Onlar? Bəs tək, tənha deyillər?

İndi buna baxın:
“Fikir bir gəmi ki bilinmir yönü,
Çırpınır, çıxammır ancaq sahilə”

Şair deyir ki, gəminin yönü, yəni hara üzdüyü bilinmir. Sonra deyir ki, “Çırpınır, çıxammır ancaq sahilə”. Bu o deməkdir ki, gəmi sahilə çıxmaq istəyirsə, yönü bilinir, yönü – sahildir, ancaq, şəkili demişkən, “çıxammır…”

 Sağlığına deyirəm, ay akademik, sən öz yazdığını oxuyurdun?

“Onlar düşündükcə boşalar, dolar,
Fikrin nə sonu var, nə də əvvəli”.

“Tin başlarında” oturan qocalar hamısı filosofdurlar? Əvvəl deyirdi ki, hamısının könlündə “bayatı, şikəstə”. Könlündə şikəstə oxunan adam nə düşünər? Və bəlkə qocalar düşünmürlər, ancaq arzulayırlar, məsələn, yaxşı bozbaş, cücə çığırtması. Hə?

Sonra məlum olur ki, qocaların “tin başlarında” oturmağı  feyk imiş. Qocalar “doqqazlar başında” oturublar!

Mən Azərbaycan konstitusiyasının, o cümlədən Azərbaycan dilinin qarantı İlham Əliyvə səslənirəm: “doqqazlar başı” nədir?
“Doqqazlar başında bizim qocalar
Düşüncə heykəli, fikir heykəli!”

Açığını deyirəm: Bəxtiyar Vahabzadə özü də qoca olub, başının tükü sayda qoca görüb, yaxşı bilib ki, qocalar oturanda nə fikirləşirlər, nə danışırlar. Mən sizə tam məsuliyyətlə bəyan edirəm, qoy altıncı sinif şagirdləri də bilsinlər. İki qoca “ tin başında”oturanda çox vaxt arvaddan danışır. Özü də elə ifadələrlə danışırlar ki, onların heç birini kağıza yazmaq mümkün deyil…

Burda bir sovet lətifəsini xatırladım.

Bir ordu hissəsində tərbiyəçi zabit (“zampolit”) əsgərlərlə siyasi-tərbiyəvi dərs keçir.

— Sıravi İvanov, sən bu qara daşa baxanda nə düşünürsən?

— Mən bu qara dşa baxanda, yoldaş mayor, qalib marksizim-leninizm nəzəriyyəsinin tezliklə bütün dünyada həyata keçəcəyini düşünürəm.

— Çox gözəl. Əsgər Petrov, sən bu qara daşa baxanda nə düşünürsən?

 — Mən bu qara daşa baxanda sosializmin kapitalizmdən üstünlüyünü, tezliklə Amerika imperializminn məhv olacağını düşünürəm.

— Afərin Petrov! Əsgər Sidorov, sən bu qara daşa baxanda nə düşünnürsən?

— Yoldaş mayor, mən bu qara daşa baxanda xətrim arvad istəyir…

— Əsgər Sidorov, niyə səndaşa baxanda xətrin niyə arvadistəyir?

— Yoldaş mayr, çünki mənim xətrim həmişə arvad istəyir…

Bəxtiyar Vahabzadənin şeiri bədii dil baxımından kobud, yöndəmsiz, məzmun baxmından dolaşıq və qeyri-səmimidir. Ruslarda məsəl var: “Çujaya duşa – potyomki”. Özgə qəlbi zülmətdir. Sən öz qəlbindəkini aça bilərsən, buna isə cəsarət lazımdır. Sən özgə qəlbindəkinin nə olduğunu yalnız güman edə bilərsən. Uşaqlar, cavanlar kimi qocalar da müxtəlif olurlar. Şikəstə dinləyənlər də, Bethovebnni sevənlər də, heç nə fikirləşməyib sadcə özünü günə verib dincələnlər, bozbaş ya balıq dolması arzulayanlar, xətri arvad istəyənlər də var…

Standart qoca modeli yaratmaq istəyəndə cəfəngiyat yaranır. Üstəlik dil standartları kobud şəkildə pozulur…

X.X.

