Архив тегов | Qarabağ xanlığı

«VAQİF» KOMEDİYASI: ÇOBAN ELDAR FARSCANI MÜKƏMMƏL BİLİR, NİZAMİ İLƏ RUSTAVELİNİN MÜQAYİSƏLİ ANALİZİNİ VERİR…

samed-stalin

Eldarla Kürd Musanın qılınclaşmağı o qədər gülməlidir ki, yəqin ki, akademik teatrımızın tamaşaçılarını qarınağrısına salırmış. Çoban Eldar hara, qılınc hara? Kürd Musa hara, qılınc hara? Əslində gərək bunlar dəyənəklə vuruşaydılar. Onda olardı dram ya faciə. Komediyada çoban gərək qılınc çala…

Tamara:

“Doğrudan, Eldar,

Qılınc döyüşündə məharətin var!”

Gürcü qızı da bir yandan özünü sürtür, türkün məsəli, Eldarın dəyənəyinə…

Kiçik gürcü:

“Bu dağlar mülkünün pələngi sənsən!”

“Dağlar mülkü!” Bu necə olur?

Məlum olur ki, gürcünün birində çonquri var. Tiflisi verib Qacara, sonra onun dalınca gəlib Qarabağa, əlində də çonquri…

Çoban Eldar da çonqurinin zəlilidir…

Bir gürcü havası sifariş verir…

Məlum olur ki, Tamara filoloqdur. Rustaveini əzbərdən deyir… Çoban Eldarın sevimli şairini…

Eldar:

“Bizim Nizami tək kəlamı vardır…”

Şübhə yoxdur ki, Çoban Eldar fars dilini mükəmməl bilirmiş. Yoxsa o vaxt Nizamini hardan tanıyardı? Özü də mütəxəssis kimi tanıyır: atüstü Rustaveli ilə müqayuisəli təhlil aparır…

Vaqifdən məktub gəlib. Kim oxusa yaxşıdır? Əlbəttə, çoban Eldar! Bütün şərq dillərini bilir, Azərbaycan dilimizi də, bəzi binamuslardan fərqli olaraq, yaddan çıxarmır.

Vaqif çobana yazır:

“Sən də qurtarmasan Vaqifi dardan,

Yoxdur umacağım pərvərdigardan”.

Komediyanın əvvəlində Vaqif marksist və ateist idi, dini tiryək sayırdı, indi belə çıxır ki, çoban onu dardan qurtarsa, “pərvərdigardan umacağı” olacaq? Çox dolaşıq beytdir. Əslində komedyanın çoxu dolaşıqdır. Bunun eybi yoxdur, komediya aydın olmamalıdır, belə qanun yoxdur, komediya gülməli olmalıdır…

Çoban:

“Of! Yenə beynimə sıçradı al qan!”

Başqa rəngdə qan olur?

Remarka:

“Bu arada bir qoca kəndli bir dəstə kədli ilə gəlir”.

Necə yəni qoca kəndli kədli ilə gəlir?

“Yenə öz sürünü nizama düzüb,
Baş alıb gedirsən hayana ceyran?”

Ceyran ceyran sürüsünü düzüb ya mal-qara sürüsünü? Əgər ceyran sürüsüdürsə, başda gedən təkə olmurmu?

Burda da eləcə.

Azərbaycan məktəbliləri, tələbələri on illərlə bu savadsız mətndən imtahan veriblər! Kül bizim başımıza!

Aha!

Aha! Qoca kəndli çoban Eldara Koroğlunun misri qılıncını gətirib!

Yox, mən buna davam gətirə bilmərəm, gülməkdən lap zad oldum… o şeyin adı nədir… Gülməkdən yaddaşım da xarab oldu…

Qılıncın dəstəsində Koroğlunun barmağının yeri var…

Hansı barmağının? Elə bir barmağının? Bir barmağıyla qılınc vururmuş Koroğlu?

