GƏDƏBİYYAT: BƏXTİYAR VAHABZADƏ. «HEYİF»

Апр9

 “Heyif o gözlərə o baxışlara,
Özgə birisinə baxacaq həmən”.

“Həmən”, yəqin ki, burda zərfdir. İnternetdə lüğətlərə baxıram: “həmən” —

“o saat, dərhal, əlüstü.” Yəni Bəxtiyar müəllimin “o gözlərə, o baxışlara” heyfi gəlir, çünki “o saat” (dərhal, əlüstü) özgə birisinə baxacaq. Yəni ki, xanım zirəkdir. Birindən aralanan kimi “özgə birisini” tapır… İnternet olmayn vaxtlarda!!!

Yenə soydaşlarımın diqqətini birinci misraya yönəldirəm: “o gözlərə, o baxışlara”. Qrammatik qanunla, “baxacaq” bu iki sözün hər ikisinə aid olmalıdır. Yaxşı, gözlər baxacaq. Bəs baxışlar? Belə çıxır ki, “baxıçlar baxacaq”. Hə? Mən bunu akademik Vahabzadənin Azərbaycan dilini nə dərəcədə bildiyini göstərmək üçün deyirəm.
 “Heyif o ilahi qövsi qaşlara
Sınacaq kədərli düşüncələrdən.”

Qövsi qaşları təsəvvür etdik. Bəs qaş necə sənır? Qaş, dartılar, əyilər, ancaq sınmaz, çünki qaş poladdan deyil…

“Heyif o alovlu ötən çağlara”

“Çağlar” – yəni “vaxtlar”, “zamanlar”, alınma sözlər daha öyrəşiklidir.
“Uçan yad budağa tez qonacaqdır.”

“Uçan yad budağ”ın nə olduğunu bilən var? Bəlkə akademik şair bunu Flora Kərimovaya həsr edib və şeiri müğənni xanım əcəb eləyərək polyaka qoşulub Polşaya gedəndə yazıb? Bəlkə yad budaq Floranın polyak sevgilisidir? 

Mən əlbəttə bunu akademiki birtəhər təmizə çıxarmaq, onun cəfəngiyatını mənalandırmaq üçün deyirəm. Yaxşı, bunu saxlayaq. “…tez qonacaqdır”. Necə yəni tez qonacaq? Gec qonmaq da olur? Burda “tez” sözü artıqdır. “Tez” sözü qışqırır ki, məni burdan götürün, məni bura heca sayını düzəltmək üçün soxublar…

Zaman vaxt, çağ budağa necə qonur?
“Heyif gülə bənzər o dodaqlara,
Özgə bir dodağa toxunacaqdır.”

Toxunacaqdır! Akademik çox məsum sayılacaq dərəcədə həyalı olub. “Öpüş” sözünü ayıb bilərək işlətməyib. “Toxunacaqdır”. Elə bil ki, xanımı kişi yox, öz nənəsi öpür…

Bilən varmı ki, nə olub — əgər Flora-polyak əhvalatı deyilsə? Bəlkə qurumsağın biri şairin ailəsini dağıdıb?
“Gülüm, heyif sənə yazıqlar mənə…”

A kişi, sözünün canını de. Kim kimdən ayrılır?
“Qoruya bilmədim məhəbbətimi.”

Hə? Dodağı dodağa yaxşı toxundura bilməmisən…
“Özüm bilə-bilə verirəm yenə,
Özgə birisinə səadətimi.”

Bilə-bilə verir. Səadətini… Yəni sevgilisini? Bilə bilə “özgə birisinə”? Belə kişilərə hansı dildəsə kukold deyirlər. Vallah, hə…

Bu sözlərə mahnı yazılıb. Flora Kərimova əcəb eləyərək oxuyub. Maraqlıdır, dinləyici başa düşürmü ki, nə məsələdir?

Mən başa düşə bilmirəm…

X.X.

09. 04. 2025, Samara

GƏDƏBİYYAT: NƏBİ XƏZRİ. «KÜLƏK»

Апр8

“Yenə payız gəldi qonaqlar kimi…”

Payız, məlum olduğu kimi, hər il gəlir. Bəs “yenə” nəyə işarədir? Yəni ayrı cür gələ də bilir, qonaqlar kimi də? Payızın “qonaqlar kimi” gəlməyini necə başa düşmək olar? Yəni qonaqlar gələndə yasa batırıq? Bəlkə qonaq yaxşı qonaqdır, özü də pay-parça ilə gəlib?