15. 05. 2024, Samara

GƏDƏBİYYAT. TOFİQ BAYRAMIN «ƏN GÖZƏL» ŞEİRİ AZƏRBAYCANIN AYIBINA ALQIŞDIR

Май14

5-ci sinfin Ədəbiyyat dərsliyində Tofiq Bayrama məxsus “Ən gözəl” şeiri bugünkü Azərbaycan həyatının, hakimiyyəti həmişəlik zəbt etmiş rejimin formalaşdırdığı zehhniyyətin tərsavandlığını, kəlləmayaqlığının rəmzidir. Bu mətn azərbaycanlı mənəviyyatının hansı fəlakətə uğradığını açıq göstərir.

Şeir Tofiq Bayrama xas olan vay-şivənlə başlayır: şair könlünə əmr verir, elə bil ki, yarım vedrə araq içib gəlmiş kişi arvadı ilə danışır.

“Ey könül, ümmanlar coşsun səsində”.

Niyə? Ümmanlar könlün səsində niyə coşmalıdır?

“Şeirin qanad açan günüdür bu gün”.

Yenə aydın deyil. Şeir niyə qanad açır? Gün hansı gündür?

Şair yenə əmr verir:
“Bütün ölkələrə yer kürəsində
De ki, Azərbaycan günüdür bu gün!”

Yer kürəsindəki bütün ölkələrə! Burkino Fasoya da, Trinidad və Tabaqoya da.

 Ancaq şair hələ açıb demir ki, niyə bütün yer kürəsi Azərbaycana çəpik çalmalıdır.

“Dostları şad görüm, yadları dalğın”.

“Yadları dalğın…” Dalğın eşqə düşmüş oğlan ya qız olar, rəssam olar, bəstəkar olar… Düşmənə “dalğınlıq” qarğış eləyərlər?  Dalını oxusanız, görəcəksiniz ki, Tofiq Bayrama “dalğın” sözü qafiyə kimi lazımdır, çünki sonra “xalqın” gələcək…

“Şöhrətli vətənin, qeyrətli xalqın
Tarixə nur saçan günüdür bu gün”.

Deməli, bu gün nə gündürsə, Azərbaycanın şöhrətli, qeyrətli xalqı tarixə nur saçacaq…

Bəlkə peyk qyayırıb-düzəldib, Marsa bir naxçıvanlı uçurdacaq?

Yox!

Səbrimiz kəsildi!

Bu şeir sovet vaxtı yazılıb. Sovet vaxtı Azərbaycanın ən böyük bayramı 28 aprel idi – Sovet hakimiyyətinin qurulduğu gün.

“İyirmi səkkiz aprel, bir may günü,
Aşıq Əhməd şeirin düzməyə gəlsin”…

Bunu sazçı qızlar ansamblı oxuyardı…
“Payızdan xoş ətri gəldi baharın,
Elimin sevinci aşıb-daşıbdır…”

Aha! 28 aprel deyil, 28 aprel – yazdır, bu isə payızdan danışır. Payızda nə Azərbaycan günü?
“Sifəti nurlanıb ağsaqqalların,
Ağbirçək analar cavanlaşıbdır…”

Ağsaqqalların sifəti nurlanıb…” Bəs ağsaqqallar həmişə nurani olmurlar?

 “Dünyanı mat qoyub bu arzu, həvəs…”

Hansı arzu, hansı həvəs?

“Bütün ürəklərin həmrəy, həmnəfəs
Sevinclə döyünən günüdür bu gün”.

A kişi, bizi niyə üzürsən? De görək axı bu nə bayramdır payızın günü!

“Ən gözəl kəlmələr axtarın, seçin,
Dostlar, alqışlardan Azərbaycana…”

Tərif deməkdə azərbaycanlıların tayı yoxdur, bu, problem deyil.

“Hələ neçə-neçə bayraqlar biçin
Qızıl qumaşlardan Azərbaycana!”

Aha! Bayraqlar! Qırmzı bayraqlar! Keçici qırmızı bayraqlar. Azərbaycana bayraq veriblər!

SSRİ-də 15 respublika arasında sosializm yarışı keçirilirdi. Hər ilin payızında sənayedə, kənd təsərrüfatında guya yüksək nailiyyətlər qazanmış respublikalra Sov. İKP MK-nın, SSRİ Nazirlər Sovetinin, Ümumittifaq Həmkarlar İttifaqı Mərkəzi Şurasının və Ümumittifaq Kommunist Gənclər Təşkilatı (komsomol) Mərkəzi Komitəsinin keçici qırmızı bayrağı verilirdi. 15 respblikadan təxminən doqquzu-onu bu bayrağı alırdı. Heydər Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Kommunist Partiyası MK-nin 1-ci katibi olandan sonra Azərbaycan hər il bayraqla təltif edilirdi. Əliyev Moskvaya gedənəcən Azərbaycan 10 ya 11 bayraq almışdı.  Hardasa noyabrda Moskvadan bir nazir ya MK katibi gəlib Lenin sarayında bayrağı Əliyevə verirdi. Əliyev bayrağı alıb rus qonağı basırdı bağrına və başlayırdılar marçamarç öpüşməyə.

