Архив тегов | İranda azərbaycanlıların sayı

İRANDA AZƏRBAYCANLILAR SAYCA FARSLARI ÖTƏ BİLƏR? KİM SÜRƏTLƏ ARTIR?

əvvəli burda: https://xeyrulla.com/2026/10/28/iranda-azerbaycanlilar-sayca-farslari-ote-biler-bu-felaket-olmazmi/

Süni İntellektlə “söhbətim” əsasında tərtib etdiyim məqalənin bu hissəsi İranda fars və azərbaycanlı əhalisinin rəqəmlərlə və faizlərlə sayı, onların artım dinamikası müzakirə edilir. Əvvəlcə farslarla azərbaycanlıların mədəniyyətlərinin, züsusən ədəbiyyatlarının bizim xeyrimizə omayan müqayisəsi üçün iki konkret misal gətiririrəm.

Səməd Vurğunun “Vaqif” komediyasında şah Qacaq Vaqifə deyir ki, onu bir şərtlə öldürməz: gərək o, indən belə farsca yaza. Gülməlidir? Vaqinin s əksən ya səksənə yaxın yaşı olmalıdır. Bundan sonra farscanı öyrənib şeir yazacaq? Vaqif deyir yox, mən də öz xalqımın şairiyəm və s. Vəzir cavab olaraq deyir ki, ayağı çarıqlı kiçik bir ölkə  və s. Vaqifin cavabı elə gülməlidir ki, bir neçə belə komediyaya edər. Deyir ki, “sizin güldüyünüz çoban torpağı Nizamilər, Füzulilər yaratmış…”

Məsələ burasında olsa da, Nizami gəncəli olsa da, əsərlərini farsca yazıb, yəni Qacar deyən dildə… Həm də Gəncə fars dilli mədəniyyət mərkəzlərindən biri olub, nə çoban torpağı? O ki qaldı Füzuliyə, Füzuli ümumiyyətlə bizim yerlimiz deyil, iraqlıdır, əslində biz Nizamiyə Azərbaycan şairi deyiriksə, iraqlılar da Füzuliyə İraq şairi deyə bilərlər – bütün ömrünü Kərbəlada yaşayıb, ərəbcə divanı da var…

«Çoban torpağı» demək də də Qacar tərəfi haqlı görünür. Səməd Vurğun özü bu komediyada Qarabağ xanlığını çoban torpağı kimi təsvir edir, QAcarın qabağına çoban Eldardan başqa heç kim çıxmır, komediyada bir nəfər qarabağlı görmürük — nə əsgər, nə zabit, nə bəy… gürcü Tamara, erməni Aşot… kürd də var, qarabağlı yoxdur…

İkinci konkret misal. Baxın Azərbaycanın yazıçılar birliyinə. Orda bir neçə min üzv var. Sovet dövrü ilə işimiz yoxdur, son otuz beş ildə, yəni müstəqillik dövründə, onlardan hansısa dyərli bir ey yaradıb? O bir neçə min adamı qatıb qabağınıza qovun, yazıçıar birliyini təzədən yığın və təzə üzvlər qəbul edin. Yenə həmin hamam, həmin tas olacaq, yenə bastardlar, yəni vələdəzzinalar yığılacaq ora. Çünki prezident administrasiyasından yemlənən, əlləri uzanıqlı, belləri ikiqat, başları qapazlı və qzləri tüpürcəkli insanlardan yaxşı nə gözləmək olar? Mirzə Ələkbər Sabir belə bir ittifaqın üzvü olsaydı ondan nə qalardı? Yəni ədəbiyyatımızın nə keçmişini, nə indisini farslarla heç cür müqayisə edə bilmətik və onlar danışan yerdə başımızı aşağı sallayıb susmalıyıq…

+++++++++++++++++++++++++++++++++++

Farslarda və azərbaycanlılarda əhali artımının dinamikası İrana məxsus unikal demoqrafik fenomeni əks etdirir. Yaxın Şərqdə milli azlıqların dövlətqurucu millətdən  daha sürətlə artdığı barədə geniş yayılmış fikrə rəğmən farslar və azərbaycanlıların artım dinamikası əslində bərabərləşib, bir sıra sahələrdə Azərbaycan əhalisi hətta farslardan sürətli qocalır. Hər iki etnos  “demoqrahik şok” – doğumların kəskin azalması – yaşasa da, bu icmalardakı daxili proseslərin öz nüansları var.

