SƏMƏD VURĞUNUN GÜLMƏLİ ŞEİRLƏRİ: «MƏNİM BABAM OLMUŞ İYİRMİALTILAR…»

samed-stalin

1947-ci ildə Lononda sovet nümayəndə heyətinin şərəfinə ziyafət verilmişdir. Heyətdəki yazıçılar arasında Səməd Vurğun da olmuş, və zəiyafətdən sonra “Ziyafət” şeirini yazmışdır. Bu şeir on illərlə məktəb dərsliklərinə salınmış, Britaniyaya, onun adamlarına, tarixinə nifrət yaratmaq vasitəsinə çevrilmişdir.

Səməd Vurğunun Britaniyaya nifrət etməyə şəxsi səbəbi vardı. Səməd Vurğun belə hesab edirdi ki, onun “babalarını”, yəni 26 Bakı komissarını britaniyalılar güllələyiblər. Hərçənd komissarları ingilislər güllələməyiblər…

Bəli, Səməd Vurğun yazır ki, “orta əsrlərdən qalma” bir saraya “bir neçə min möhtəkir” yığışıb:

“Bu bol ziyafətdə müftə yeməyə”.

Yəqin ki, Səməd Vurğun qonaqların sayını artırır, ziyafətdə bir neçə min adam olmaz. Həm də niyə “möhtəkir”? İkinci dünya müharibəsi təzə qurtarıb, Britaniya qaliblərdən biridir, beş-altı il ərzində britaniyalılar almanlarla şir kimi vuruşublar, ölkə faşistlərin Avropada girə bilmədiyi yeganə ölkə olub. İndi bu qüdrətli insanları Səməd Vurğun niyə “möhtəkir” adlandırır?

Səməd Vurğun mərmər döşəmədəki xalçalara baxanda cin atına minir, münki, onun dediyinə görə, bu xalçalar “hinddən”, və “Çindən” gəlib. Gözünün qabağına hind qızını gətirir. Hind qızının “xəyalı pəjmürdədir”. Çünki:ə

“Onun toxuduğu xalılar üstdə,
Qol-qola tutuşub rəqs edir lordlar”.

Hind qızının xalçası gərək Hindistanda qalıb çürüyəydi… Bu heç… “Qol-qola tutuşub rəqs edir lordlar” – bu, şübhə doğurur. Lordlar lordlarla qol-qola tutmazlar, xanımlarla qol-qola tutarlar. Əgər gey-klub deyilsə…

“Xörəklər müxtəlif, şərablar rəng-rəng,
Zəncinin, həbəşin qanıdır onlar…”

Şərablar 1947-ci ildə yəqin ki, fransızların, italyanların olardı. Həbəş – efiopdur. Efiopiyada nə şərab? Həm də Efipöiyada Britaniya olmayıb, İtaliya olub…

Sovetlərin şərəfinə sağlıqlar deyilir. Ancaq:

“Yüz sağlıq deyilir şərəfimizə,
Düşmən can desə də düşməndir bizə…”

Düşmən – yəni Səməd Vurğunun babalarını öldürənlər. İyirmialtıları…

“Döşü nal medallı seçilmiş merlər,
Onuncu əsrdə yaayır hələ”.

Səməd Vurğunun öz sinəsi ordenlə, medalla dolu olub. Həm də mer seçilirsə, bu, ölkənin qabaqcıllığını göstərmirmi? Heç kimin seçmədiyi Bağırovun, Stalinin ölkəsi onuncu əsrdə yaşamırdımı?

Səməd Vurğunun qanı qaradır. Niyə? Necə niyə:

““Deyin, şeir yazan bir bolşevikin,
Qəlbi açılarmı lord alqışından…”

Şei yazan bolşevik. Özünə nə gözəl və doğru xasiyyətnamə verir… Şair deyil, şeir yazan bolşevikdir…

Bolşevik Şaumyan babasının intiqanm hissi ilə yanır::

“Hirsimdən az qaldım sağ əlimdəki,

Qədəhi bir lordun başına çırpam…”

Təsəvvür etdiniz? Qədəh sağ əldə. Qolaylanır… Lordun əngi dağılır… Al, bu da Şaumyan babamın qisası!

