ŞƏHRİYARIN «HEYDƏRBABAYA SALAM» POEMASI HAQQINDA QEYDLƏR — II

Май4

Novruzəli xərməndə vəl sürərdi,
Gahdan yenib küləşlərin kürərdi…

Tanış gəlmirmi? Bu, hansı Novruzəlidir? Bu işləri axı “Poçt qutusu”nun qəhrəmanı Novruzəli də görür. Başı ayılan kimi xanın sovqatını ulağa yükləyib yollanır şəhərə. Bəndin sonrakı misraları elə bil Mizə Cəlilin qəhrəmanının  yolunu təsvir edir.
Dağdan da bir çoban iti hürərdi,
Onda gördün, ulaq ayaq saxladı,
Dağa baxıb qulaqların şaxladı…

İki Novruzəli arasında yarım əsr fərq olsa da, “Heydərbaba”dakı Novruzəlinin də başına “Poçt qutusun”ndakı fövqəladə bədbəxt hadisə gələ bilərdi. Mirzə Cəlilin “Eşşəyin imtəkliyi”ni yaratdığı vaxtdan yarım əsr  keçsə də, azərbaycanlı kəndində yüz illər qabağın həyatı dəyişməz qalır. İtqapanlı Novruzəlinin güzəranı yəqin ki, kəndli həyatının Şəhriyarın poemasındakı təsvirindən fəqrlənməz.

Kəndli yazıq çıraq tapmır yandıra,
Görüm sizin bərqiz qalsın andıra,
Kim bu sözü ərbablara qandıra:
Nədir axır bu millətin günahı?
Tutsun sizi, görüm, məzlumlar ahı!

Hərçənd poemanın başqa yerində kəndə “Allah işığı”nın gəldiyini görürük.

Eşitmişəm yanır Allah çırağı,
Dayır olub məscidizin bulağı,
Rahat olub kəndin evi, uşağı,
Mənsurxanın əli-qolu var olsun,
Harda qalsa, Allah ona yar olsun.

“Allah işığı”, yəqin ki, elektrik işığıdır. Kənd adamı, şüuru əsrlərlə dəyişməyən adam mənbəyini, sirrini bilmədiyi işığı “Allah işığı” adlandıra bilərdi. Marks deyir ki, barıt, çap maını olan yerdə mif yaranmaz. Ancaq çap dövründə adamların şüuru dəyişməz qalıbsa, çap maşınını da, atom bombasını da mifləşdirəcəklər. Bolşeviklər texniki nailiyyətləri Leninin adı ilə bağlamaqla yeni mifologoya yaradır, rəhbərlərini yarımallaha çevirirdilər. SSRİ-də işığa “İliç (Vladimir İliç Lenin) lampaları deyirdilər…

“Eşşəyin itməkliyində” son epizodlardan biri təkcə Danabaş kəndi üçün deyil, hər hansı şiə kəndi üçün çox vacib və hörmətli mərasimi — çavuşun at belində qapı-qapı gəzərək zəvvarları Kərbəla ziyarətinə çağırdığını təsvir edir.

 “Sübh olcaq çavuşun münacatı kəndi əhatə eləyib, gah o məhəllədən səsi gəlir, gah bu məhəllədən. Bütün kəndi dolanıb əvvəl gəldi dayandı Kərbəlayı Zeynalabdının qapısında və başladı münacatı. Həyətdən on beş-on altı yaşında bir oğlan çıxıb bir əlində bir çanaq qəndab, o biri əlində bir cift corab. Çavuş qəndabı içib corabı aldı və qoydu atının tərkindəki xurcuna. Zeynalabdının qapısından rədd olub, gəldi dayandı Məhəmmədhəsən əminin qapısında və başladı münacatı….”

Heydər Baba, Qaraçəmən cadası,
Çovuşların gələr səsi, sədası,
Kərbəlaya gedənlərin qadası,
Düşsün bu ac yolsuzların gözünə…

Biz müsəlmanların duası, Allahdan diləyimiz, pislərə, incik olduğuuz, ədalətsiz, zalım saydığımız adamlara elədiyimiz qarğışlarla bərabər səslənir. “Kərbəlaya gedənlərin qadası…” “Eşşəyin itməkliy”ndə qarğış müəllifin dilindən yox, Məhəmmədhəsən əminin arvadı İzzətin dilindən səslənir: “İzzət ağlaya-ağlaya başlayıb Məhəmmədhəsənin sözünü kəsdi:»Çavuş, apararsan o ərizəni həzrət-Abbasa. Gərək mənim ərimi bu yoldan binəsib eləyənə Həzrət-Abbas özü qənim ola. İmam özü qənim ola….»

X.X.