1. Böyük demoqrafik düşüm

1980-ci illərdə İranda çox böyük doğuş bumu qeydə alınıb – orta hesabla hər qadına  6 – 6, 5 uşaq. Ancaq 19990-cı illərin axırında və 2000-ci illərdə ölkədə doğuş indiyəcən dünyanın heç bir yerində görünməmiş şəkildə aşağı düşdü.Bu gün İranda doğuş koeffisienti hər qadına 1,6 – 1,7 uşaq təşkil edir ki, bu da sadəcə çoxalma səviyyəsindən mühüm dərəcədə aşağıdır.

Bu enmə hməm azrəbaycanlılara, həm də farslara aiddir, lakin müxtəlif regionlard özünü müxtəlif cür göstərib.

2. Azərbaycanlılarda dinamika: “Qocalan şimal-qərb”.

Stereotiplərə rəğmən, iran Azərbaycanının əyalətləri ölkədə ən aşağı doğuş səviyyələrindən birini nümayiş etdirirlər. Ənənəvi Azərbaycan vilayətlərində (Şərqi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan) doğuç koeffisientihər qadına 1,3 – 1,5 uşaq səviyyəsindədir, bu da Cənubi və Şərqi Avropanın göstəriciləri ilə müqayisə edilə biləndir.

Enmənin səbədi: Azərbaycan regionları tarixən iqtisadi cəhətdən yaxşı unkişaf etmişdiilər, şəhərləşmə və qadınlar arasında savadlılıq burda ənənəvi  olaraq yüksək idi.Yaşama xərclərinin arması, işsizlik, iqtisadi böhran  nəticəsində gənc azərbaycan ailələriuşaq doğumunu kütləvi durətdə təxirə salır ya da bir uşaqla məhdudlaşırlar.

Əhalini köçüb getməsi. İran Azəərbaycanından Tehrana vəregionun mərkəzi snaye rayonlarına gənclərin güclü miqrasiya axını var. Şimal-qərb rayonlarının özündə isə əhali çox sürətlə qocalır.

3. Farslarda dinamika: Meqapolislərlə konservativ mərkəzin polyarlığı

Fars əhalisinin dinamikası təktərkibli deyik və birbaşa olaraq coğrafiyadan və dindarlıq dərəcəsindən asılııdr:

Meqapolislərdə “Demoqqrafik qış”

Tehranda və Alborz vilayətində assimilyasiyaya uğramış miqrantlaq qarışıq fars əhalisi daha çoxdur. Burda doğuş kritik aşağı səviyyədədir – hər qadına  1, 0 – 1, 1   uşaq. Paytaxtın fars orta təta təbəqəsi əhalinin ən sekulyar təbəqəsi sayılır və ən az uşaq doğur.                                                                                                                                                                                                                        

Sabit konservativ mərkəzT yni zamanda təmiz fars, ancaq dərin dini mərkəzi vilayətlərdə (Qum, Yəzd, İsfahan) doğuş daha yüksək səviyyədə qalmaqda davam edir.

Kim daha sürətlə artır?

Əgərəmənəvi olaraq yüksək doğuş reytinqi ilə fərqlənən ətnosları çıxsaq, “farslar azərbaycanlılara qarşı” duelində farsların kiçik üstünlüyü ilə nisbi demoqrafik paritet müşahidə olunur.

Ölkə mərkəzinin konservativ fars regionlarında doğuş səviyyəsinin yüksəkliyi hesabına İran əhalisinin ümumi balansında farsların payı çox mühüm dərəcədə olmasa da, artır…

 

29. 10. 2026, Samara

İRANDA AZƏRBAYCANLILAR SAYCA FARSLARI ÖTƏ BİLƏR? BU, FƏLAKƏT OLMAZMI?

Heç kimin ağlına gərlmir ki (ağlı olanların da, olmayanların da) Azərbaycanın avtomobil sənayesini Almaniyanın və ya Yaponiyanın avtomobil sənayesi ilə müqayisə etsin. Nəinki etsin, hətta davaya dursun.