Görəsən Səməd Vurğun bunu nə çəkib yazıb? Yox, bu qazaxlı qafiyəbaz Salyana təkcə ceyran ovuna gəlmirmiş, yəqin qaradan, ağdan da dadırmış…

Eldar:

“Qıratın belində qıvrılıb yatan…”

Qılınc atın belində yatırmış? Özü də ilan kimi qıvrılaraq? Qılınc necə qıvrılar? Yalançının…

Səhnəyə iki çoban da çıxır. Murad və Qasım. Biri ney çalır. Yəni kefdədirlər. Hərçənd guya Qacar Qarabağı qana boyayıb…

Vaqifdən danışırılar. Biri deyir ki, Qacar Vaqifi öldürəcək. O biri çoban deyir ki, o boyda zad olmaz… o boyda şey olmaz…

Vallav, biz çobanların əleyhinə deyilik, biz özümüz də elə çoban kimi bir zadıq, ancaq bu Qarabağda Səməd Vurğun bir başqa peşə sahibi tapmayıb…

Məlum olur ki, çobanlardan biri Vaqifin istintaq materiallarını təfərrüatı ilə bilir. Qacar nə soruşub, Vaqif nə cavab verib… Elə bil başı indicə İnternetdən ayılıb…

Vaqifi edama gətirirlər. Düz bu iki çobanın ədəbi-bədii məşğələ keçdikləri yerə. Çobanların qoyunları hardadır, məlum deyil…

Vaqif şairliyindən qalmır:
“Günəş qürub edir….sönür kainat…

Əzəldən belədir vəfasız həyat…”

Kainat hara sönür, a zalım oğlu Səməd Vurğun? Əsil keflər elə gecələr başlamırmı?

“Mən də yaradıldım, mən də parladım,
Gözəllər ağzından düşmədi adım…”
Yaxşı ki, adı…

“İndisə yelkənim toxundu daşa”.

Qarabağda nə gəmi, nə yelkən?

Əli bəy:

“Sənin günəş boyda bir vicdanın var,
Çiynində el dərdi daşıyacaqdır…”

Birinci misra cəfəngdir, əlbəttə, vicdanın keyfiyyəti onun böyüklüyü ya kiçikliyi ilə ölçülmür… İkinci misranı isə nə qədər əlləşdımsə, başa düşə bilmədim. Yəqin başa düşənlər hamısı Naxçıvanda akademik, Bakıda professordurlar…

Vidadi  toya gələndən burdadır. İndi də Vaqifin ehsanını yeməyə hazırlaşır.

Ancaq ateistliyindən qalmır və “çərxi-fələyin” “taxtına” yekə bir tüpürcək atır…

Şeyx də öz işindədir, yenə Vaqifə ilişir:

“Şair, rənginizdə bir sarılıq var”.

Fikir verirsiniz, Şeyx Vaqifə “siz” deyə müraciət edir…

Görün Vaqif nə deyir:

Qafil, gün batanda rəngi saralar”.

İndi Vaqifin fanatlarına müraciət: Gün batanda rəngi saralar ya qızarar? Yəni yenə inanmırsınız ki, Səməd Vurğun “basməmmədi” ustasıdır?

 (ardı var)

Məqalənin tam mətni burdadır:

https://xeyrulla.com/2018/11/09/səməd-vurgunun-vaqif-komediyasi-ilə-bagli-qeydlər/

«VAQİF» KOMEDİYASI. QACARIN QABAĞINA ÇIXANLAR: KÜRD MUSA, ERMƏNİ ARŞAK, ÇOBAN ELDAR… NƏ QOŞUN VAR, NƏ XANLIQ…

samed-stalin

Hə, vətən xaini şeyx düşür Qacarın qabağına.

Qacar.

“Ha, ha, ha… Qaçmışdır kələbaş dana….”

Qacar bunu İbrahim xan haqqında deyəndə  akademik teatrımızın zalında oturan tamaşaçıların bir hissəsi yəqin ki gülməkdən şalvarını isladır. “Kələbaş dana…”

Kürd Musa isə xanın diversantını öldürür. Çoban Eldar, əlbəttə, intellekt dəryasıdır. Ancaq Kürd Musa bəşər dahisidir. Eldar deyir:
“Yaxşı, di durmayın, dayanmaq olmaz!”

Kürd Masa etiraz edir:
“Tələsmə, gözləyək burdaca bir az,
Arxada qalanlar gəlib çatsınlar”.