“Məni qınamayın, ağırdır, dostlar,
Qatillər evində məclis keçirmək…”

Britaniyalılar – qatildirlər… İkinci dünya müharibəsinin bütün ağırlıqlarına dözmüş və ondan şərəflə çıxmış britaniyalılar…

“Qarşımda üzünün dərisi çil-çil,

Bir ledi dayanmış, əlində çəlik

Yanında əridir, cənab Çörçill,

Mənə əl uzadır təzim edərək”.

Təsəvvür edirsiniz, Çörçill Səməd Vurğuna təzim edir… Yəqin Səməd Vurunu t

Qdim ediblər, o da qaşını tərpədib…

Xatırladım ki, 1947-ci ildə Çörçill baş nazir deyildi…

“O, tox qaban kimi sızıldayır, bax,
Onun dərisindən süzülür yağı”.

Manelştam Stalin haqqında belə yazmışdı. Stalin Mandelştammı məhv elədi. Çörçilldən yazmağa nə vardı ki. Özü də Bakıda yazasan. He Londonda yazsaydı da, Səməd Vurğuna güldən ağır söz deməzdilər. Söz azadlığı! Ancaq adamın gərək mərifəti ola!

Çörçill guya “Bakı, Bakı” deyir.

Səməd Vurğunu od götürür:

“Bəli, bakılıuyam, öz şöhrətim var,
Mənim babam olmuş iyirmialtılar!

Yəqin yadınızdan çıxmamış ola…”

Bunu Çörçillə tərcümə ediblərsə, yəqin siyasətçi çox təəccüblənib ki, bir adamın iyirmi altı babası necə ola bilər… Fikirləşib ki, bunun nənəsi necə arvad olub…

“O sağa çevrilir, mən isə sola,

Bir mərmiyə dönür sinəmdə ürək…”

Vallah, adi insanlar iki babanı düz əməlli sevə bilmirlər. Səməd Vurğun iyirmi altı babadan ötrü az qalıb Londonda qan tökə… Özü də Çörçillin qanını…

Başqa bir stalinçi şair Konstantin Simonov da orda olub. O da şeir yazıb, basıb-bağlayıb, guya Səməd Vurğunu tuturlarmış, tutulmurmuş…

“Стоит мой друг над стаей волчьей,
Союзом братских рук храним,
Не слыша, как сам Сталин молча
Во время речи встал за ним.
Встал, и стоит, и улыбается —
Речь, очевидно, ему нравится”.

Yəni Səməd Vurğunun qorxusu yox idi bu canavar sürüsündən. Çünki dalında

Stalin  durmuşdu…

Stalin həmişə Səməd Vurğunun dalında olub. Stalin ölən kimi Səməd Vurğunun dalı boşalıb. “Sən getdin elə bil dalım boşaldı…”

Və dünyasını dəyişib… Yəni gedib sevimli rəhbərinin dalınca…

19.12. 2018

Samara

SƏMƏD VURĞUNUN “TARLA NƏĞMƏSİ” ŞEİRİ İLƏ BAĞLI SUALLAR

Səməd_Vurğun

İndi bilmirəm, bir vaxt dərsliklərə salınan, bəzi miseralarından şür kimi istifadə olunn “Tarla nəğməsi”  Səməd Vurğunun kiçik şeirlərindədir, əslində üç bənddir, birinci bənd sonda təkrar olunur.

“Üfüqlər qızarıb, güləndə səhər,

Bülbül öpə-öpə oyatsın gülü”.

Bu, Səməd Vurğunun hər üç şeirinin birində var: səhər açılan kimi bülbülə ehtiras güc gəlir. Yazıq gül…

A kişi, sözünün canını de!

“Çirməyib qolunu qızlar, gəlinlər,

Yığsın qucağına sarı sünbülü”.

Aha! Şair qız-gəlini taxıl biçininə çağırır. Aslan ürəkli qəhrəman kişilər cəbhədə, arvadlar ayaqyalın, başıaçıq çöldə. Qarınları da ac. Ancaq Səməd Vurğun üçün bu zülm bülbüllə gülün öpüşməsi kimi bir kefdir.

Yaxşı, bunun üstündən keçdik. Ancaq qızlar, gəlinlər qollarını niyə çirmələyirlər? Əllə taxıl  biçən qadın dəli deyil ki, qolunu çırmalayıb taxıla cırmaqlatdırsın!

“Muğan səhraları bir tamaşadır”.

Afrika səhralarını görən insanlar doğrudan da səhranın xüsusi gözəlliyindən heyranlıqla danışırlar. Ancaq Muğan hardan səhra oldu? Muğan çöl deyil?

