Şavkat Mirziyoyev bir il əvvəl İlham Əliyevin Özbəkistana səfəri zamanı deidiyi sözləri təkrar edərək deyib ki, guya “qardaşı İlham Əliyevlə bir dildə danışıblar”.

“Ümumi dildə”? Mən bu “ümumi dili” Samarada özbək qastarbaytelərlə azərbaycanlılar danışanda eşitmişəm – danışanlar sözdən çox göz-qaş, əl-ayaq hərəkətləri edirlər ki, fikirlərini – fikir çox böyük söz oldu – nə demək istədiklərini bir-birlərinə çatdırsınlar.

İlham Əliyevlə Şavkar Mirziyoyev “ümumi dil”də ancaq bir-birlərinin kefini soruşa bilərdilər. “Sən ayda nə qədər qazanırsan?! “Allah bərəkət versin, azdan-çoxdan qazanıram. Arvad da işləyir”. “Harda işləyir, soruşmaq ayıb olmasın?” “Elə öz yanımda, birinci müavinimdir…” və s.

Dilləri çox yaxın olan şimali Avropa xalqları, məsələn, norveçlilər, isveçlilər heç vaxt “ümumi dil” söhbəti eləmirlər, görüşəndə rahatca ingiliscə danışırlar, çünki bu ölkələrin əhalisi ingilisi də yaxşı bilir, çünki təhsil səviyyəsi yüksəkdir, həyat səbiyyəsi yükəskir, insanlar istədikləri yerə gedirlər, istədkləri yerdə işləyirlər. Bizim sərhədlərimiz bağlıdırsa, bizə heç dil lazım deyil, evin içində dilsiz-ağızsız da oturmaq olar.. Necə ki, mal kimi oturmuşuq…

Finlərlə estonlar da dillərini birləşdirməkdən danışmırlar, hərçənd yaxın qohumdurlar. Roman xalqıları da elə.

Azərbaycanlıları isə daim bu “ümumi dil”, türkçülük, qondarma “turançılıq” söhbətinə çəkirlər. BMT-də özbəkcə çıxış edən Mirziyoyev heç vaxt dilini başqa dillə birləşdirməz, diktator üçün dil monarxların taxt-tacı kimi vacib atributdur. Ümumi dil söhbəti “qara caamaat” üçündür. Öz dilində inturist kimi danışan İıham Əliyev özbək dilinin Azərbaycan dilinə çox oxşadığını necə bildi. Bunu oxusa başa düşərmi; “Mamlakatimiz yetakchisi Fuzuliyda hayot barqaror holatga qaytayotganidan mamnunligini bildirdi, Prezident Ilhom Aliyev rahbarligida Qorabog‘ni qayta tiklash va rivojlantirish, aholining farovon turmushi uchun qulay sharoitlar yaratish bo‘yicha olib borilayotgan bunyodkorlik ishlarini yuksak baholadi. Ozarbayjon xalqiga tinchlik, osoyishtalik va ravnaq tilaklari bildirildi”

Diktatorların məramı aydındır. Bəs niyə siyasətçilər, xüsusən özünü demokrat elan edənlər “ümumi türk dili” arzusundadırlar?

Dil – millətin marksist tərifini qəbul etsək, ərazi büyövlüyü ilə bərabər millətin ən vacib atributudur, yəni vahid dil – xalqın miillət olması üçün zəruri atributdur. “Ümumi dil” söhbəti onu göstərmirmi ki, biz millət deyilik? 20-ci əsrn əvvəllərində də biz millət deyildik. Ona görə Türkiyəyə ziyalıların gediş-gəlişi, ünsiyyəti başlanan kimi Hüseyn Cavid başına osmanlı papağı qoyub başladı osmanlıca yazmağa: “evət, anne, yavrum, iyi, kötü” və s. bu cür hoqqalar.