Bizim adamlar hələlik (hələlik) Azərbaycanın kosmonavtikasını və raket sənayesini Amerikanın ya Çinin bu sahələrdəki nailiyyətləri ilə də müqayisə etmirlər. Əlbəttə, deyə bilərsiniz ki, Azərbaycanda avtomobil sənayesi, raket sənayesi yoxdur, nəyi müqayisə edək. Düzdür, burası elədir. Ancaq bəs niyə biz tariximizi İran tarixi ilə müqayisə edirik, niyə ədəbiyyatımızı İran ədəbiyyatı ilə müqayisə edirik? Əlbəttə, bizim tariximiz var. Ancaq o tarixi bizim öz adamlarımız yazıblar. İranın tarixini isə bütün dünya tarixçiləri yazırlar. Ədəbiyyatımız da var. Ancaq fars ədəbiyyatı ilə müqayisə edilə biləcək ədəbiyyatımız yoxdur. Ən böyük şairimiz Nizamidir ki, onun da əsərləri fars dilindədir…

Bəs muğamlar? Bütöv adı, hissələri farsca olmayan muğam var? Bəs musiqi alətləri?

Bəs İran şəhərləri, memamarlıq abidələri?

İndi bizim adam gecə-gündüz İran əhalisinin hesabını aparır, necə sayırsa, hansı metodikadan istifadə edirsə,  azərbaycanlıların sayı ildırım sürəti ilə artır və bizim adam əllərini bir-birinə sürtərək sevinclə elan edir ki, İranda bu gün-sabah “bizimkilərin”(!) sayı farsları keçəcək…

Bu, əlbəttə, doğru deyil. Əgər doğru olsa… Bu, fəlakət olmazmı? İranın tarixi-mədəni irsi bütün bəşəriyyətə məxsus olmaqla bərabər bizim üçün xüsusi qiymətlidir. Çünki bizim dilimiz də, ədəbiyyatımız da, musiqimiz də bu mədəni irsdən qidalanıb, zənginləşib. Dövlətimiz də xeyli dərəcədə İranın tərkibində formalaşıb.

Yox, azərbaycanlıların İranda sayca farsları üstələməyi lazım deyil. Təsəvvür edin ki, “Real ya Barselona komandasının oyunçularından 6-7 nəfərini çıxarırlar, onların yerini İspaniyanın üçüncü, dördüncü divizionlarında oynayan futbolçular tuturlar. Sizcə, bu komandaların oyunundan nə gözləmək olar?

Müqayisəm, əlbəttə, kobuddur. Ancaq hər kəsə çata biləndir. Xüsusən əldəqayırma küt türk millətçilərinə. Baxın, 35 ildir ki, Şimali Azərbaycanda müstəqil dövlət qurulub. Mədəniyyətin hansı sahəsində bir nailiyyət qazanılıb? Dünya standartları səviyəsində bir kitab yazılıbmı, bir film çəkilibmi, bir musiqi əsəri yazılıbmı, bir teatr tamaşası oynalııbmı? Bizim zəngin tarixi, mədəni irsi olan xalq üzərində sayca və siyasi-inzibati üstünlüyümüz bu irsə dağıdıcı təsir edər. Bakıya gələn yüz minlərlə qaçqın, köçkün, başqa şeylər qalsın, paytaxt şəhərinin qarşılıqlı davranış mədəniyyətini məhv etdi…

Ümid edirəm ki, Cənub azərbaycanlıları İran çərçivəsində problemlərini həll edəcəklər, İran dövləti də, İran xalqı da, ilk növbədə farslar, çülma, hicab əsarətindən qurtarıb  bərpa və inkişaf yoluna düşəcək və gec-tez ölkə çiçəklənməyə başlayacaq.

İndi isə Süni İntellektin mənim suallarım əsasında verdiyi cavablar və təhlillərdən tərtib etdiyim yazını təqdim edirəm.

______________________________________

 

İran əhalisinin strukturunda farsların və azərbaycanlıların faizlə və rəqəmlərlə sayı

1. Rəsmi beynəlxalq qiymət

BBC, CİA, BMT daxil olmaqla nüfuzlu arayışçıların çoxu farsların sabit çoxluğunu təsdiq edən məlumatlardan istifadə edir.

Farsların sayı faizlə — 61%

Rəqəmlərlə 56-57 milyona yaxın

Bu modelə görə İran əsasən fars dövləti olaraq qalır, qalan başqa qruplar isə (azərbaycanlılar – 16%, kürdlər – 10 %, lurlar – 6 %) klassik azlıqlardır.