“Buğda zəmiləri qoşa-qoşadır”.

Niyə qoşa-qoşadır? Bu, əkinçilik qanunudur, ya “tamaşa” sözünə qafiyə üçündür?

“Hər insan oğlunu çörək yaşadır”.

Bəs hər insan qızını? Bu, əlbəttə, ritorik sualdır, misranın nonsens olduğuna diqqəti çəkmək üçündür.

«Torpağa düşməsin havayı bir dən, —

Çörək bol olarsa, basılmaz Vətən!»

Bir dən belə!

Azərbaycanda on minlərlə adam, o cümlədən çoxlu uşaq, müharibə vaxtı aclıqdan ölüb. Yığılan taxıl cəbhəyə gedib. Kolxoz zəmisindən evinə üç-dörd sünbül gətirənlər cinayət məsuliyyətinə cəlb olunub ağır cəzalar alıblar.

1932-ci il avqustun 7-də qəbul olunmuş və xalq arasında “Üç sünbül qanunu” kimi tanınmış  “Dövlət müəssisələrinin və kolxozların əmlakınin qorunması” adlı qanunla 1932-1939-cu illərdə SSRİ-də 183 min insan məhkum olunmuşdur.

Azərbaycanlıların yaddaşında ən azı üç onillik “aclıq” kimi qalmışdır. Müharibədən əvvəl aclıq, müharibədə aclıq, müharibədən sonra aclıq…

İndiyəcən heç kim  — nə dövlət, nə vətəndaşların özləri — Azərbaycanda müharibə vaxtı aclıqdan ölənlərin martirolqunu yaratmamışlar…

Yəni 1941-ci ildə, ondan qabaq da, ondan sonra da, Azərbaycanda taxıl biçmək bülbülün gülü öpməyi kimi (bülbülün gülü öpdüyünü görən olub?) kef deyildi. Bu da faciə idi. Çünkü bu zəmiləri biçənlər özləri aclıq çəkirdilər, uşaqları acından ölürdülər…

Ancaq vətəndaşlarının ən ağır günlərində də ceyran ovundan qalmamış Səməd Vurğuna bunun nə dəxli vardı?

11.10. 2018

SƏMƏD VURĞUNUN “ANANIN ÖYÜDÜ” ŞEİRİ İLƏ BAĞLI SUALLAR

Səməd_Vurğun

1941-ci il iyunun 22-də Hitler Sovet İttifaqına hücum edir. Sovet hökumə ümumi səfərbərlik elan edir. Yəni bronu olmayanlardan başqa18-45 yaşlı bütün kişilər cəbhəyə aparılırlar. Səməd Vurğunun,  şübhəsiz ki, bronu var, xalqın yazan əlidir. O qalır və elə səhəri gün, iyunun 23-də “Ananın öyüdü” şeirini çap etdirir. Güman etmək olar ki, Səməd Burğun bu şeiri çoxdan yazıb saxlayırmış, bilirmiş ki, Hitler dəyyusdur, gec-tez Stalinlə müharibəyə başlayacaq. Yəni Səməd Vurğun qışın odunu yayda yığanlardan olub. Müharibə başlayan kimi şeiri qolktuq cibindən çıxarıb verib “Kommunist” qəzetinə.

Bir gənc əsgər gedir. Anasıyla vidalaşır.

“Geyib əsgər paltarını, silahlandı qəhrəman”.

Əsgər paltarını, məlumdur ki, çağırışçılar evdə geymirdilər. Paltarı hissəyə çatanda verirdilər. Silahı isə lap sonra alırdı. Gərək təlim keçəydi. Yəni bu, yalandır. Həm də kənd uşağı hələ indi yola düşür, hardan qəhrəman oldu?

“Dayan! — deyib, yaxın gəldi, öpdü onun alnından

Yay gününün xoş səhəri, bir də dağlar küləyi”.

Başa düşdünüz? Bacı-qardaş, ata, qohum-əqraba yoxdur, çağırışçını “yay gününün xoş səhəri” və “dağlar küləyi öpür…

Bircə ana var.

“Ana igid balasına açdı öz qollarnı.

Üz-gözündon öpə-öpə bağnna basdı onu”.

Deməliyəm ki, Səməd Vurğuna xas olan yazı pintiliyi həddi aşır, o harda heca çatmırsa,  “öz” əvəzliyini para kərpic kimi dürtür ora. Necə yəni “öz qollarını”?