Be`same Mucho…

Azərbaycan qırmızı bayrağı hansı nailiyyətlərinə görə alırdı?

Azərbaycana real nailiyyət lazım deyildi, real nailiyyəti şişirtmə rəqəmlər, yalançı rekordlar əvəz edirdi. Məsələn, pambıq istehsalı ildən ilə elə artırdı ki, ilin birində guya 1 milyon 300 min ton pambıq yığıldı, hərçənd bunun yarısı da yığılmamışdı. Eləcə də bütün başqa sahələr. Azərbaycan rəsmi olaraq hər il yarışda qalib çıxdıqca, respublikada güzəran pisləşirdi. Guya 1 milyn 300 min ton yığmış respublikada Əliyev apteklərə tibbi pambıq satmağı qadağan eləmişdi, pambığı ancaq ölü basdıranlara satırdılar. Mahlıc adıyla Rusiya şəhərlərinə boş vaqonların getdiyi, fırıldaqçı sxemlərlə milyonların mənimsənildiyi sonralar bilindi… Ət, yağ mağazalardan yoxa çıxmışdı, ərzaq tədarükü üçün adamlar Yerevana, Tiflisə gedirdilər. O “firavanlıq” illərində mağazalarda çay yox, çay zibili satılırdı, çünki plan üçün bütün zir-zibili fabriklərdə qablaşdırıb əhaliyə sırıyırdılar. Qadına, kişiyə abırlı paltarı ancaq əldən, alverçilərdən almaq olurdu. Bakıda Kubinka belə alverin mərkəzi idi. O illərdə ali məktəblərdə, texnikumlarda rüşvət ildən-ilə artırdı.

Gülməli bilirsiniz nədir? Əhalinin firavan yaşadğı, RAF avtomobillərinin, rəngli televizorların istehsal ounduğu, vaicib beynəlxalq dəniz limanlarının yerləşdiyi, əhalinin abırlı yaşaya bildyi Baltik respublikalarına bayraq verilmirdi. Hər şeyin qanuni olduğu Litva ya Estoniya qanuni heç nə oçmayan, Moskvanı, Kremli bahalı hədiyyələrlə basdıran Əliyev Azərbaycanı ilə necə yarışa bilərdi? Şulerlə, kartbasanla necə oynamaq olar?

Bayraq mərasimində Azrbaycanın bədnam incəsənət ustaları özlərini yırtır, sonra hamısı birlikdə Qara Qarayevin Səməd Vurğunun sözlərinə yazdğı “Partiyamızdır” kantatasını oxuyurduylar.

“Bəşəirn vicdanı, eşqi ürəyi,

Hər zövqü səfası partiyamızdır. Partiyamıdır Hey! Partiyamızır hey! Paaaaartiyamızdır…”

İndi bildiniz Tofiq Bayram nəyi Azərbaycanın ən gözəl günü adlandırır? Yalançı rekordlarla rüşvətlə, qiymətli hədiyyələrlə Moskvadan qırmızı bayrağın alnmağını!

“Bayramın mübarək, ey ana Vətən!”

Bu adamın sağlığına deyirəm: a kişi, utanıb yerə girmirdin? Sən nə həyat yaşamısan? Sən Bakının küçələrində dilənsəydin, yediyin çörək belə rüsvayçı şeirlərlə qazandığından min dəfə halal olardı.

“Şöhrətin ən uca zirvəsindəsən…”

Nə zirvə, a kişi? Dibdəydik, dibdə. Bizə gülürdülər. İndi də gülürlər…

Yaxşı, deyək ki, bu şeir sovet vaxtında dərsliyə salınıb. Bəs indiyə qədər niyə qalır? Təhsil nazirinin bir qram vicdanı var?

Müəllim bu şeiri necə izah edir? Sov. İKP MK-nın nə olduğunu necə başa salır?