02-04.05. 2025, Samara

əvvəli burda:

ŞƏHRİYARIN «HEYDƏRBABAYA SALAM» POEMASI HAQQINDA QEYRDLƏR — I

«RAFİQ TAĞI CƏHƏNNMƏ VASİL OLDU» DEYƏN TALE BAĞIRZADƏ ƏLİ KƏRİMLİNİ TƏBRİK EDİR…

Май3

“Azadlıq qəzeti”nin Facebook səhifəsində Əli Kərimli ilə Tale Bağırzadənin qoşa şəkli qoyulub. Əli Kərimli, şəkillərinin çoxunda olduğu kimi irişir. Nəyə irişir – bilmək olmur. Tale Bağırzadə, əsl müsəlman olaraq, irişmir. O, “həbsxanadan ünvanlanan təbrikdə o, Əli bəy (!) Kərimliyə möhkəm can sağlığı,uğur və müvəffəqiyyətlər arzu edir”.

 “Bir ömür tarixçəsi daim mübarizə, mücadilə və demokratiya naminə azadlıqlar uğrunda parlaq səhifələrlə zəngin bir həyat hekayəsinin 60-ci ili tamamlanır. Biz Əli bəyi ad günü münasibəti ilə təbrik edir, Allahdan ona möhkəm can sağlığı diləyirik.”

Bəh-bəh!

16.02.13. Tale Bağırzadə Maştağadakı Həzrət Abbas məscidində qəzəblə Qafqaz müsəlmanları idarəsinə müraciət edib soruşurdu ki, niyə bu idarə “cəhənnəmə vasil olmuş Rafiq Tağıya “mürtəd” demir.

Tale Bağırzadınin aşna-dostları Rafiq Tağını bıçaqlayıb öldürmüşdülər, ancaq ürəyi soyumurdu, tələb edirdi ki, Allahşükür şəxsən Rafiqi “mürtəd” adlandırsın.

İndi Əli (bəy yox, gədə) Kərimli şəkildə bu şiə faşisti ilə yanaşı durub irişir…

Demək lazımdır ki, “demokratik ictimaiyyət” hər il Tale Bağırzadənin doğum günlərini təntənə ilə qeyd edir.

Bir vaxt İran liberalları Parisdə Xomeyninin dalına-qabağına keçdilər, gətirib çıxartdılar başlarına. Az sonra bu liberallardan çoxunun cəsədləri avtomobil kranlarından sallanırdı… Tale Bağırzadənin Xomeynidən daha qəddar olduğunu şübhə eləməyin. Xomeyni Paris görmüşdü, mədəni insanlar görmüşdü. Tale Bağırzadə isə Xomeyni İranından başqa heç yer görməyib…

Nə deyəsən? “Azadlıq qəzeti”nə də, Əli (bəy yox, gədə) Kərimliyə də ar olsun…

Yeri gəlmişkən, Əli Kərimlinin aclıq çəkən bir qrup adama baş çəkib onları “ruhlandırmağı” onun ya sinizmini ya da qeyri-adekvatlığını göstərmirmi? Aclığı, əgər bu tədbirdə məna varsa, ilk növbədə o çəkməməlidirmi? Mahatma Qandi dönə-dönə aclıq aksiyaları keçirib. 1933-cü ildə və 1943-cü ildə küçirilən aclıqların hər biri 21 gün davam edib. Arvadı 1944-cü ildə türmədə ölüb…

Mahatma Qandi xalq lideri idi və liderliyə haqqı var idi. Əli Kərimli kimin, nəyin lideridir? Daim şoferlərini, cangüdənlərini tutduran, aclıq çəkənlərin ətrafında atılıb-düşərək boşboğazlıq edən bu demaqoq, demokratik hərəkaı bayağı bir komediyaya çevirir. Və bu komediyada özünü ən rahat hiss edən də odur. Ona görə irişir…

Tale Bağırzadə isə irişmir. Onun məramı ciddidir. Yəqin ki, daim  gözünün qabağında kranlarından cəsədlər sallanan avtomobillər sıralanır…

X.X.

03. 05. 2025, Samara

ŞƏHRİYARIN «HEYDƏRBABAYA SALAM» POEMASI HAQQINDA QEYDLƏR — I

Май2

Karl Marks yazır: “Barıt və qurğuşun dövründə Axilles mümkündürmü? Və ümumiyyətlə çap dəzgahı və mətbəə maşını ilə bir sırada? Məgər çap maşınının yaranması ilə rəvayətlərin, mahnıların və ilham pərilərinin və bununla da əpik poeziyanın zəruri şərtlərinin itməyi qaçılmaz deyil?”

Marks daha sonra qeyd edir ki, yunan incəsənəti müəyyən ictimai inkişaf formaları ilə bağlı olsa da, o hələ də bizə bəddi həzz verməyə davam edir.

“… nə üçün insan cəmiyyətinin uşaqlığı daha gözəl inkişaf etdiyi yerdə bizim üçün heç vaxt təkrar olunmayan pillə kimi əbədi cazibəyə malik olmasın? …İncəsənətdə bizi sehrləyən cazibə və məlahət içində yetişdiyi inkişaf etməmiş ictimai mühitlə ziddiyyətdə deyil”.

Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poemasındakı sehirin və cazibənin sirrini anlamaq üçün nəzəri kommunizmin banisinin və əlbəttə ki, ensiklopedik bilikli filosofun yunan incəsənəti haqqındakı fikirləri kömək edə bilər.

Karl Marks, əlbəttə, qədim yunanlardan, antik sənətdən danışır ki, bunun da bir neçə min illik tarixi var. Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın poeması isə iyirminci əsrn ortalarında yazılıb – o vaxt nəinki çap dəzgahı, mətbəə maşını, barıt, hətta atom bombası da olub. Bəli, olub. Ancaq Şəhriyar “insan cəmiyyətinin uşaqlığına” qayıda bilib. Və bunun üçün ona zaman maşını lazım olmayıb. Onun doğma kəndindki insanların iyirminci əsrin əvvəllərində də, ortasında da  “insan cəmiyyətinin uşaqlığı”ndan elə də fərqlənməyib.

Yenə Marksa qayıdaq. “Gülünc görünmədən kişi yenidən uşağa evrilə bilməz. Ancaq məgər onun uşaq sadəlövhlüyü sevimdirmir və məgər o ali mərhələdə özünün həqiqi mahiyyətini üzə çıxarmağa cəhd etməməlidir..?”

Məhəmmədhüseyn Şəhriyar kəndinin, yəni əslində insanın uşaqlıq dövrünə qayıtmaqla bərabər özü də uşağa dönür. Gülünc, gülməli görünmədən. Bu həm də ona görə mümkün olur ki, Şəhriyar bu poemanı yazanadək sanki fars dilində böyümüş, ana dilində isə uşaq sadəlövhlüyünü, saflığını saxlamışdı. Şəhriyar təsirlərndirir, ruhlandırır, kövrəldir, ağladır.

Və Şəhriyarın xatirələrində kənd iyirminci əsrin əvvəllərində necədirsə, iki, üç, hətta altı-yeddi əsr əvvəl də elə olub – Avropanı başdan-ayağaz dəyişmiş yüzilliklərin bu kənd elə bil ki, birini də yaşamayıb. Buna görə kənd öü də, onun adamları da real olsa da, qədimliyə çevrilən dəyişməzlik Şəhriyarın poemasına Dədə Qorqud dastanlarına xas sehri və cazibəni  verir.

Və Məhəmmədhüseyn bu poema ilə azərbaycanlıların ən böyük milli şairinə çevrilir. Nizami fars dilli şairdir, onun əsərləri azərbaycanlı haqqında, azərbaycanlı xarakteri haqqında heç nə demir. Füzuli azərbaycanlı icmasında yaşasa da, bütün ömrü Azərbaycandan uzaqlarda keçib və əsərlərində millilik yalnız dilindədir. Məhəmmədhüseyn Şəhriyar isə qədimliyin konservasiya halında yox, yaşarı halda qaldığı azərbaycanlı həyatının bədii mini-ensiklopediyasını yaradır. Və bunun sovet Azərbaycanında bədii dilin, o cümlədən poeziya dilinin son dərəcə korlandığı, təbliğat-təşviqat instrumentinə çevrildiyi bir vaxtda baş verdiyini nəzərə alsaq, Şəhriyarın əsərinin bizim ədəbiyyatımıda ən yüksək yerə layiq olduğunu anlayarıq. (Səməd Vurğunun “26-lar”, “Komsomol”, Rəsul Rzanın “Lenin” poemaları “Heydərbaba ilə yaşıddır…)

Bir məsələ də var. Qədim yunan sənəti, Marksın yazdığı kimi, indiyəcən yüksək dəyərini itirməsə də və verdiyi bədii həzz azalmasa da, onu yamsılamaq, ona oxşatmaq cəhdi uğurlu nəticə verə bilməz. Eləcə də Şəhriyarın poeması. Bu əsər təkcə bədii, estetik həzz mənbəyi deyil, həm də ana dilimiin zənginliklərinə bələdlik üçün əvəsiz vəsaitdir. Ancaq bu üslubu təkrar etmək “Şəhriyar kimi yazmaq” cəhdinin nəticəsi yalnız güməli və gülünc ola bilər…

X.X.

02. 05. 2025, Samara

(ardı var)

GƏDƏBİYYAT: BƏXTİYAR VAHABZADƏ: «BELƏ GETSƏ, ÖLÜLƏR MÜRDƏŞİRİ YUYACAQ…»

Апр29

Bir sirdaş istəyirik
Qəlbimizi duyacaq;
Təmizsə — qəlbimizi
Gəlin özümüz açaq.