Yox, bu Kürd Musada Napoleon qüdrəti var!

Yenə Əli bəy səhnəyə çıxır. Deyir ki, dayanın, getməyin, çünki “İbrahim xan tülkü kimi qaçıb”.

“Bizə qəh-qəh çəkib güləcək Qacar”.

Səməd Vurğunun yadından çıxıb ki, “xanın qaçdığını” bundan əvvəl Qacara deyiblər, Qacar da qəh-qəhini çəkib…

Aha, burda hələ Arşak var imiş! Erməni-azərbaycanlı qardaşlığı. Arşak da çoban Eldarın dəyənəyinə sarılıb Qarabağ uğrunda döyüşür.

Arşak:

(son dərəcə hiddətli)

“Ax, namərd! Deməli boş qaldı torpaq!”

Erməni də hiddətləndi, üzünü görmə… Ax, Arşak, Arşak… Boş niyə qalır, ay zalım oğlu, siz ermənilər ölməmisiniz ki…

Axtarsan, Səməd Vurğun bu Arşakla qohum çıxar, şair özü deyirdi ki, Şaumyan və bütün qalan Bakı komissarları onun babasıdır…

Eldar ciddi strateji qərar qəbul edir:

“Durmayın, çəkilin tez meşələrə,
Bizim yuvamızdır, bu dağ, bu dərə…”

Əlbəttə, meşələrə çəkilmək lazımdır. Toğlu kababı soyuyur…

Ancaq meşəyə çəkilirlərsə, bu “dağ-dərə” nədir? İndiyəcən hardaydılar?

Sonrakı şəkildə xan sarayıdır. Şah Qacar yenə sarsaq-sarsaq danışır. Yenə “qaya, dağ”. Vətən xaini şeyx də deyir ki, hər dağ Qacara baş əyir…

Belə primitiv, yoxsul dillə ancaq mənim xalqımın içində yüksəlmək olar! Ah, xalqım, nə pis zadsan, İsgəndər demişkən…

Qacar:

“Belə deyirlər ki, ağladır yeri,
Sizin Qarabağın xanəndələri”

“Yeri ağlatmaq” – nonsensdir, “yeri-göyü ağlamtmaq” var. Xalq şairi göyü misraya soxuşdura bilməyib…

Xanəndə Vaqifin adından yazılmış cəfəng bir qəzəl oxuyur:

“Usanmaq bilməyir könlüm yaşılbaşlar sorağından…”

Kim bir şey başa düşdü? Bir köpəkoğlu ədəbyatşünas professor bu misrada məna tapa bilər?

Guya bu cəfəngiyat Qacarı valeh edir:

“Vəzir, bu, doğrudan böyük qüdrətdir…”

Vətən xaini Şeyx Vaqifə pis xasiyyətnamə verir:

“Bir də bərk dostudur o qaçaq Eldar…”

Misrada gözəlliyə baxın: “bərk dostudur…”

Qacarı çoban Eldarın adı qorxutmalıdır? Hansı şücaətinə görə?  Biz onu ancaq toğlu kababı çəkən görmüşük…

Qacar:

“Dayan, sovuraram külə tozunu…”

Bəh-bəh!

Bəyi gətirirlər.

Yox, Vaqifi gətirirlər.

Qacar şokdadır.

“Aha, baş əyməyir hüzurumda bu…”

Heca sayı düzəlməyən kimi, Səməd Vurğun “aha”nı basır. Aha!

Qacar Vaqifin nəzərinə çatdırır ki, o, şahın hüzurundadır və baş əyməlidir.

Vaqif burda Azərbaycan ədəbiyyatının və teatrının şah misrasını deyir:

“Əyilməz vicdanın böyük heykəli”.

Necə yəni “vicdanın heykəli”?

Səməd Vurğunun çörəyini yeyən Bəxtiyar Vahabzadə özü tələbələrinə deyirdi ki, bu ifadənin heç bir mənası yoxdur. Mən isə belə başa düşürəm ki, Səməd Vurğun burda rus dilinin köməyi ilə samballı bir şey demək istəyib. Rus dilində “воплощенная совесть», yəni “vicdanın canlı təcəssümü” mümkündür, ancaq “vicdanın heykəli” nonsensdir. Səməd Vurğunun heykəlinə and olsun!