Müəllim deyirmi ki, o vaxt 5-ci sinif şagirdləri az qala dərs olinin yarısını pambıqda, tütündə, baramada keçiridridlər? Milli öndər elan edilmiş şəxs Azərbaycan uşaqlarını amansızcasna istismar edir, sadə dildə desək, minib çapırdı…

Yeri gəlmişkən. Niyə Sov.İKP? Rus dilində abbreviatura dörd hərfdir, yəni baş hərflərdir: KPSS. Başqa dillərdə də Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının abbreviaturası dörd hərflədir. Niyə azərbaycanlılar S hərfi əvəzinə “Sov” yazırdılar?

Bilən var?

Bunun cavabını tapan adam onu da biləcək ki, bu partiya əvvəldən Azərbaycana, hətta onun dilinə uyğun gəlməyib… Kommunizm əvəzinə feodalizmin ən eybəcər formasını yaratmışıq.

Ən eybəcər və dəyişəcəyinə ümidimizi itirdiyimiz feodalizm…

X.X.

14. 05. 2024, Samara

GƏDƏBİYYAT. MƏMMƏD ARAZ NİYƏ GÖYGÖLƏ DAŞ ATIRDI? İÇKİLİ İMİŞ?

Май13

MƏMMƏD ARAZ GÖYGÖL

Azərbayan şagirdlərinə Məmməd Arazın «Göygöl» şeiri də keçilir. Baxaq.

«Çiskinli bir gündə gəldim bu yerə,
Dumanda görünməz, dumandı Göygöl».

Çiskində gəlib, ancaq gölü dumanda görür. Bu necə olur?

«Tənha qayalara, lal meşələrə,
Zülmət gecələrə hayandı Göygöl.»

“Qayalar” – yəni çox qaya. “Lar”-dırsa, tənhalıq hardandır?

“Lal meşələr” – şair meşədəki şaqqaşuqu eşitməyib? Niyə cəm halda? Göygölün ətrafında neçə meşə var?

Göl zülmət gecəyə necə hayan olur? Bu, metaforadır? Bəs açılışı nədir? Necə olur ki, xırda bir göl göyün, yəni sonsuzluğun müdafiəçisi olur, onun  keşiyini çəkir?

 «Bir səhər gördüm ki, durulub yatır»

Şair “bu yerə» uzun müddətə gəlibmiş – misradan bilinir.

“Durulub yatır?” Ondan əvvəl Göygölün suyu Kür suyu kimi, salyanlılar demişkən, lıqqa imiş?

«Kəpəzin dibində burulub yatır.”

Bilirdim ki, burulub”dan sonra “durulub” gələcək. Məmməd Araz Azərbaycanın birinci qafiyəbazı olub.

“Qovulan ceyrantək yorulub yatır”.

Göygöl indi də ceyrana döndü… Niyə yorulub? Kim qovurmuş? Göygöl dağ çayıdır ya xırda göl?

“Daş atdım, diksinib oyandı Göygöl.”

İndi şagird müəllimdən soruşa bilər: Şair müqəddəs Göygölə niyə daş atır? Arağı çox içibmiş?

Müəllim də Flora Kərimova kimi deyər: “Əcəb eləyir atır, əlinin içindən gəlib…Arağı dədən içir…»

 Gəlin bu sualı Az Tv ilə səsləndirib Azərbaycan xalqından soruşaq: niyə naxçıvanlı Məməd Araz gedib Gəncənin inci gölünə daş atır?

Yazıq Göygöl: Şair atan daşla vurulub yatır… (bu misra Mirzə Təbildəndir)

“Döşünü qayıqlar düymətək bəzər”.

Qayığın düyməyə bənzəri var? Yoxdur!

“Dedim, bu görkəmlə Xəzərə bənzər”.

Hansı görkəmlə? İki-üç gəzinti qayığı ilə? Yalançının…
“Qızını yaylağa köçürüb Xəzər;
Baxdı, cilvələndi, nazlandı Göygöl”.

Şair “baxdı” deyirsə, baxılan yer görünməlidir. Göygöl hara baxdı? Qayıqdakı harınlara?

 “Yel əsdi, yarpaqlar suya töküldü…”

“Yağış da yağmışdı, yerlərdə palçıq…” Bəlkə heç yel əsməyib, Məmməd Araz özü ağacları silkələyib yarpaqları töküb suya? Gölə daş atan ağacı da silkələyər. Yəqin bir vedrə içibmiş…

“Buludla ağladı, günəşlə güldü,
Deyəsən, bir kövrək insandı Göygöl…”

Siz bu son beytdə, eləcə də bütün şeirdə məhz Göygölə məxsus nəyisə görürsünüz? Bu cəfəngiyatı, DTX günahımdan keçsin, hətta Sevan haqqında da demək olar.