2. Alternativ qiymət

Bir sıra müstəqil araşdırıcılar (Ethnologue layihəsi, Minority Rights Group İnternatnational- dan olan mütəxəssislər, Yaxın ŞƏrq üzrə mütəxəssislər) 61%-i şişirtmə, “farslaşma” adlandırırlar, yəni digər etnosların şəhərliləşmiş və assimilyasiyaya uğramış nümayəndələrini avtomatik far sayırlar.

Onların verdiyi qiymətə görə real struktur ayrı cürdür:

Faizlə: Farslar əhalinin 51-%-dən 53% — ə qədərini təşkil edirlər.

Rəqəmlərlə bu, təxminən 47-49 milyon insandır.

Bu qayda ilə hesablamada türk (azərbaycanlılar, türkmənlər, qaşqaylılar) əhalinin sayı 24-28 %-ə qədər artır ki, bununla da İran faktik olaraq monoetnik yox, ikitərkibli dövlət olur.

Alimlər rəsmi məlumatlar olmadan necə keçinirlər?

Siyahıyaalmada etnik mənsubiyyətə dair suallar olmadığından, araşdırmaçılar dolayı metodlardan istifadə edirlər:

Dil markeri: Savadlılıq bə dilbilmə barədə məlumatlar təhlil edilir. Məsələn, rəsmi statistika birinci sinfə gələnlərin neçə faizi üçün fars dilinin ana dili olmadığını qeydə alır.

Coğrafi modelləşdirmə: Şəhrestanların (dairələrin) hər biri üzrə siyahıyaalma məlumatları götürülür. İsfahan, Yəzd və ya Kerman kimi əyalətlərin dairələrində əhali tarixən və indi fars olduğundan bu regionların əhalisi bütünlüklə fars etnosu kimi qeydə alınır.

Əsas nəticə: Farslar İranın ən böyük və dövlətyaradıcı qrupu olaraq qalır. (51%-dən 61%-ə qədər diapozonda). Ancaq siyahıyaalmalarda ətnolinqvistik qrafanın olmadığından dəqiq rəqəm həmişə həm Tehran, həm də müxalifət tərəfində siyasi mübahisələr və spekulyasiyalar predmeti  olacaq.

 

Eyni mənbələrdə azərbaycanlı əhalinin sayı barədə təxmini rəqəmlər

++++++++++++++++

93 milyonluq İran əhalisinin tərkibində azərbaycanlıların sayı barədə təxmini qiymətlər üç kateqoriyaya bölünə bilər:

1. Konservativ qiymət (beynəlxal arayışçılar):

Faizlə — 16%

Rəqəmlərlə: 14, 8 — 15 milyon

Bu rəqəmlərə əsasən azərbaycanlıların mütləq çoxluq təşkil etdiyi şimal-qərb (Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan) əyalətlərinin sakinləri daxil edilir.

2. Mötədil-liberal qiymət

Azlıqların hüquqlarını izləyən təşkilatlar və böyük linqvistik layihələr  konservativ qiyməti aşağılanmış sayırlar, belə ki, o, daxili miqrasiyanı qeydə almır.

Faizlərdə: İran əhalisinin 2 faizindən 24 faizinə qədər

Rəqəmlərdə: 19, 5 – 22, 3 milyona qədər.

Mənbənin məntiqi: Tədqiqatçılar bura təkcə şimal-qərbin sakinlərini yox,  həm də böyük sənaye mərkəzlərinin milyonluq azərbaycan əhalisini də daxil edirlər. Müxtəlif qiymətlərə  görə, paytaxt Tehranın əhalisinin 25-dən 33 faizə qədəri azərbaycanlılardan və qarışıq-fars-azərbaycanlı ailələrində doğulanlardan ibarətdir.

3.Maksimal qiymət (siyasiləşdirilmiş və millətçi)

İran daxilindəki Azərbaycan milli hərəkatı, həmçinin Azərbaycan Respublikasında bir sıra siyasətçilər daha çox rəqəmlər işlədirlər.

Faizlərdə: əhalinin 30-33 faizi.

Rəqəmıərdə: təxminən 28- 30 milyon insan.

(ardı var)

28. 10. 2026, Samara