Sonrası maraqlıdır. Çox.

“Dedi: “oğlum, göz bəbəyim, sən ey ömür çiçəyim!

Tarixlərin şahididir mənim bu ağ birçəyim”.

Əsgər gedənin arvad-uşağı yoxdursa, deməli, subay oğlandır. Yəni on səkkiz yaşında. Anasının da olsun qırx yaşı. Bunun birçəyi hardan ağardı? Bu hardan “tarixlərin şahidi” oldu? Bu, anadır ya nənə?

“Görürəm ki, qəhrəmansan…»
Nədən, hardan görür?

“Qılıncını çalan zaman qüvvət gəlsin qoluna!”

Qılıncını? Bu uşaq Çənlibelə Koroğlu dəstəsinə, türk paşalarıi ilə vuruşmağa gedir ya Hitlerlə müharibəyə?

 “Tüfəngini təmiz saxla, atını da tumarla!”

Yox, məlum olur ki, tüfəngi də var, atı da. Yəqin Budyonnı kavaleriyasına gedir. Hitler tanklarının qabağına kolxoz yabısı ilə çıxacaq…

“Əsgər artıq yola düşdü, dağ tərpəndi yerindən;

Günəş yaydı şələsini Vətənin göylərindən…”

On səkkiz yaşlı oğlan cəbhəyə gedir, bilinmir başına nə gələcək, bu da deyir “dağ tərpəndi yerindən”…

O ki qaldı şələyə, şələdə odun olur. Odundan nə yayılar?

Ancaq ən maraqlısı axırdadır. Məlum olur ki, əsgər gedənin yanında atası, bacı-qardaşı olmasa da, Şair ordadır. Və bu ayrlma səhnəsinə baxdıqca ilhamlanır (lənət şeytana, az qalmışdım yazam “kayflanır”…).

“Şair qəlbi bu səhnədən ilhamını alınca:

— Yaşa, — dedi, — ey qəhrəman! Yaşa, — dedi, — ey Vətən!”

Səməd Vurğun, əgər kim fikir verməyibsə, nəzərinə çatdırıram, ilk şeirləri çap olunandan özü haqqında üçüncü şəxs kimi danışır: krallar, padşahlar, çarlar kimi… “O”, “şair”, “Vurğun”…

Hə, bu on səkkiz yaşlı sütül oğlan düşdü yola. Şair qaldı.

 “Sonra şair dodaqları öpdü ana əlindən”.

Allah bizi şeytanın şərindən saxlasın! Oğul qapıdan çıxmayıb, Şair ananın əlini öpür…

Yaxşı ki, əlini…

Bütün bu cəfəngiyatın, əlbəttə, ümumlikdə bəşər faciəsinə və fərdi faciələrə dəxli yoxdur. Bu yazıda dərd, bəla, faciə yaşantısı yoxdur. Müəllif soyuq ürəklə çox aşağı keyfiyyətli, ya təxmini ya tamam dolaşıq klişelərdən quraşdırılmış təbliğat-təşviqat məhsulu yaradır, ən həyati detalların belə həqiqətə uyğunluğunun qayğısına qalmır. Yəni dünya vecinə deyil…

Siz balasını labüd ölümə yola salan ananı gözünüzün qabağına gətirin və onda bu şeirin bütün yersizliyi, vulqarlığı, sinizmi sizə aydın olar.

Təəssüf ki, bu cür “qəhrəmanlıq poeziyası” ənənələrini indi də davam etdirənlər çoxdur…

10.10. 2018

Samara

 

SƏMƏD VURĞUNUN “KÜR ÇAYI” ŞEİRİ İLƏ BAĞLI SUALLAR

Səməd_Vurğun

“Ayrı dağlar kimi qol-qanad atan”.

Çayın doğrudan da qolu olur, eybi yox, şair buna qanad da deyə bilər. Bəs dağlar necə qol-qanad atır? Hansı “ayrı dağlar”?

“Coşqun dalğaları buluda çatan?”

Əlbəttə, Kürdə iri dalğa olur, ancaq bu boyda yox….

“Qəmzələr göstərən, işvələr satan”.

Çay necə işvə satar? Şairlərimiz (“ayrı şairlər”…)  yüz illərlə başımıza yeridiblər ki, işvəni qadın satar, hərçənd bunun özü də qaranlıqdır – necə satır? Deyək ki, satır, bəs Kür ilə qadın arasında hansı oxşarlıq var?