Yeri gəlmişkən, bəlkə Məmməd Arazın müqəddəs Göygölə içkili halda daş atıb ağacları silkələməsi barədə DTX-ya ərizə yazaq?

Qoy soğanbaş kürəkəni Aqil Abbas cavab versin…

X.X.

13. 05. 2024, Samara

HÜSEYN ARİFİN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ. «SULAR AYAĞININ EŞMİŞ ALTINI…»

Май12

Hüseyn Arif. Qız qalası

5-ci sinif şagirdlərinə Hüseyn Arifin “Qız qalası” şeiri tövsiyə edilir. Görək Hüseyn Arif Qız qalasını necə tərənnüm edib, vunderkind və dahi Cəfər Cabbarlını keçə bilib ya yox.

“Gərilmiş qabağa qaya sinəsi…”

Qalanın sinəsi qayadandır ya kərpicdən? Sinəsi necə gərilib?

“Qaralmış küləkdən, dumandan, sisdən”.

Qaralıb? Bəlkə bozarıb? Küləyi, dumanı başa düşdük, bəs “çis” nədir? Sis! Sis? Mən başa düşürəm ki, bu “sis” misranı doldurmaq üçündür. Bunu uşağa desən, fikirləşəcək ki, şair fırıldaqçı olub.

“Canında illərin ox nişanəsi,
Qərinələr keçib başının üstdən”.

Burda, əlbbəttə, şair “əsrlər” demək istəyib, ancaq misrada heca çatmayıb, ona görə şair tıxayıb “qərinələri.  Şair yüzilliklər” deyə bilərdi, heca sayı da uyğun gəlir, ancaq böyük şair gərək farsca, ərəbcə deyə.

Şeyx Əhməd Şeyx Nəsrullaha nə tövsiyə edirdi? “Ərəbcə de, ərəbcə…”

Qayıdaq şeirə: zaman başın üstündən keçir? Başın üstündən keçsəydi, nə vardı ki…

 Sonra gülməli bənd gəlir. Oxuyub çox gülmüşəm, Allah Hüsey Arifi də o dünyada güldürsün, elə güldürsün ki, şeytanları da gülmək tutsun. Baxın:

“Gah günəş alovdan biçmiş donunu,
Gah xəzan səyirdib çapmış atını”.

Şair “payız” demir,  “payız”ı bizim kimi sıravi insanlar deyirlər. Xəzan! Nəbi Xəzri rəhmətlik də yaman “xəzan” deyən idi, onun şeirlkərində xəzan yarpaq tökürdü. Hüseyn Arifdə isə “səyirdib çapmış atını”…

“Çapmış atını…:

Yaxşı, deyək ki, günəş qalaya don biçir. Bəs «xəzan atını səyirdib» qalanın harasında çapır? Divarlarında?

Sonrası daha gülməlidir, bunu eşitsələr, şeytanlar uğunub gedəcəklər, tiyanın altı sönəcək

“Tufanlar araya alanda onu
Sular ayağının eşmiş altını”.

Deməli tufanlar, yəni ən azı beş-altı tufan, Qız qalasını araya alır. Sular isə, yəni sular, ayağının altını eşir…

 Eşir…Sis!

“Qışın çilləsində, qışın qarında
Çevirmiş üzünü üfüqə sarı.”

Qalan vaxtlar Qız qalası üzünü qibbləyə çevirir?

“Nəğmə tək səslənmiş qulaqlarında
Xəzərin əsrlik pıçıltıları”.

Bayaq qərinə idi, indi əsr oldu, burda misra düzəlir. Əsrlik pıçıltını uşağa necə izah edəsən? Belə izah olunmaz şeyləri Daxili işlər nazirliyinin mətbuat xidmətinin rəisi izah edə bilir. O cənabın dünyada izah eləyə bilmədiyi heç nə yoxdur…

 “Dayanıb altında əzəmət, vüqar,
Sanki daşa dönmüş bir sərkərdədir.”