1-ci misra, şübhəsiz, cəfəngdir. BİZ ONU FRANSA PARLAMENTİNİN QƏTNAMƏSİ KİMİ QƏTİYYƏTLƏ RƏDD EDİRİK!

“Soldu məhəbbətim yarpaqlar kimi”.

Payız gələndə məhəbbət niyə solurmuş? İnsan pişik deyil ki,  eşqi martdan marda coşub başına vursun.

“Ürək pıçıldayır dodaqlar kimi”.

Dodaqların pıçıldamağı – gerçək nitqdir, piçiltı da olsa, eşidiləndir. Ürəyin “pıçıltısını” yalnız ürək sahibi eşidər. Ona görə müqayisə eybəcər və absurddur. Gözünün qabağına ağzı, dodaqları olan ürək mulyajı gəlir…

“Külək, niyə belə əsirsən, külək?
Niyə ümidimi kəsirsən, külək?”

Yəni bunu ürək pıçıldayır. “Məhəbbət «yarpaqlar kimi” solubsa, buna külək neyləsin?

2-ci bənd.

“Sevgilim görüşə çağırmış məni”

Yadınızdan çıxmayıbsa, şairin məhəbbəri birinci bənddə solmuşdu. İndi sevgilisi onu görüşə çağırır…Çətin məsələdir….

“Mən necə unudum olub-keçəni?”

Aha! Nə isə “olub-keçib”? Mən Azərbaycanın ali və ədalətli məhkəməsinə müraciət edirəm: nə olub-keçib?

Protokola salaq: 1. Nəbinin məhəbbəti solub. 2. sevgilisi onu görüşə çağırıb.

“O deyir astaca: “Sevmirəm səni…”

Aha! Deyir sevmirəm! Bəs nə desin? Məhəbbəti solmuş kişiyə qız nə deməlidir?Elə oğlanın məhəbbəti hər payız gələndə solacaqsa, o nə kişidir…

3-cü bənd.

“O, ürək ağrıtdı, ürək incitdi”.

Kim ağrıtdı? Və ya nə ağrıtdı? Payız? Külək? Sevgili?
“Bir eşqin sevimli nəğməsi bitdi.”

1-ci bənddə demişdi ki, məhəbbəti solub. Solan məhəbbətdə nə nəğmə?

Bir şey başa düşdünüz? Burda kim kimi atır? Niyə atır?

Bəlkə payız gələndə müəllifdə avitaminoz olurmuş və bu səbəbdən solurmuş, halsızlaşırmış. Halsız kişiyə də elə hər qadın “sevmirəm” deyər. Flora Kərimova demişkən, əcəb eləyər…

Əlbəttə, bu, şeir deyil, şokoladlı konfet kağızına bükülmüş gildir. Millət də ağzını marçldada-marçıldada udur…

X. X.

08. 04. 2025, Samara

GƏDƏBİYYAT. BƏXTİYAR VAHABZADƏ. «NEYLƏRƏM»

Апр7

«Sən getdin, elə bil dünya boşaldı

Yaz da köçüb getdi, yeri boş qaldı…»

Yadnızda saxlayın: yazın yeri boş qalıb!

Elə arxasınca: “Bahar ürəyimi sənsiz qış aldı”

Sual: yazın yeri boş qalıb ya yerini qış alıb?

Əlbəttə, “boş qaldı” “boşaldı”ya qafiyə üçündür. Yəni müəllif basməmmədi eləyib malını sırıyır oxucuya. Ya da xanəndəyə. Baba Mirzəyev bir ağlaşma quracaq ki, gəl görəsən…

İndi akademik Bəxtiyar müəllimin Azərbaycan dilini necə bildiyi barədə.

“Bahar ürəyimi sənsiz qış aldı”

“Bahar ürəy”i necə başa düşmək olar? Çevirək azərbaycancaya: “Yaz ürəyimi” qış aldı? Necədir? Cəfəngiyyatdır? Əlbəttə!Azərbaycan akademiki farsca “bahar” deyib yenə oxucunu hərifləmirmi?