Başa düşdünüz? Akademik şair hər kəsi öz qəlbini açmağa dəvət edir. Və şərt qoyur: əgər təmizsə.

Sual çıxır: Təmiz qəlbin açılmağına nə dəvət, nə təklif, nə təkid? Yalnız açılası, deyiləsi sirləri olan qəlblərin açılmağında məna var. Yaxşı, bunun başına ip atmayaq.

Birinci bənd Sabirin şeirini xatırlatmırmı? “Zahida, gəl soyunaq bir kərə paltarımızı…” Sabir zahidə nə təklif edir:

“Gəl yazaq şərt üçün öz tərcümeyi-halımızı,
Həm də doğru olaraq şərh edək əhvalımızı

… Hər kimin ağı qara isə utansın, a balam!
Bəlkə illərcə yatanlar bir oyansın, a balam!”

Yəni akademik şair yox, əsl şair Mirzə Ələkbər zahidi duelə çağırır.

Akademik Bəxtiyar Vahabzadənin konkret kimə müraciət etdiyi məlum deyil. Yəqin ki, bütün xalqa. Və gözləmək olardı ki, Bəxtiyar professor özündən başlayacaq, qəlbini açıb nümunə göstərəcək. Ancaq gözləntimiz boş çıxır.

“Acgöz yedikcə açar,
Dilənçiyə əl açar,
Zənn etmə ki, tamahkar
Axır bir gün doyacaq.”

Bu bəndin birinci bəndlə hər hansı əlaqəsi varmı? Bəxtiyar akademik ya bir başqası burda qəlbini açırmı? Yox, Bəxtiyar Vahabzadə əsl müsəlmandır, katolik xristian deyil ki, pərdə dalında oturmuş ruhaniyə batdığı günahları etiraf eləsin, desin ki, dönə-dönə cildə girib, iki öndər, üç-dörd-rəhbər dəyişib, Leninə poema həsr edib Heydər Əliyevin köməyi ilə SSRİ Dövlət mükafatı alıb. O, əsl müsəlman kimi  özünü yox, başqalarını ifşa edir. Yaxşı, bu da cəhənnəm, qoy eləsin. Ancaq necə eləyir? Bu bənddə şeirlik nəsə varmı? Necə yəni “acgöz yedikcə acar”? Yaxşı bu da cəhənnəm. Acgözün dilənçiyə əl açmağı? Bu, Azərbaycan universitetinin ədəbiyyat professorunun səviyyəsidir…

Aralıq yekunu vuraq: ikinci bənddə vəd olunan qəlb açılışı yoxdur. Keçək üçüncü bəndə.

Ucaldıqca biz endik,
Düz yoldan geri döndük;

Gördüyünüz kimi, alademik yenə “mən” demir, “biz” deyir. Və “akademik” şair “biz” deyirsə, ona zəncir ocağı qədər sitayiş edən oxucuların ağlına da gəlməz ki, bu müqəddəs vücud da “biz”in içindədir. Bəxtiar professor, əlbəttə, başqalarından, pis adamlardan danışır. Özü isə şübhəsiz ki, fövqəladə gözəl insandır.
“Özümüzü düşündük,
Özümüzü biz ancaq.”

Bəxtiyar Vahabzadə özü qəlbini açmadı, gözləmədi də ki, xalq qəlbini açsın, bilir ki, xalq düzünü deməyəcək, ona görə özü xalqın, Sabir demişkən, paltarını soyundurur.

“Qana həris zəlilər
Sorduğunu az bilər”

Bəxtiyar Vahabzadə təkcə qarğa və şahin mütəxəssisi deyilmiş, zəlilərin də dabbaqda gönünə bələdmiş.

Diqqət: şeir bitəcək:
“Belə getsə, ölülər
Mürdəşiri yuyacaq.”

Bir şey başa düşdünüz? Bu nə horrordur belə? Bəlkə bunu yazanda akademik şair qızdırmalı ya içkili olub? Bəlkə bu beyti başa düşmk üçün yüz əlli-iki yüz vürmaq lazımdır? Mən içən deyiləm. Ümid edirəm ki, içən qardaşlardan ya bacılardan biri özünü lazımi kondisiyaya çatdırıb bu beytin sirrini millətə açar…

X.X.

29.04. 2025, Samara

BAXIB XATIRLAMA, XATIRLAYIB BAX…

Апр26

Şəkil bağışlayar, şəkil alardıq,
Kağız şəkil vaxtı, əlli il qabaq.

Bəzən arxasında yazı olardı:

“Baxıb xatırlama, xatırlayıb bax…”

 +

Elə şəkillərdən mən də alardım,
Şəkil göndərərdim mən də yazaraq.

Qəriblikdə əvvəl xatırlayardım,
Sonra şəkillərə baxardım ancaq.