Altında vüqar? Alt, türkün məsəli,  ayıb olan yerdir, orda nə əzəmət… Fikirləşdim ki, bəlkə “alnında” olmalıdır. İki mənbədə baxdm, “altnda”dır…Yəqin Hüseyn  Arif Qalanın altı ilə tanış olub…

Yuxarıda demişdi ki, «altını sular eşib». Eşilən yerdə nə vüqar, nə əzəmət?

Sis!…

Vallah, elə bil ki, Sabir, Cəfər Cabbarlı, Müşfiq  kimi şairlər gedəndən sonra yurd xaraba qalıb…

X.X.

12. 05. 2024, Samara

GƏDƏBİYYAT. ZƏLİMXAN YAQUB YA ÖNDƏRƏ SATAŞIB YA MİLLƏTİ DOLAYIB…

Май8

Bir dahi doğulub gəldi dünyaya

Zəlimxan Yaqubun “Bir dahi doğulub gəldi dünyaya” şeirini 5-ci sinfin dərsyində oxuyub, Əliağa Kürçaylı demişkən, “heyran kəsildim”. Hətta, açığını desəm, mənə eə gəldi ki, bu, heç şeir deyil, adama sataşmaqdır. Yəni Zəlimxan Yaqub bu şeirlə ümummilli liderə sataşıb. Bəlkə zarfatları olub, bilmirəm. Baxın.

«Naxçıvanda doğuldu»

Bunu başa düşdük. Deməsəydi də, 5-ci sinif şagirdi biləcəkdi ki, öndər Naxçıvanda doğulub. Azərbaycanın ayrı yerlərində doğulanların rəhbərliyə ləyaqəti yoxdur. Ancaq elə ikinci misra uşaqğı çaşdırmalıdır.

“23-ün mayında”.

Belə şey olar? Dərs ili 15-in sentyabrında başlayır ya sentyabrın 15-də? Təzə il 1-in yanvarın  girir ya yanvarın birində? Necə yəni “23-ün mayında”? Bu, adama sataşmaq deyil? Deyirsiniz Zəlimxan Heydər Əliyevə sataşa bilməzdi? Yaxşı, razıyam. Onda belə çıxır ki, bu gürcüstanlı o qədər yeyib harınlayıb ki, dilin qanunlarına tüpürüb, Azərbaycan xalqını dolayıb, millətə vedrə bağlayıb, kəlləmayallaq yazıb…

Ay lotu…

Sonra “mayında”nın qafiyəsi gəlir:

«Güllü bahar fəslinin

ən işıqlı ayında.»

Gülsüz yaz olur? Yazda hətta Çukotka da çiçəklənir…

Yeri gəlmişkən, «Çukotka» türk sözüdür, “çox ot olan yer” deməkdir, Xəlil Rzanın Salyandakı abidəsinə and olsun…

Sonra gürcüstanlı karandaşının ucuna tüpürüb yazır:

“Anası İzzət xanım,

atası Əlirza

Şükürlər oxudular

onlara oğul verən

Tanrıya, İlahiyə”

Bəlkə “şükr”  dedilər? Tanrıya ya İlahiyə? Gürcüstanlı bilməyib ki, Allahdan başqa ilahi yoxdur…

“Ata-ana ad qoyub

adına Heydər dedi,

Bu, azərbaycancadır? “ad qoyub adına…”

«Bu həyatın barını

dərdikcə, hey dər, dedi…”

“Dərrdikcə, hey dər…”

Bu nə qaraçı dilidir? «DƏRDİKCƏ HEY DƏR…»  Adam öz başına ikiəlliqapaz salmaq istəyir…

Bəs neft, qaz barəsində bir şey demədilər? Heydər özü başa düşdü?

 «O boy atıb böyüdü

gündə bir darı boyda,

Ona layla çalanın

xoş arzuları boyda.

Yaxşı baxın: bir darı boyda Heydər böyüyür. Deməli, “ona layla çalanın arzuları” da darı boydadır – belə deyil? Blədirsə, bu, adama sataşmaq deyil? Yox? Onda milləti dolamaqdır?

“Damar-damar bərkidi,

pillə-pillə böyüdü”…

Bu proses sizə tanış gəlir? Siz özünüz necə böyümüsünüz? Pillə-pillə ya ayrı cür?

Əzələ bərkiyər, sümük bərkiyər. Damar necə bərkiyir?

Bu lotuluğu müəllim uşaqlara necə sırıyır?

Yazıq Azərbaycan uşaqları… Pillə-pillə böyü, sonra nəinki böyüməyinə, hətta doğulmağına da peşman ol…

X.X.