Yaxşı, deyək ki, şair ürəyini yaza bənzədir.Bunu da yadda saxlayaq.

Eşqimi aparıb sən getdin demək,

Eşqsiz bir könül nəyimə gərək?

Mən ömründə ən azı bir dəfə sevdiyi insandan ayrılmış hər kəsə müraciət edirəm: əgər sevgili üz döndərib gedirsə, ürəkdən sevgini də aparırmı? Əgər belə olsaydı, sevgi faciələri olardımı? Yox! Bəxtiyar Vahabzadə eşqdən elə yazır ki, guya sevdiyi qız ya qadın cehizini götürüb gedib. Yükləyib taksiyə ya da KAMAZ-a, gedib. Şairin də “könlü” qalıb eşqsiz…

Müsürmanlar!  Mən sizi ayıq başla dediklərimə fikir verməyə çağırıram!

“…demək getdin”…

Elə bil polis protokoludur. Cehizini, olan-qalanımı yığışdırıb gedib… Qızıl-gümüşü…

“Soyuq daşa döndü o gündən ürək”

Şeirdə bənzətmələr üzvi şəkildə bağlanmalıdır. Yuxarıda ürək yaz fəslinə bənzədilmişdi. İndi ürək “soyuq daşa dönür”. Yuxarıda ürəyi qış almışdı. Belə çıxır ki, qış daşa dönür?

«Həmişə ayrıyıq, gecə-gündüzük»

Necə yəni “həmişə”? Yəni xanım getməmişdən qabaq da?

“Birimiz təpəyik, birimiz düzük”.

Mən, mümkün olsaydı, akademik şairdən xahiş edərdim ki, konkretləşdirsin: təpə kimdir, düz kimdir? Akademik özü düppədüz idi, əqidəsini demirəm, qamətini deyirəm. Yəqin xanımı təpəyə bənzədir, yəqin ətli-canlı imiş…

«Üstünün qaşıyla tanınar üzük,

Əgər üzük yoxsa, qaşı neylərəm?»

Bir şey başa düşdünüz? Xanım eşqi cehiz kimi götürüb gedib. Üzüyə bənzədilən nədir? Üzüyün qaşına bənzədilən bəs nədir?

«Niyə yaşayıram, mən niyə sənsiz?»

Biz nə bilək?

«Nə yerə baxaram, nə göyə sənsiz»

Bəs hara baxarsan?

«Mən ki, kor olmuşam hər şeyə sənsiz»

Aha! Kor olub!

«Kor gözün üstündə qaşı neylərəm?»

Müsürmannar! Bundan cəfəng, antiestetik, antipoetik misranı ancaq Səməd Vurğun ya Rəsul Rza yaza bilərdi. Baxın: aşiq kor olub. Deyir “qaşı neynərəm”. Təsəvvür edin ki, sevgilisi getmiş aşiq, məsələn Vahabzadə özü, dəlləyə gedib qaşlarını qırxdırır… Nəzərə alın ki, bu heyvərə misranı gözlərinin işığını həqiqətən itirmiş insanlar da eşidir ya oxuyurlar! Bu, adamdolamaq olsayd, dərdyarı idi. Bu, basməmmədilikdir. Akademik xalq şairi qafiyə xatirinə nə gəldi, soxuşdurur. Bilir ki, sonra Baba Mirzəyev milləti mələdəndə heç kim  onun nə yazdığının fərqinə varmayacaq…

07. 04. 2025, Samara

USTA ZAHİR HƏSƏNOVA

Апр6

Qışqıraraq hikkəli,

Kəsir benzinmişarı.

Acı tüstü yüksəlir,

Göz dəlinir, yaşarır.

 +

Enir şığmla balta,

Parçalanır yoğun tir.

Bu gücün qabağında,
Duruş gətirməz dəmir.

 +

Atır baltanı birdən,
Qapır usta çəkici.

Çəkicin dəstəyində,

İndi cəm olur gücü.

 +

Ölçür-biçir və sonra,
Deşir, yarır və keçir,

Dolsa da qumla, tozla,
İki gözünü içi.

 +

Dayanmışam lap yaxın,

Baxıram göz çəkmədən,

Çörəyi daşdan çıxan,

İnsanın işinə mən.