 +

Dönə-dönə köçdüm, sonra da yandım…

Nə vardısa, getdi, elə candı sağ,

Bir də xeyli şəkil… onlara indi,

Baxmaq həm ağırdır, həm xatırlamaq…

 25.04. 2025, Samara

ÖZÜMÜZÜ İRLANDLARA OXŞATMAQ İSTƏYİRİK, ANCAQ TEZ ACIYIRIQ…

Апр26

1981-ci il martın 1-də dustaqlar üçün “xüsusi status”un ləğv edilməyinin ildönümündə Belfastdan 9 mil aralıda yerləşən Meyz türməsində İrlandiya Respublika Partiyasının (İRA) üzvü Bobbi Sends aclığa başladı. Sonrakı günlərdə ona başqa dustaqlar da qoşuldular. Etirazçıların tələbləri:

Türmə uinformasını geyməmək hüququ

Türmə işini görməmək hüququ

Başqa dustaqlarla əlaqə və maarif və əyləncə xarakterli tədbirlərin təşkili hüququ

Hər həftə bir görüş,  bir məktub və bir sovqat almaq hüququ

Şərti-müddətdən əvvəl azad edilmək hüququnun saxlanılması

Britaniyanın baş naziri Marqaret Tetçer güzəştı getmədi və aclıq 10 (on) respublikaçının ölümü ilə nəticələndi. Sends 66 gün aclıqdan sonra üzgünlükdən türmə hospitalında öldü. 7 mayda keçirilən dəfnində 100 min adamın iştirak etdiyi deyilir.

Aclıqdan etiraz vasitəsi kimi istifadə İrlandiyada xristianlıqdan da əvvəl yaranan ənənədir. Sahibinin qapısı ağzında aclıq keçirən insan ya tələbini ona qəbul elətdirir ya da ölürdü. Aclıq vasitəsiylə ədalətə nail olmaq —  Cealachan – səkkizinci əsrdə qədim İrlandiyanın hüquq kodeksinə salınıb…

Bu gün FB-da Tofiq Yaqublunu dəstəkləyərək aclıq keçirən bir nəfərin 5 (beş) gündən sonra “səhhətinin pisləşməsi ilə əlaqədar” aclığı dayandırdığı barədə xəbərə rast gəldim.

Maraqlıdır eləmi? Mən deyərim ki, güməlidir də. Aclıq elan adam nə gözləyirdi? Səhhətinin yaxşılaşmağını? Buğaya dönüb atım-atım atılmalıydı?

Son illər nə qədər aclıq elan edib və “səhhətinin pislə.diyi ilə əlaqədar” bir neçə gündən sonra dayandırıb!

Niyə bu adamlar düşməni özlərinə güldürürlər?

Tofiq Yaqubluya belə komik həmrəylik lazım deyil. Tofiq Yaqubluya minlərlə, on minlərlə, yüz minlərlə insanın onun aclıq çəkdiyi türmənin qabağına yığışmağı lazımdır. Mən azərbaycanlıların belə bir hərəkətə və hərəkata qadir olduqlarına  inanmıram. Çünki biz zoğal dəyənək ya yumruq altında yaşamağa öyrənmiş xalqıq. Qorbaçov dövrünün kütləvi mitinqləri, balaqana, sirkə çevrilmiş Meydan toplantıları heç kimi aldatmasın. Qorbaçov heç kimi tutmurdu, Meydan ora yığışanlar üçün xalq teatrı, zorxana kimi bir yer idi.

Müharibədə fəhlə-kəndli balalarının fədakarlıqla döyüşməsi də illyüziyalar yaratmamılıdır. Dəyənəklə arvad-uşağı əzən polislər də fəhlə-kəndli balalarıdır. Nizami orduda sərt subordinasiya şəraitində döyüşə getmək və demokratik azadlıqlar, vətəndaş hüquqları uğrunda mübarizə aparmaq ayrı-ayrı şeylərdir. Rus kəndliləri dönə-dönə müharibələrdə böyük qələbələr qazanıblar, tərxis olunan kimi yenə sahiblərinin dilsiz-ağızsız iş heyvanına çevriliblər. Azərbaycanlıda demokratika azadlıqlar tələbatı yoxdur. Vətəndaş hüquqları, şəxsi ləyaqətə hörmət hissi azərbaycanlıların böyük hissəsi üçün uğrunda mübarizə aparılası, can veriləsi dəyər deyil.

Biz başı qapazlı şərq və sovet xalqıyıq. Dünənəcən bizi partkomlar, biriqadirlər, kolxoz sədrləri əzirdilər. İndi də elə o adamlar əzirlər, vəzifələrinin adları dəyişib, daha da harınlaşıbar.

Biz özümüzü irlandlılara oxşatmaq oistəyəndə komik sitüasiya yaradırıq. İrlandlıların necə qüdrətli xalq olduğu barədə təsəvvür yaratmaq üçün Britaniyanın nə qədər görkəmli şəxsiyyətinin bu millətdən olduğunu öyrənin. Birləşmiş Ştatların əhalisinin 40 faizinin irland kökü var.