08. 05. 2024, Samara

HİKMƏT ZİYANNIN «QARABAĞDA» ŞEİRİNƏ AĞIR CİNAYƏTLƏR MƏHKƏMƏSİNDƏ BAXILMALIDIR…

Май6

Hikmət Ziya Qarabağda

Mən uşaq vaxtı Hikmət Ziyanı təmsilçi kimi tanıyırdım, 1-ci ya 2-ci sinfin dərsliyinə tülkünü aldadan inkubator cücəsi haqqında təsili salınmışdı, o vaxtlar , yənii 50-70 il qabaq Azərbaycanda inkubatorlar texnoloji yenilik idi, bunun şeiri yazılıb dərsliyə salınmalıydı.

Demə Hikmət Ziya dağa-daşa da dırmanırmış. 6-cı sinfin dərsliyində “Qarabağda” adlı mətni var. Qırx misradır. Yəqin elə birincii dəfə qəzetdə ya jurnalda çıxanda 80 sovet manatı alıb, bir müəllimin aylıq maaşı…

“Hüsnü yaşıl bağları, vüqarı dağlarıdır…”

Ərəbcədən çevirsək, gözəlliyi yaşıl bağlardır, vüqarı dağlar.

Bağlar il uzunu yaşıl olur? Bəs yarpaqlar saralanda? Töküləndə?

“Başqa ətirlə açır qönçələr Qarabağda…”

Uşaq müəllimdən soruşa bilər: başqa  — yəni hansı ətirlə? O ətrin adı olmalıdır ya yox? Mən də deyərəm Salyanda qönçələr başqa ətirlə açılır. Bununla “Salyan ətri” barədə hansısa təsəvvür yarana bilər?
Dağlarının başında Şuşa zümrüd tacıdır,
Bərdə, Ağdam, Füzuli daim qardaş-bacıdır.

Bunların hansı qardaş, hansı bacıdır? Rus dilində, məsələn, cins kateqoriyası var, Azərbaycan dilində yoxdur. Deyək ki, Füzuli qardaşdır. Ona bacı Ağdamdır ya Bərdə?

“Hər daşını görənlər dirçələr Qarabağda”

Elə hər daşı görən kimi dirçəlir? Kim dirçəlir? Xəstə? Ölü?

Bilirsiniz müəllif niyə bu cəfəng ifadələri işlədir? Çünki bəndlərəin sonuna  5-ci misra  — “Min ilin yorğunu da dincələr Qarabağda” əlavə olunur, ona görə hər bənddə “şair” “dincələr” sözünə qafiyə tapmalıdır. Hər cür hoqqaya əl atır, əlbəttə, oxucunu avam bilir, nə varsa, soxuşdurur – buna başqa ad qoymaq mümkün deyil…

 

“Köksündə hər qayası tarixləşib tunc olan”

Qarabağın köksünü təsəvvür etdiniz? Hər qaya bu köksdə tarixləşib. Daş şəklində də yox, tuncdan! Qaya tunc olub…

“Yenilməz abidəmdir yerdən göyə ucalan”.

Qarabağ – yenilməz abidədir. Yerdən göyə ucalır? Tərsə, başıaşağı ucalan abidələr var?

Sonrakı iki misraya baxın. Bu beytin müəllifinin cinayəti milyon manatlarla maliyyə fırıldağı eləyən məmurun cinayətindən ağırdır. Çünki bu şair uşağın da, böyüyün də tərbiyəsini, yəni estetik tərbiyəsini pozur, yəni pozğun edir.

“Yaşı yüzü ötsə də, yoxdur burda qocalan”.

Bu cinayətkar deyir ki, Qarabağda yüz yaşı ötən də qocalmır.Və davam edib deyir:

“İnsan ömrü çətin ki, köç eylər Qarabağda…”
Bir şey başa düşdünüz? Ömür köç eləyir ya bitir? Deyək ki, canımızı dişimizə tutub ömrün köç eədiyini qəbul etdik. Ancaq bu allahsız deyir “çətin ki, köç elər”. Yəni adamlar Qarabağda ölmürlər…

Bəs buna nə deyirsiniz:

 “Bülbül tək ötür, hətta sərçələr Qarabağda…”

Bu lotu bilir ki, sərçələr bülbül  kimi ötə bilməz, ancaq buna “dincəlir” sözünə qafiyə lazımdır…

Sərçələr… hətta!