 +

Yazı-pozu deyildir
Bu ağır iş, ciddidir.

Basməmmədi elədi –

Ömr eləməz tikdiyi.

 +

Çat yaranar divarda,
Başına uçar tavan.

Dayana, baxa burda,
Hər nəsr, nəzm yazan…

 +

Gördüm çörəyə dəyən,

Bir şey yazamamışam.

Şeirdən – nə yaxşı! – mən,

Çörək qazanmamışam…

 

06. 04. 2025, Samara

YEVGENİ BARATINSKİ. KƏND

Апр3

Sevirəm həm kəndi, həm də yayı mən,

Palıd kölgə salır, danışır sular,

İncə çiçəklərin nə xoş ətri var!

Tapılar dünyada bunu sevməyən?

Dözərən, qoy yesin ağcaqanadlar;

Səhra sakiniyəm, niyə gizlədim,

Səhra sakitliyi qəlbim arzular,

Haçan ikiayaq ağcaqanadı –

Qonağı görərəm, halım pozular.

1828

ruscadan tərcümə

03. 04. 2025, Samara

+++++++++++++++

ЕВГЕНИЙ БАРАТЫНСКИЙ

ДЕРЕВНЯ

Люблю деревню я и лето:

И говор вод, и тень дубров,

И благовоние цветов;

Какой душе не мило это?

Быть так, прощаю комаров;

Но признаюсь – пустыни житель,

Покой пустынный в ней любя,

Комар двуногий, гость мучитель,

Нет, не прощаю я тебя!

UİSTAN ODENİN BİR ŞEİRİNİN İKİ TƏRCÜMƏSİ

Апр3

Uistan Oden (1907-1973)

 

      MATƏM BLYUZU

                                        Stop all the clocks, cut off the telephone…

Saxlayın saatları, telefonları kəsin,

Şirəli sümük atın itlərə ki, hürməsin.

Sussun pianinolar, asta təbil səsiylə
Çıxarın cənazəni, yığılsın yasa gələn.

 +

Haray salsın uçarlar göydə dövrə vuraraq,

Bu ölüm xəbərini yazsın ağ buludlara.

Taxsın ağ göyərçinlər boynuna qara ipək,

Polislər yola çıxsın qara əlcək geyərək.

 +

Şərqimdi, Qərbimdi o, Cənubum, Şimalımdı,

Zəhmət dolu günlərim, istirahət anımdı.

O mənə söz, nəğmədi, o, gündüzdü, o, axşam,

Mən əbədi bilirdim sevgini. Yanılmışam.

 +

Ulduzlar göz oxşamır, ulduzları söndürün,

Açıb-atın günəşi, ayı büküb endirin.

Qırın-tökün meşəni, qurudun okeanı,

Yaxşı nə var qabaqda? Daha ölüb inamım…

 

 

Ingiliscədən tərcümə: X.X.

               Sent. 2012, Samara

 

++++++++++++++++++++

 

HEDLİ ANDERSON ÜÇÜN İKİ NƏĞMƏ

 

I

Saatları saxlayın, telefonları kəsin,

İlikli sümük atın, itin kəsilsin səsi.

Sussun pianinolar, qoyun təbili dincə,

Cənazəni çıxarın, yığılsın idicilər.

 +

İniltiylə hərlənsin baş üstündə uçarlar,

Bu ölüm xəbərini aləmə çəkərək car.

Ağ məmur köynəyinə vurulsun qara düyün,

Qara əlcək geyinsin yol polisləri bu gün.

 +

Şimalımdı, Şərqimdi, Qərbimdi, Cənubumdu,

İşçi həftəmdi, həm də istirahət günümdü.

Gündüzümdü, gecəmdi, o – söhbətim, o – nəğməm,

“Sevgi ölməz!” deyirdim, yanılırmışam demə.

 +

Ulduzları neynirəm – işıqları üşüdür,

Ayı büküb bağlayın, söndürün günəşi də.

Qoy okean qurusun, qoy od düşsün meşəyə,

Bu dünyada ümid yox daha yaxşı bir şeyə.

 

ingiliscədən tərcümə

10.11. 2012. Samara

 

ALEKSANDR PUŞKİN. DƏLİBAŞ

Апр2

Təpənin dalında atışma gedir,

Hər iki düşərgə müşahidədə.

