İvan Bunin Tostoy haqqında xatirələrində qrafla ilk görüşünü illər keçəndən sonra çox məzəli təsvir edir. Atası bir vaxtlar qafqazda Tolstoyla döyüşmüş gənc yazıçl özünü təqdim edir, Tolstoy mərhum cəbhə yoldaşı barədə bir neçə kəlmə xoş söz deyir. Bundan sonra yaranan gərgin sükutdan çıxmaq üçün Bunin deyir ki, hə, ayıqlar, yəni içməyənlər cəmiyyəti yaranıb, adamlar yığışırlar… Tolstoy onun sözünü kəsib deyir ki, deməli yığışırlar ki, içməsinlər? Sonra kinayə ilə əlavə edir: indi ki yığışırlar, daha oturub içsinlər də…

Niyə yığışırıq, niyə təşkilatlanırıq? Elə Rusiyanın özündə  müxtəlif adlı təşkilatların sayı gün-gündən artır, hamısı dı sanballı adlarla, telefonlarla, qəzetlərlə, möhürlərlə. Bu möhürləri sapa düzsən, bizim bütün məşədilərin təsbehindən uzun olar…

Samara vilayətində bir şəhər var, adı Çapayevskdir. Orda yaşayan zirək bir soydaşımız hərdən-hərdən Samara azərbaycanlıları cəmiyyətinin tədbirlərinə gəlir və şikayətlənirdi ki, “xalqı bir yerə yığa bilmir”. O, beləcə də deyirdi: ”Bu xalqı birləşdirmək lazımdır, ancaq bu xalq birləşmək istəmir”. “Xalqı”, yəni Çapayevskidə yaşayan azərbaycanlıları bir yerə yığmaqda zirək soydaşımızın məqsədi təşkilat yaradıb…  Bir dəfə onun çıxışını kəsib soruşdum: ”Bu xalqı yığmaqda məqsədiniz nədir? Yoxsa müharibəyə gedirik? Gediriksə  —  kimlə?” Soydaşımız əvvəl özünü avamlığa qoymaq istədi, guya mən zarafat edirəm. Birləşmək elə birləşməkdir də, yəni millət bir yerdə olmalıdır, bunu ancaq erməni agenti istəməz…

Çapayevli (yoxsa çapaeyvçi?) haqqında az-çox məlumat olduğundan bilirdim ki, o nə kitabxana, nə bazar günü məktəbi, nə etnik-bədii kollektiv yaradandır. Məqsədi sədr olmaq, qoltuğuna qovluq ya əlinə portfel alıb şəhər idarələrinə  güzəştli gediş hüququ qazanmaq və şübhəli “millət rəhbəri” statusundan istifadə edib özünün və yaxın adamlarının əsasən alverlə bağlı məsələlərini həll etməkdir. Təşkilat, Samara cəmiyyəti ona rəsmi filial statusu verməsə də, yarandı, yəni əslində təşkilat-zad yaranmadı, o zirək adam sadəcə təşkilat sədri elan olundu və təzə aldığı portfelə bir şələ kağız doldurub başladı idarələri gəzməyə. Deyilənlərə görə, o adamda  “o gün olmaz ki, mənə işləri düşməsin, salaram palçığa, ayaqlaram” deyən Xudayar bəy ədaları var və narazıdır ki, bütün Çapayevsk azərbaycanlıları, xüsusən ona heç vaxt işi düşməyənlər, “rəhbərə” tabe olmaq istəmirlər…