Biz harda olmuşuq? İndi hardayıq? İlham Əliyevin yumruğundan başqa bizi dünyada tanıdan nəsə var?

Yoxdur!

Mən özüm qorxaq adamam, Azərbaycanda yaşasaydım, özümü lallığa və karlığa qoyardım, heç nə danışmaz, heç nə eşitməzdim, kömpüteri də onu mənə hədiyyə eləmiş adama bağışlayıb qoyun otarardım. Mən beləyəm, bunu boynuma alıram. Ancaq özünü mübariz, xüsusən siyasi rəhbər sayan adamlar yumruğun üstünə getməlidirlər. Biz daha Əli Kərimlinin nitqlərindən bezdik!

Soljenitsın “QULAQ arxipelaqı”nda litvalı dustaqlardan yazır. Litvalılar zona əsarətindən qurtulmaq üçün özləri avtomatçı əsgərlərin üstünə hücum çəkirdilər ki, güllələnsinlər…

Kimin belə cəsarəti yoxdursa, sussun. Yoxsa saf qəlbli namuslu insanları fövqəladə hərəkətlərə sövq edib cəfəng nitqlər söyləmək ayıbdır.

Vallah, ayıbdlr…

X.X.

26. 04. 2025, Samara

GƏDƏBİYYAT: BƏXTİYAR VAHABZADƏ. «XUDU MƏMMƏDOVUN XATİRƏSİNƏ»

Апр25

“Usanıb şəhərin küy-kələyindən

Gəldim ziyarətə dost məzarını.”

Bunu necə başa düşmək olar? Yəni şairi ziyarətə sövq edən dost nisgili deyil, “küy-kələlkdən” uzaqlaşmaq istəyidir? Ayrı izah var?

“Gördüm, sıralanmış qəbirlərdə mən

Ölümün möhtəşəm addımlarını.”

Akademik şair birinci dəfədir qəbirstana gəlir?

“Gəzdim qəbristanı, gəzdim səbrlə”

“Səbrlə”? Bəlkə akademik şair “tələsmədən” demək istəyib? Şoğəriv söz misraya sığmayıb…

Rastlaşdım nə qədər tanış qəbirlə.”

“Vallah, gülmək yeri deyil, allah şeytana lənət eləsin… Canlı adamla rastlaşmaq olar, qəbir durub gəzirmi ki, qabağına çıxa? Qəbir tanışdırsa, sən onun yerini də tanıyırsan. “Bəlkə tanış adamın qəbri” demək istəyib şair?

Deyə bilməyib…

“İnana bilmədim gördüklərimə

Şəhərə dönməkmiş, şəhərdən qaçış!”

Ay professor, nəyə, niyə inanmırsan? Bilmirdin ki, tanışların ölüblər? Bakının qəbiristanlığı bəs nə boyda olmalıdır? Bilmirsən ki, ölənlər qalanlardan çoxdur? Sən oxucunu təəccübləndirmək istəyirsən, oxucu təəccüblənmir, çünki təəccüblənməli heç nə yoxdur…

“Burda yatanların çoxu, heç demə

Mənim öz dostlarım, tanışlarımmış.”

Ay akademik, yuxarıda dedin də… Dedin  ki, tanış qəbirlər qarşına çıxıb. Necə yəni “heç demə”. Dostlarının öldüyünü bilmirdin? Fil qulağında yatmışdın?

“Orda dən, burda un, arada daş var

Zamandır hərlədən bu dəyirmanı.”

Burda akademik şair Sabirlik iddiasına düşür: “Un təmənnası ilə buğda dəyirmanlıq olur…” Sabir, əlbəttə, dahidir. Milli dahidir, ancaq dahidir…

Bəxtiyar Vahabzadə isə un ələmək ustəyəndə kəpək çıxarır. Bənzətmə yöndəmsiz və eybəcərdir. Diri dənə oxşadılıb… Ölülər una… Ölünü una bənzədən olmamışdı… Ölüyə torpaq deyiblər, deyiblər ki, torpaq torpağa qarışır…

Un?

“Bəzən üzü durur üzsüz astarın

Neçə pilləsi var tək bircə ömrün.”

Birinci misranı başa düşdüyümə arxayın deyiləm. “Üzsüz astar” nədir? “Üzsüz astarın üzü” nədir? Necə durur?

İkinci misra Əflatunluğa, Ərəstunluğa (Ərəstun Oruclunu demirəm, Aristoteli deyirəm) iddiadır. Ruslarda Ezopun bir təmsili ilə bağlı ifadə var: Qora rodila mış. Dağ siçan doğdu…

“Mən hardan biləydim, ölü dostlarım

Diri dostlarımdan çox imiş bu gün.”