Qırmızı dəlibaş özünü yeyir,

Kazaklara yaxın gəlib, təpədə.

 +

Dəlibaş! Başını soxma qovğaya,
Hayıfsan, həyatı məhv olub gedər;

Bu ötkəm məzənə sənin son qoyar,

Nizə, sancılaraq sinəni didər.

 +

Ey kazak, döyüşə can atma sən də,

Səyirdib atını Dəlibaş indi,

Əyri qılıncını çəkər qınından,
Başın düşər yerə çiyinlərindən.

 +

Çaparaq rəqiblər gəlir üz-üzə,
Bir baxın! Həngamə qopur təpədə…

Artıq Dəlibaşa sancılıb nizə,
Kazakın ayrılıb başı bədəndən.

1829

ruscadan tərcümə

02. 04. 2025, Samara

++++++++++

АЛЕКСАНДР ПУШКИН

ДЕЛИБАШ

 

Перестрелка за холмами;
Смотрит лагерь их и наш;
На холме пред казаками
Вьется красный делибаш. Читать далее →

GÜLMƏLİ ŞEİRLƏR: ƏNVƏR ƏLİBƏYLİ. «AZƏRBAYCANIM».

Апр1

Ənvər Əlibəylinin sözlərinə Rauf Hacıyevin yazdığı “Azərbaycan” mahnsının ən geci keçən əsrin 60-cı illərinin sonunda ən geci 6o-cı illərin əvvəllərində yarandığını güman edirdim. İnternetdə bu mahnının tarixinə həsr olunmuş videoya baxıb gördüm ki, elədir: mahnı 1962-ci ildə yazılıb. Onu müxtəlif müğənnilər oxuyublar. 1963-cü ildə “Azərbaycanım” Flora Kərimovanın ifasında lentə yazılıb – o vaxt müğənninin yaxşı səsi və … şəvə kimi bığları vardı. Haşiyə çıxaraq deyim ki, bəzən müğənninin bioqrafiyasında bığ mühüm yer tutur. Alim Qasımovun bığlı vaxtları ilə bığsız vaxtlarını müqayisə edin. Bığını qırxdırandan sonra səsinin elə bil ki, yarıdan çoxu getdi. 60-ci illərin çəkilişlərinə baxın –bığlı Floranı sonrakı Flora ilə müqayisə edin…

Mən hələ aşağı siniflərdə olanda bu mahnını nəğmə dərslərində oxuyardıq. Heç bir musiqi təhsili, bəzən heç musiqi eşidimi olmayan müəllim mahnını başlayır, biz də düşürdük onun dalınca.

Al bayraqlı vətənimsən, Azərbaycanım…

Sinifdə yaxşı səsi olan yox idi, mahnının da ritmi ləng idi, bizim ifamızda “Azərbaycanım” mahnısı kasıb yasında yediyi cücənin keyfiyyətindın narazı qalan mollanın oxuduğu Yasinə bənzəyirdi…

Sonralar bu mahnı elə bil təzədən doğuldu, tamamilə yeni ritmlərlə, yeni ruhla səsləndi. Bu möcüzəni Rəşid Behdudov yaratdı. Daha doğrusu, Rəşid Behbudovla onun ansamblının rəhbəri, gözəl musiqiçi, metroda partlayış zamanı həlak olmuş Rafiq Babayev. Dünənəcən elə bil ki, bronxial astmalı kimi nəfəs alan, candərdi sürünən mahnı birdən cins at kimi kişnəyərək şahə qalxdı…

Al bayraqlı  vətənimsən…

Rəşid Behbudov çox mahnıya, o cümlədən xalq mahnılarına yeni həyat verib.

İndi mahnının sözlərinə baxaq.

Qabaqcadan onu deyim ki, Ənvər Əlibəyliyə mənim hörmətim şərtsizdir. Bu kişi həqiqi zabit olub, döyüşçü olub. Mahnının sözlərinin ötəri təhlilində məqsəd nə oxuduğumuza diqqət çəkməkdir. Biz nə yediyimizə fikir veririk? Bəs nə oxuduğumuz barədə niyə düşünməyək? Axı yemək insanı fiziki cəhətdən formalaşdırdığı kimi, bu mətnlər də bizdə zövq ya zövqsüzlük tərbiyə edir.