«Ulu babalarımın min-min illik oylağı!
Doğmalardan doğmadır hər aranı, yaylağı…»

«Min-min illik» — bu nədir və ya nə qədərdir?

Qarabağın neçə aranı var?

“Burda hər kəs qonağa hörmətini bol eylər..”

İlahi, bu nə dildir! “Hörmətini bol eylər…”

“Dünya gözəllərini qamətilə lal eylər…”
Hansı dünya gözələrini? Sofi Loreni? Kətrin Denövü? Klaudiya Şifferi? Julia Robertsi? Görmüşük Qarabağ gözəllərini… Ağdamın, Bərdənin, Füzulinin pambıqçı gözəllərini… Ağır iş, qıt, keyfiyyətsiz qida…

Sonra şair elə qızışır ki, gözü ayağının altını görmür, hətta qafiyə olanla qafiyə olanı ayıra bilmir
“Bu yerdə Vaqifimin müqəddəs türbəsi var,
Natəvanın, Zakirin pozulmayan izi var,
Üzeyirin nəfəsi, Bülbülümün səsi var…
Cabbar, Xan, Rəşid, Səid, Zülfü zənguləsi var…”

“Var” rədifinin əvvəlində gələn sözlər qafiyələnməlidir, ancaq qafiyələnmir: “türbə”, “iz”, “səs”, “zəngulə”…

Cəfər Cabbarlını personajı nə deyirdi? “Şəriət avam adamlar üçündür, sənə-mənə nə şəriət”. İndi şeirlərini dərsliklərdə gördüyümüz sovet şairlərinin hamısı sovet vaxtı nəşiyyatlarda, dövrü  mətbuatda, Yazıçılar ittifaqında, hətta Mərkəzi Komitədə yüksək vəzifə tutublar, onlara nə qayda? Özləri yazan, özləri redaktor, özləri naşir.

Birdən 6-cı sinif şagirdi soruşsa ki, müəllim, bu şeirdə məhz Qarabağa aid nə var? Şair Qarabağın adi insanın görə bilmədiyi nəyini və hansı bədii vasitəərlə göstərib? Müəllim nə cavab verəcək? Deyəcək başından yekə söz danışma? Deyəcək şeirdə Natəvanın, Üzeyirin, Bülbülün adı çəkilir? Şagird deməzmi ki, bu məlumatları Vikipediyadan oxumaq daha yaxşı olar? Mən niyə heç qafiyəsi də düz olmayan bu cəfəngiyatı əzbərləməliyəm?

Hə? Azərbaycanlı oğlan, qız niyə bu cəfəngiyatı əzbərləməlidir?

Bu mətnin şeiriyyəti cəhənnəm, şeiriyyət yoxdur. İnformativliyi də şübhəlidir.

“Yolunda qurban verər hər bir övladı canın”.

Verdi? Hər bir övladı? Ya fəhlə-kəndli övladları?

“Döyünən ürəyidir doğma Azərbaycanın”.

Qarabağın mədəniyyət mərkəzi, paytaxtı olmağı mifdir. Azərbaycan əjdahalarından kim qarabağlıdır? Füzuli? Mirzə Fətəli Axundov? Cəlil Məmədquluzadə? Sabir? Heç biri! Üzeyiri bəstəkat kimi Qarabağ yetirməyib, rus imperiyası, Qori seminariyası, rus konservatoriyası yetirib…. Qarabağa yazılan şeirlərin hamısında adı çəkilən Vaqif qazaxlıdır. Natəvanı isə şeiri qanmayan adam böyük şair sayar, Natəvan da Azərbaycan miflərindən biridir…

Mənim sualım təhsil nazirliyinədir: 6-cı sinif şagirdləri bu mətndən nə öyrənə bilərlər? Heç nə! Əlli ilin şairinin mətnində hətta qafiyələr də düz deyil.  Dağı, bağı, bulağı sadalamaqla Qarabağ mənzərəsi yaranır? Bunlardan, məsələn, Lerikdə yoxdurmu?

Mən 6-cı siniflə işləyən müəllimlərə məsləhət görərdim ki, bu şeirə çatanda barmaqlarına tüpürsünlər. Bəli, barmaqlarına tüpürüb vərəqi çevirərək bu cəfəng mətni arxada qoysunlar. Əgər vicdanları və az-çox savadları varsa…

X.X.

06.05. 2024, Samara