Əgər dostunun ölümündən xəbərin olmayıbsa, deməli, dostun da olmayb. Dost bədənin üzvü kimidir. Getməyini bilməmək olmur…

X.X.

25. 04. 2025, Samara

GƏDƏBİYYAT: BƏXTİYAR VAHABZADƏ. «HƏYAT, SƏN NƏ ŞİRİNSƏN…» II

Апр24

Loğman “Asta- asta yeriyib çatdı dediyi yerə.”

Dediyi yerə — yəni “o çəmənliyə”.  Görəsən “bu çəmənlik” “o çəmənlikdən nə qədər aralıdır?

(Vallah, akademik şair dilimizi yaxşı bilməyib, buna şübhəniz olmasın).
“Loğman baxdı göylərə, Loğman baxdı yerlərə”.

“baxdı yerlərə” – bunu necə təsəvvür edirsiniz?
“Bu son baxışı ilə üstündə iki yüz il
Yaşadığı cahanla vidalaşdı elə bil…”

Sual: biz cahanın üstündə yaşayırıq? Mən dünyanın ən mötəbər elm ocağı olan Naxçıvan universitetinə üz tuturam: insan cahanın üstündə yaşayır?

“O, düşündü bu anda:
Nə görmüşəm dünyada bu dünyaya gələndən?
Ah… elə bilirəm ki, dünən doğulmuşam mən.
Ömrümü verdim bada,
Nə görmüşəm dünyada.»

Loğman kimi əfsanəvi alim “ömrümü bada verdim” deyərdimi? Yox! Akademik şair Loğmanı elədi ömrünü araqla, qumarla keçirmiş bir şəkili ya bakılı.
“Loğmanın gözü bu an bir gülə dəydi durdu.”

“O çəmənlikdə” gül var imiş…

Sonrakı misra çox gülməlidir:
“Ürəyini quş kimi gülə doğru uçurdu.”

Mənim yadıma uşaqlıqda kağızdan təyyarə qayırıb uçurtmağımız düşdü… Ürəyi gülə doğru uçurtmaq… Yox, akdemik şairin dil zövqü olduğunu heç cür demək olmaz…
“O gülü də iyləyib sonra öləydim»,- dedi.
Ancaq, ancaq nə fayda…Yetişmiş artıq əcəl,
Loğman dedi:- Hazıram, al canımı indi sən”

Belə çıxır ki, Əzrail Loğmana bu çəmənlikdən “o çəmənliyə” getməyə möhlət verir, gülü iyləməyə yox?
“Əzrail dedi:- Ancaq agah eylə məni sən,
Ölüm üçün nə fərqi bu çəmən, ya o çəmən?”

Yenə şeirin süjet fəzası qoşalanır: bu çəmən, o çəmən… İki yanaşı çəmən? Ya aralarında uzaq məsafə var?
“Neçin məni qoymadın orda alım canını?”

Akademik şair ölüm mələyini, şübhəsiz ki, aşağılayır. Əzrail belə ölü oldu ki, Loğmanın hiyləsini başa düşmədi?

 “Loğman dedi:- Həyatın şirin olur hər anı
Ordan bura gəlincə bir az ömür qazandım…”

“Ordan bura…” Hardan hara? O çəmən, bu çəmən…

Dalı (türkün məsəli) ağlamalıdır.

“Nəvələri çəməndən həmən gülü üzdülər,
Loğmanın qəbri üstə qoydular,
Titrədi gül,
Gülün ətriylə doldu bütün çayır, bütün çöl.”

Gül deyil ey, atom bombasıdır! Bir güldəki qüdrətə bax!

Bəs “bütün çayır, bütün çöl” nədir?

Bəlkə akademik şair demək istəyib ki, Loğman çayırlı bir çöldə basdırılıb?

Bomba gül isə öz işindədir:

“O, ətriylə saxladı yolçuları yolundan”

Bəs deyirlər “güün ömrü az olur”? Akademik şairin gülü Loğmandan da çox yaşayacaq…

“Otuzdan adlayınca, gündə otuz min kərə
Başımı yellədirəm hədər keçən illərə.”

“Otuz min kərə” – bu, çox deyil? Əlbəttə, ədədbiyyatda mübaliğələr, şişirtmələr var. Ancaq əndazədən çıxmaq olmaz. Əndazədən çıxanda olur lağlağı. Təsəvvür edin ki, akademik şair doğrudan da başını otuz min dəfə (!) yellədir…

Bəlkə doğrudan da yellədirmiş? Deyək ki, otuz min dəfə yox, üç min dəfə… Gündə üç min dəfə yellədilən başda nə qalar və ya bu başdan nə çıxar?