“Özün kimi vüqarlıdır uca dağların”.

Uca olmayan dağ var? Azərbaycanın dağları çox ucadır? Hansı dağlardan? Himalaydan, Pamirdən?
“Hüsnünə bir yaraşıqdır yaşıl bağların”

“Hüsn” ərəbcə gözəllikdir. “Yaraşıq” da gözəllikdir. Yəni bağlar yaraşığa yaraşıqdır?

Yaşıl bağlar? Bağlar həmişə yaşıl olur? Bəs qışda, bağlar lütlənəndə? Azərbaycan olur çirkin və eybəcər?
“Bizimlə bir başlamışdır gözəl çağların”

Bu misranı başa düşən var? Azərbyacanın gözəl çağları, deyək ki, başlayıb. Haçandan? Bizimlə — yəni kimlə? Bunu azərbaycanlıların Azərbaycana hardansa gəldiklərinə işarə kimi başa düşmək də olar. Yəni gəldik və ağ günə çıxdın…

Hə?

Ermənilərin qulaqlarına qurğuşun…

Ya bolşeviklərin gəlməyinə işarədir?
“El bilir ki, tükənməyən sərvətin vardır”.

El elə Azərbaycan deyil? Yaxşı, deyək ki, nəzərdə tutulan “xalq”dır.

Diqqətlə fikir verin: şair özü də bilmədən əbədi Azərbaycan probleminə işarə edir. Xalq tükənməz sərvətin olduğunu bulir. Bilir! Ancaq bu sərvətin sahibi deyil!

İndi elə deyilmi? Yəni diqqətlə baxanda şairin absurd misrası bu gün üçün aktual həqiqətə çevrilir!

Xalq – ayrı, Azərbaycan ayrı. Xalq bilir ki, Azərbaycanın tükənməz sərvəti var, ancaq bu sərvət ona məxsus deyil, çünki bu dövlətdə o, muzdlu işçidir, qastarbayterdir.
Sinən üstdə ağ pambıqlı göy tarlalardır…

Pambıq qozadan çıxıb açılanda, yəni ağ olanda, tarla göy olmur. Olur… Nə rəngdə deyim… Bizim kənddə toyuqpoxu rəngdə deyərdilər… Bakılı Ənvər Əlibəyli bunu bilməyə bilərdi, gərək soruşaydı…

Buruqlar dənizdə qatar-qatar… Yaxşı ki, Səməd Vurğunun şeirindəki kimi hayqırmırlar…

“Sənə şirin arzum deyim, diləyim deyim…”

Bu da aktualdır. Azərbaycan – arzudur. Feodal əsarətindən azad ölkə…

Bir haşiyə də çıxım. Mən “Azərbaycanım” mahnısını YouTube-da axtaranda Zeynəb Xanlarovanın ifasında “Azərbaycanım” adlı başqa bir mahnı çıxdı. Hansı təntənəli konsertdəsə yazılıb, beş-altı nağara və dümbək Ləzginka döyəcləyir, xalq artisti və deputat Xanlarova atılıb-düşür, oxuyan isə fonoqramdır,

Qaynayır qanım, Azərabcanım…

Ələkbər Tağıyevlə mazaqlaşanda Zeynəb Xanlarovanını qanı çox qaynar olub, düz deyir…Ancaq rəqsi də, oxumağı da, oxuduğu sözlər də o qədər iyrənc idi ki, tapançam yanımda olsaydı, özümü vurardım…

Mirzə Əlil

01. 04. 2025, Samara

P.S. Son cümlədəki “yanımda” sözü artıqdır. Mənim heç vaxt tapançam olmayıb. Samarada tapançası olmayan yeganə azərbaycanlı mənəm. Ancaq Azərbaycan musiqisinə qulaq asan adamın yanında ya belində gərək tapançası, ya da cibində mərgümüş ola. Dözmək olmur, ay müsürmanlar…

M.Ə.

İNSAN NƏ EDİRSƏ — ODUR…

Мар31

“İnsan nə yeyirsə — odur” – haçansa

Feyerbax işlədib bu ifadəni,

Yediyimiz qana çevrilir yəni,
Və işlədir beyni, ürəyi qansa.