Sonra Vaqif, yəni Səməd Vurğun, Şopenhauer cildinə girib vicdan haqqında fəlsəfi fikirlər yürüdür. Ancaq Salyan mollalarının səviyyəsində çıxır:

“Vicdan dedikləri bir həqiqətdir…”

A kişi, Qacar səndən söz soruşur, cavab ver, elə hər şeyin adını beləcə həqiqət qoymaq olar…

Qondarma Qacar qondarma Vaqifi bəyənir.

“Xoşbət xəlq eləmiş sizi yaradan!”

Bunu Firdövsi, Xəyyam, Hafiz, Sədi kimi şairləri olan İranın şahı deyir?

Qacar Vaqifə elə vurulur ki (yaxşı ki, axtalanıb, yoxsa ayrı şey fikirləşmək olardı…), sarayı ona vermək istəyir. Ancaq Səməd Vurğunun ilhamı elə fəvvarə vurur ki, Qacar “ulduzu, ayı” da Vaqifə tapşırmaq istəyir. Bir şərtlə:

“Gərək fars dilində yazsın sənətkar”.

A kişi, Vaqifin səksən yaşı var. Bu yaşda o gərək fars dilini öyrənə. Səksənində öyrənən… Ay Səməd Vurğun, niyə sivil dünyanı bizim millətə güldürürsən…

Vaqif Qacarın təklifini rədd edir:

Mən ellər bağında azad bir quşam,
Mənsəbə, şöhrətə satılmamışam…”

Satılmayıb, ancaq  “oğraş” xanın vəziri işləyir və qırqovul-plov yeyir…

Məqalənin tam mətni burdadır:

https://xeyrulla.com/2018/11/09/səməd-vurgunun-vaqif-komediyasi-ilə-bagli-qeydlər/

«VAQİF» KOMEDİYASI: ÇOBAN ELDAR QACARIN QOŞUNUNU “SƏRÇƏ KİMİ” QIRIR…DƏYƏNƏYİ NƏ BİLMİSƏN…

samed-stalin

Əli bəy gəlir və çoban Eldara (çoban Eldara!) məruzə edir ki, “Qacar basqına keçmişdi”.

Belə dramaturqu olan millət, batasan!

Necə yəni “basqına keçmişdi”? Həlkə “hücuma”? Bəs Qacar hücuma keçmişdisə bu “qaçaqlar”, niyə toğlu kababı çəkirlər?

Oxuduqca adamın başıdan tüsrtü çıxır…

Sonra Əli bəy Vaqifin tapşırığını çoban Eldara çatdırır, deyir ki, siz gedin “arxadan vuruşun”.

Qacar ordusu qoyun sürüsüydü ki, çoban Eldar onun dalınca gedəydi?

Əli bəy:

“Vətənin gözləri indi bizdədir”.

Bu qondarma bəy hələ dünən qırqovul ovlamırdımı?

“Bu yurda qoymayaq zalım Qacarı,

Talana getməsin ellərin varı” – bunu da Əli bəy deyir.

“Ellərin varı”? Ellərin nə varı? Kəndlilər demirdilərmi çuvallarında “bir arpa belə yoxdur”?

Sonra çoban Eldar nitq söyləyir:

“Vətən torpağının bir böyük oğlu,
Vicdanı bir böyük eşq ilə dolu”.

Bunu, əlbəttə, çoban Eldar yazmayıb, Səməd Vurğun yazıb – xalq şairi, akademik. Baxın, “böyük sözü iki dəfə, dalbadal işlənir. Vicdan necə eşqlə dolu ola bilər? Vicdan özü subyektiv, mücərrəd anlamdır, eşq də duyğu. Bu sayıqlamanı Azərbaycanın xalq artistləri səksən ildir səhnədən ifa edirlər…

Dalına baxın, görün çoban nə deyir:

“Bizi dəvət edir qışdan bahara,
Azadlıq uğrunda vuruşmalara…”

Bir şey başa düşdünüz? Vaqif bu lotuları vuruşmağa dəvər edir. Acizanə. Pliz, toğlunu yeyəndən sonra, mümkünsə, keçin Qacarın dalına…

Ay-vay, gülməkdən öldüm…

Remarka: “Ura çəkib hücuma çəkirlər”.