Aşağılarda bu tipli “təşkilatların” yaradılmağı ilə paralel başqa bir canfəşanlılıq müşahidə olunur: Moskvadan federal statuslu təşkilatların bölgələrdəki irili-xırdalı bütün azərbaycanlı cəmiyyətləri nəzarət altına almaq, komandanlıq eləmək və həm də əksəriyyəti yalnız kağız üzərində olan birliklərin sayı hesabina sanballı görünmək. Əslində, Azərbaycanda müasir siyasi rejim modelinə əsaslanan kvazi dövlət qurumu yaradılır. “Samara vilayəti azərbaycanlıları Liqası”nın  sədri əməkdaşlığa, birgə işə açıq və hazır adamdır, dönə-dönə Moskvaya, Peterburqa və Bakıya Ümumrusiya Azərbaycan Konqresinin iclas və qurultaylarına gedib, özünün xeyli şəxsi vəsaiti hesabına başa gələn bu səfərlərdən aldığı əsas təəssür isə məyusluq olub – Konqres rəhbərliyi çoxdan içtimai təşkilatdan çox nazirliyi, rəhbərlər isə ictimai xadimlərdən çox isti yer tapmış bürokratları xatırladır. Konqresin bir neçə dəfə Samaraya gəlmiş nümayəndələrinin yeganə məqsədi Samara azərbaycanlılarını üzvlük haqqı verməklə Konqres üzvlüyünə cəlb etmək, öz qəzetlərinə abunə yazdırmaq olub. Öz xırdaca qəzetlərini çıxarmağa zülmlə vəsait yığan samaralılar rəhbərliyində dollar milyardçıları olan təşkilatın qəzetinə pul verməyə məcbur olublar!

Samarada çoxlu azərbaycanlının çalışdığı tərəvəz bazasına qanlı hücumdan sonra Samaraya gələn Azərros nümayəndəsi bizi lap məəttəl qoydu. O, sovet vaxtı kolxoza təhkimçi kimi gəlmiş raykom işçisini xatırladırdı. Xeyli səylə ona başa saldıq ki, biz kolxoz deyilik,  hüquqları Rusiya Konstitusiyası ilə qorunan azad vətəndaşlarıq. Suyu süzülə-süzülə yola düşəndə dedi ki, heç olmasa bizim Moskvada yaratdığımız … domino federasiyasının filialını burda açın. “Düzdür, sədrimiz ermənidir, ancaq federasiyanı biz azərbaycanlılar yaratmışıq,”- deyə əlavə etdi…

Bir neçə gün əvvəl Şirvan Mürvət  oğluna İnternetlə özünü “Ümumdünya Azərbaycan Gənclər Konqresinin sədri” kimi təqdim edən Rəşad Xasayoğludan məktub gəlib. Bir səhifəlik məktubda, rusların dediyi kimi, o qədər duman var ki, “sədr”in nə istədiyini başa düşmək çox çətindir. Şübhəsiz ki, cavan da olsa, aləmin bicidir. Əvvəl yazır ki, “”dünyada vahid təşkilatımız yoxdur”, sonra yazır ki,  artıq Ümumdünya gənclər Konqresi Bakıda təsis oklunub.

Birincisi: A zalım balası, biz başa düşmədik: var ya yoxdur?

İkincisi: Oğlan, niyə bəs Şirvan Mürvət oğluna Konqresiniz təsis olunandan sonra yazırsan? Bəlkə əvvəl yazıb məsləhət eləyəydin? İctimai təşkilatların nə olduğunu demokratiyanın vətəni Londonun özündə öyrənmiş cənab Kərimov bəlkə heç razılığını verməyəcəkdi? İndi bəs sən nə istəyirsən? Burda sənin filialını yaradaq? Bəlkə hələ hamılıqla pioner andına oxşayan and da içək: ”Son damla qanıma qədər Rəşad Xasayoğlunun işi uğrunda….”

Bəlkə Xasayoğlunun yox? Bəlkə bu Konqres başqa gənc üçün yaradılır?

Kağızı oxumağa başlayanda deyirdim bəlkə axırına yaxın müharibədən də bir şey yazar, bəlkə cavanları yığıb Ağdamı almağa getmək istəyirlər. Yox, qırışmal nə müharibədən, nə də Ağdamdan yazır.

Ağdam torpağı bunlara qənim olsun…

                                                                 21-22.02.08, Samara

 «Azadlıq» qəzetində çıxıb.