 +

Başqa alim kişi  deyir: ət yeyən

Millət üstün olur bitki yeyəndən…

Zəiflər əzələ, yatar beyin də,
Yeməsən bitkidən özgə heç nə sən…

 +

“İnsan nə edirsə — odur” – almanın
Sözünə qüvvət tək deyilə bilər.

İşi, yaratdığı deyilmi məgər,

Kimliyi, məzmunu hər bir insanın?

 +

Şekspir, Bethoven kimi düha da,
Tarlada tər tökən, barı hörən də —

Taleyin yazdlğı işi görəndə
İnsandır — ən böyük fəxr bu adda.

 +

Və Cənnət vədinə əgər inansaq

İşləmir, gətirib kiminsə bəxti,
Yeyir, məzələnir orda əbədi —
Ona insan adı yaraşmır ancaq…

 

31. 03. 2025, Samara

 

МАКСИМ ГОРЬКИЙ. ОБ АЙСЕДОРЕ ДУНКАН

Мар30

Дункан я видел на сцене за несколько лет до этой встречи, когда о ней писали как о чуде, а один журналист удивительно сказал: «Её гениальное тело сжигает нас пламенем славы».

Но я не люблю, не понимаю пляски от разума и не понравилось мне, как эта женщина металась по сцене. Помню – было даже грустно, казалось, что ей смертельно холодно и она, полуодетая, бегает, чтоб согреться, выскользнуть из холода.

У Толстого она тоже плясала, предварительно покушав и выпив водки. Пляска изображала как будто борьбу тяжести возраста Дункан с насилием её тела, избалованного славой и любовью. За этими словами не скрыто ничего обидного для женщины, они говорят только о проклятии старости.

Пожилая, отяжелевшая, с красным, некрасивым лицом, окутанная платьем кирпичного цвета, она кружилась, извивалась в тесной комнате, прижимая ко груди букет измятых, увядших цветов, а на толстом лице её застыла ничего не говорящая улыбка.

Эта знаменитая женщина, прославленная тысячами эстетов Европы, тонких ценителей пластики, рядом с маленьким, как подросток, изумительным рязанским поэтом, являлась совершеннейшим олицетворением всего, что ему было не нужно. Тут нет ничего предвзятого, придуманного вот сейчас; нет, я говорю о впечатлении того, тяжёлого дня, когда, глядя на эту женщину, я думал: как может она почувствовать смысл таких вздохов поэта:

Хорошо бы, на стог улыбаясь,

Мордой месяца сено жевать!

Что могут сказать ей такие горестные его усмешки:

Я хожу в цилиндре не для женщин –

В глупой страсти сердце жить не в силе –

В нём удобней, грусть свою уменьшив,

Золото овса давать кобыле.

Разговаривал Есенин с Дункан жестами, толчками колен и локтей. Когда она плясала, он, сидя за столом, пил вино и краем глаза посматривал на неё, морщился. Может быть, именно в эти минуты у него сложились и в строку стиха слова сострадания:

Излюбили тебя, измызгали…

И можно было подумать, что он смотрит на свою подругу, как на кошмар, который уже привычен, не пугает, но всё-таки давит. Несколько раз он встряхнул головой, как лысый человек, когда кожу его черепа щекочет муха.

Потом Дункан, утомлённая, припала на колени, глядя в лицо поэта с вялой, нетрезвой улыбкой. Есенин положил руку на плечо ей, но резко отвернулся. И снова мне думается: не в эту ли минуту вспыхнули в нём и жестоко и жалостно отчаянные слова:

Что ты смотришь так синими брызгами?

Иль в морду хошь?

…Дорогая, я плачу,

Прости… прости…

+++++++

Приласкав Дункан, как, вероятно, он ласкал рязанских девиц, похлопав её по спине, он предложил поехать:

– Куда-нибудь в шум, – сказал он.

Решили: вечером ехать в Луна-парк.

Когда одевались в прихожей, Дункан стала нежно целовать мужчин.

– Очень хороши рошен, – растроганно говорила она. – Такой – ух! Не бывает…

Есенин грубо разыграл сцену ревности, шлёпнул её ладонью по спине, закричал:

– Не смей целовать чужих!

Мне подумалось, что он сделал это лишь для того, чтоб назвать окружающих людей чужими.

++++++++++++++++++

фрагмента очерка «Сергей Есенин»