 

 “Qorxunc qayaları yellər tək enən”.

Su qayalardan enirsə, bu, şəlalədir, Kür qayaların arasıyla gedir, qayadan enmir.

 

“Tiflisin arxası, Qazağın beli”.

Niyə Tiflisin arxası? Kür Tiflisin dalından gedir ya ortasından?

 

“Çox igidlər səndən ilham aldılar.

Top-tüfəng atdılar, nərə çaldılar”.

Kür çayından da yəqin ilham almaq olar. Ancaq ilham yaradıcı adamlara xasdır. Yaxşı, igidlər, deyək ki, doğrudan da ilham aldılar. Bəs niyə “nərə çalırlar”? (Nərəni çəkərlər…) Niyə top-tüfəng atırlar? Bəlkə onlar Kür qırağında oturub  tut arağı içiblər?  Mal kimi! Niyə aydınlıq yoxdur?

“Səsindən ordular, karvanlar qaçar”.

Burda şübhə yoxdur ki, Səməd Vurğun oxucuya vedrə bağlayıb. Kürün səsindən ordu qaçar?

“Könlüm tək dalğalı, dəlisən bir az”.

Bəlkə bina görə ordular qaçır?  Ancaq şübhəlidir. Bir dəliyə görə…

“Ay doğub sinənə kölgə salanda”.

Ay doğubsa, qaralmış sulara işıq salar, kölgə yox. Elə deyil?

“Çobanın, naxırçın tütək çalanda,

 Gümrah olar yanın, yançağın sənin”.

Yaxşı, təsəvvürümüzə gətirdik ki, naxırçı tütək çalır, ancaq mən şəxsən tütək çalan naxırçı görməmişəm. Mallara yeddmərtəbəli söyüşlər deyən naxırçıları isə görmüşəm “Ay sənin yiyənin…… səni sağanın…”

Deyək ki, çalır. Ağzı söyüşdən yorulanda. Bununla Kürün yanı necə gümrahlaşır? Kürün yanı – yəni qırağı? Bəs “yançağı”?

Lənət şeytana!

Bu sualları vaxtında Səməd Vurğuna redaktorlar verməliydilər. Ancaq Səməd Vurğuna nə redaktor? Onun redaktoru olub Bağırov, Stalin…

Ona görə ədəbiyyatımız bu gündədir…

P.S. Şeir Sanılıya həsr olunub. Sanılı 1937-ci ildə güllələnib. Görəsən bu işdə Səməd Vurğunun əli olmayıb ki?

9.10. 2018

Samara

SƏMƏD VURĞUNUN «AZƏRBAYCAN»I: CƏFƏNGİYYATLA YALANIN QARIŞIĞI

 

Müəllimliyimin çoxu aşağı siniflərdə keçib. Bu siniflərdə isə “Azərbaycan” şeiri ixtisarla salınırdı. Bu şeiri mən sevmirdim. Ancaq o, geri, zəif şagirdlərin də dadına çatırdı – şeir onlar da pis-yaxşı əzbərləyirdilər. Və deyəndə sevindiklərindən elə həyəcanlanıb coşurdular ki, ən azı bir yerdə çaşırdılar:

“Sən bir uşaq, mən bir ana…”

 

Ədəbiyyatda qulağa xoş gələn çox az cəfəngiyyat “Azərbaycan” şeiri ilə rəqabətə girə bilər. Ondan başlayaq ki, bu şeirdə Azərbaycan sözü, Azərbaycana aud toponimlər dönə-dönə xatırlansa da, Azərbaycanı tanımaq mümkün deyil, müqayisə üçün deyim ki, Cəfər Cabbarlının “Ölkəm” şeirində Azərbaycanın adı çəkilməsə də, şeirin ruhundan, dilindən Azərbaycan tanınır.

 Səməd Vurğunun şeiri böyük mistifikasiya, gözübağlıcafır ki, çox adam indiyəcən onun əsarətindən çıxa bilmir. Şeir isə əvvəldən axıra qədər cəfəngiyyat və xeyli yalanın qarışığıdır.

“Çox keçmişəm bu dağlardan…”.

Buna elə iradım yoxdur. Ancaq əslində dağlardan keçmirlər, dağları aşırlar, dağlara qalxırlar…

“Durna gözlü bulaqlardan…”

Bulaqlardan keçmək – bu nədir? Читать далее