Bizim millət olduğumuza erməni, gürcü şübhə edəndə inciyirik. Niyə inciyirik? Erməni dilini kimin diliyləsə birləşdirir? Gürcü öz dilini calamağa dil axtarır? Gürcünün qarmonu səslənən kimi bilirsən bu, gürcü musiqisidir. Bizimkilər qarmon çalanda ərəb, balkan, osmanlı qarışığından bir həftəbecər eşidirik. İndi kim millətdir, kim yox?

Böyük türkoloq və şərşünas Xalıq Koroğlu özbəkləri astadan, pıçıltı ilə “отуреченные монголы» adlandırırdı. Yəni “türkləşmiş monqollar”. Yəni “kökümüz birdir” deyənlər gərək danışmamışdan qabaq yaxşı filirləşsinlər. Bizim kökümüz tıvalılarla, çuvaşlarla birdirsə, Albaniya, ümumiran irsinə iddiamız tamamilə əsassıs və gülünc olur. Biz kimik – qədim albanlar ya “türkləşmiş monqollar” ya tərəkəmə tayfaları?

Mirziyoyevin bütün bu qardaşlıq, dostluq ritorikasının qiyməti eə də böyük deyil. Azərbaycan ərazisi işğalda olanda Özbəkistan Ermənistanla bir hərbi və siyasi blokun üzvü idi. Özbəkistan indiyəcən mehseti türklərinə qarşı 1989-cu ildə törədilən soyqırıma görə üzr istəməyib. Sıravi özbəklərlə bu haqda danışın, deyəcəklər ki, yaxşı eləmiişik. Mən danışmışam, mənə beə deyiblər…Qırğızlar özbəklərə nifrət edirlər, özbəklər qırğızlara, hər biri özünü daha yüksək statuslu millət sayır. Rusiya şəhərlərində daim bir-birlərinin ənginə qoyurlar, hətta bıçaqlaşırlar da. Taciklər isə heç birini sevmirlər, onlar qondarma xalq sayırlar…

Turan – daha çox mifdir, həm də türklərə aid olmayan mif. Turan – şərqi İran xalqlarının tarixi və mifologiyasıdır, haqqında Avestada danışılan şeyin türklərə nə aidliyi ola bilər?

Ukraynanın Rusiya ilə müharibəsi mühüm dərəcədə dil müharibəsidir, Ukraynalıları Rusiyanın onların danışdığı dili “yoxdil”, «qeyridil” adlandırması, onlara zorla rus dilini sırıması souqırım siyasəti və planıdır. Və buna görə dilləri rus dilinə çox yaxın olan ukraynalılar on minlərlə qurban verərək ölüm-dilim mübarizəsi aparırlar.

Bizə isə dilimiz ağırlıq edir. İyirminci əsrin əvvəllərində Əli bəy Hüseynzadə və Hüseyn Cavid kimi xadimlər dilimizin ölüm aktını yazıb imzalamışdılar. Qismən bolşeviklərin sayəsində Molla Pənahın, Cəlil Məmmədquluzadənin dili yaşadı və yaşayır.

Maraqlıdır, görəsən “ümumi dil” deyənlər  onu necə görürlər? Onu necə qayıracaqlar? Hər dildən o dildə danışanların sayına görə söz götürüləcək? Yəni kvotla?  Vallah, az qalmışdı deyəm ki, bizim millət dəlidir, yadıma düşdü ki, biz millət deyilik… Rəhbərlərimiz isə  birləşəndə ancaq “diktatorlar klubu” yarada bilərlər.

Mən dilimizdə incilər yaratmış tat oğlu Mikayıl Müşfiqin bir misrasını Quqlla çevirdim.

Orijinal:

Qarşımda nazlanıb yenə gülürsən…

Özbəkcə:

Oldimda noz-karashma qilib, yana kulasiz..

Oxuyub o qədər güldüm ki, gözlərimdən yaş gəldi… Rəhmətlik nənəm deyərdi ki, gülməyin axırı ağlamaq olur…

27. 08. 2023, Samara