Yalançının lap… Rəhim Qazıyev də belə hücuma keçirdi…

Sonrakı şəkildə Qacar dağ başından yanan kəndləri seyr edir.

“Çıxsın asimana odlar alovlar,
Göylərdən od töksün yerə ruzigar”.

Yerdən od qalxır, bunu başa düşdük,. Göydən də yerə? Ağ olmur?

“Üzsün qan içində gəlinlər, qızlar,
Yerdə göyərçinlər, göydə ulduzlar”.

Göyərçin toyuq deyil, uçan quşdur, yerdə niyə üzməlidir? Göydə ulduzların qanda üzməyi – bu necə olur?

Sonra Kəndli gəlir. Xahiş edir ki, Qacar əmr edib yanğınları dayandırsın.

Bayaqdan müəllif deyirdi ki, kənd od içindədir. Əmr verməklə yanğını necə dayandırmaq olar? Bəlkə söndürmək?

Həqiranə xahişlə gələn kəndli sözünü çox yuxarı notda bitirir:

“Burda Koroğlular at oynatmışdır”.

Çox maraqlıdır ki, qan-qan deyən Qacar başından böyük danışan kəndliyə baş qoşmur. “Qalxıb gedir”…

Ancaq yenə qayıdır. Və bu səhnədə birinci dəfə “sərkərdə” görürük.

“Şahım. Arxa cəbhə çox qorxuludur,

Eldarın dəstəsi gəlir irəli,
Qırır sərçə kimi bizimkiləri…”

Aha! Bəs çoban dəyənəyini nə bilmişdin? İran ordusu çoban dəyənəynin qabağında dayana bilər?

Gülməkdən öldüm…

Görün sərkərdə sonra nə deyir:

“Gizlənin barı,
Tutaq qabaqdakı qayalıqları,
Oralar çox bərkdir…”

Yox, dünya ədəbiyyatında belə gülməli şey yazılmayıb. Analoqu yoxdur!

“Qabaqdakı qayalıqlar” – qabaq haradır, dal haradır? Qaya, düzdür, bərk olur. Ancaq Qacar qayada necə gizlənəcək…

Vallah, Səməd Vurğun bizim millətə əməlli-başlı işəyib… Vallah, bunu oxuyan gülməsə, yumor hissini ana südüylə əmməyib…

Qacar:

“Çəkin atları,
Bir bölük göndərin arxaya sarı,

Qabağı saxlasın gizlənincə biz…”

Kül başına, Qacar! Bisavad bir cızmaqaraçının əlində girinc qalmısan…

Baça dümək mümkün deyil ki dal hardadır, qabaq harda. Qacarın at üstündə qayada gizlənməyini necə təsəvvür edirsiniz?

Vallah, Səməd Vurğun Azərbaycan oxucusunu, Azərbaycan tamaşaçısını heyvan sayıb…

Sonra Şeyx gəlir. Şeyx oğraş olduğu kimi gərək hökmən vətən xaini ola. Düşür Qacarın qabağına ki, bələdçilik edib qayalıqda gizləndirsin…

Ölmüşük, vallah, yerdən götürən yoxdur…

Sonra Qacarın qoşununda müharibə əleyhinə bolşevik təbliğatı gedir və dava düşür. İran əsgərlərinin çoxu keçir çoban Eldarın tərəfinə.

Çoban Eldar:

“And için qılınca!”

Əslində andı gərək dəyənəyə içələr…

Xanın Ştirlitsi yadınızdadır? İlyas. İnək oğurlayan. İndi Eldarı vurmaq istəyir. Gülləsi boşa gedir. Kürd Musa vurub onu öldürür.

Vallah, bu kürdlər olmasaydı Qarabağ əldən gedərdi…

Nə, gedib?

Hə, gedib, düzdür…

 

 (ardı var)

Məqalənin tam mətni burdadır:

https://xeyrulla.com/2018/11/09/səməd-vurgunun-vaqif-komediyasi-ilə-bagli-qeydlər/