24. 04. 2025, Samara

əvvəli burda:

GƏDƏBİYYAT: BƏXTİYAR VAHABZADƏ. «HƏYAT, SƏN NƏ ŞİRİNSƏN…» I

GƏDƏBİYYAT: BƏXTİYAR VAHABZADƏ. «HƏYAT, SƏN NƏ ŞİRİNSƏN…» I

Апр23

Səndən doymaq olarmı, həyat sən nə şirinsən!
Ancaq hamının deyil, sən həyatın qədrini yalnız bilənlərinsən!..

Mübahisəli iddiadır. Vaxtını kimin necə keçirməyindən assılı olmayaraq, həyat hər kəsə şirindir – bu, təbiətdir, biologiyadır. Akademik şair bir neçə misra sinra özünü təkzib edir:

«Həyat sən nə şirinsən, kim səndən doydu getdi?
Gedənlər bu dünyada qəlbini qoydu getdi.”

Hə? Belə çıxır ki, həyat hamınındır?

«Ömür paylanan zaman görün kimə nə düşdü
Üç yüz il boz qarğaya, on il şahinə düşdü.»

Qarğanın üç yüz il yaşamağı mifdir, orta hesabla iyirmi ildən çox yaşamır, akademik şair bunu yazanda Vikipediya olmayıb, ancaq universitet həmkarlarından soruşa bilərdi. Yadımdadır, Azərbaycan televiziyasında heyvanlardan veriliş var idi, iki nəfər aparırdı, birinin adı Qara müəllim idi… Əlli il əvvəl…

Və deyə ki, elə akademik şair deyəndir.  Bu nəyə işarədir? Yəni yaxşılar az yaşayır, pislər çox? Bəxtiyar Vahabzadə özü 84 il yaşadı. Müşfiq 28 yaşında öldürülüb, Əli Kərim 37 yaşında ölüb. İndi hər kəs özü nəticə çıxarsın…

“Dünən qoca bir qarı dilində ahu-zarı.
«Bu dünyanın əlindən gəlmişəm zara»- dedi.”

Qarının cavanı da olur?

Sonrasına baxın:
«Ölmürəm ki, bir dəfə canım qurtara»- dedi.

Akademik şair açıq-açığına xaltura edir. Xalq ifadəsi necədir: “Ölmürəm ki, bir dəfəlik (!) canım qurtara. Şair misraya sığışdıra bilməyib, ona görə “bir dəfə” yazıb. Nə alınır? – bir dəfə canım qurtara! Halbuki, zruri olmayan «ki», bağlayıcısını atsaydı, «bir dəfəlik» yerləşərdi…
“Ürəkdənmi söylədi o, bu sözü görəsən?
Xeyr, inanmıram mən!”

Akademik şair inanmır! Niyə? Həyatından bezənlər, hətta intihar edənlər azmıdır?

“Dili söyləsə də, ürəyində o dərhal
«Lənət şeytana!»- dedi.”

Allahu əkbər! A kişi (sağlığına deyirəm), hardan bilirsən? “Qoca qarı”nın ürəyinə girmisən? Bəs o “iksus” («uksus», sirkə turşusu) içib özünü öldürənlər niyə “lənət şeytana” deyib qərarlarını dəyişmirlər?

«Həyat, sevincin qədər əzabın da şirindir,
Səni mənalandıran o keşməkeşlərindir.»

“…o keşməkeşlərin”? Hansı keşməkeşlərin? “O” artıqdır, misra doldurmaq üçündür.


«Iki yüz il yaşadı ləzzət içində Loğman»

Loğman iki yüz yaşayıb? Ləzzət içində? Bu məlumat akademik şairdə hardandır?

23.04. 2025, Samara

(ardı var)

MİXAİL LERMONTOV. «DİLİNDƏN AYRILIQ SÖZLƏRİ DÜŞMÜR…»

Апр23

Dilindən ayrılıq sözləri düşmür,

Ürəyin doludur ümidlə hərçənd

Vardır, deyirSən ki, ayrı bir ömür,
Ciddi inanırsan sən buna… bəs mən?

 +

Tərk et əzabkeşi! –və əmin dolan:

Harada olsa da müqəddəs aləm,

Layiqsən qəlbinlə iki ömrə sən,
Mənsə bir həyata amma qaneyəm.

 +

Yolun qısasıyla üzülən insan,
Sonsuzluq eşqinə düşərmi məgər

Məni bu sonsuzluq məhv edər, inan,

Dincəlib bir nəfəs dərməsəm əgər.

 +

Keçmişi biryolluq mən unudaraq,

Gələcək fikri də çəkmirəm daha.

Özünkü olanı götürdü torpaq,

Və bir də geriyə çətin qaytara.

1832

ruscadan tərcümə

22-23.04. 2025, Samara

+++++++++++++++++++++

МИХАИЛ ЛЕРМОНТОВ

«СЛОВА РАЗЛУКИ ПОВТОРЯЯ…»

 

Слова разлуки повторяя,

Полна надежд душа твоя;

Ты говоришь: есть жизнь другая,

И смело веришь ей… но я?.. Читать далее →