Саша Черный
В детской
— Seryoja! Oxudum ki, atamın əsərində,
Bizim bu yer kürəsi suda üzür sən demə,
Necə ki, klyotskalar sup kasasında üzər.
Müdrik Fales qədimdə belə təlim edərdi…
— Cəfəng şeydir sən deyən! –
İnamla uşaq səsi cavab tək buna dindi:
Sən öz alimliyinlə, Pavluşka, gözə girmə.
Yəqin sənin Falesin elmdə qanmır heç nə,
Falesdən ağıllıydı əmim, deyərdi mənə,
Bu yer kürəsi… qanda üzür yeddi min ildir!
1908
Ruscadan tərcümə
17-18. 03. 2019, Samara
Məlumdur ki, biz azərbaycanlılarda sabun adı iki cürdür: paltar sabunu və əlüz sabunu. Paltar sabunuyla, əlbəttə, paltar yuyurlar. O ki qaldı əlüz sabununa, burda məsələ bir az dolaşıqdır. Necə yəni əlüz? Bəs bədənin qalan yerləri? Onların sabunu ayrıdır? Varsa, adı nədir…
Eşitdiyimə görə, çox insan var ki, indiyəcən lap hamamda sabunla əlini və üzünü yuyur, qalan yerlərini isə elə yavan-yavan yaxalayıb qurulanır…
Ona görə də bizim gözəl dilimizdə hansı bir yerəsə sabunsuz girmək ifadəsi var. Yəni bunu belə başa düşmək olar ki, həmin yerin sabunu yoxdur və məcbur olanda ya şeytan vadar edəndə elə sabunsuz girirsən…
Deyirlər ki, Qərbdə yaşayan gözəl jurnalist və siyasətçi Emin Milli bu məsələnin həlli ilə məşğuldur. Yəni cənab Emin orda sabun istehsalına başlayıb, özü də hər yerin sabunu ayrı: baş sabunu, ayaq sabunu, qabaq sabunu, türkün məsəli, dal sabunu…
Bu yaxınlarda Emin Milli Azərbaycana gəlmək və özü ilə qayırdığı sabunlardan bir kisə gətirmək fikrindədir. Özü də sabunun gözəlliyini, onunla hər deşiyə girməyin mümkün olduğunu Emin bəy şəxsən prezident İlham Əliyevə nümayiş etdirmək fikrindədir…
Tez gəl, ay Emin Milli. Bizim millətə bu dalqabaq sabunu çox lazımdır. Bizdə çox adam çox yerə girmək istəyir, girə bilmir, pərçim olub qalır…
Gəl, gətir o sabundan…
Mirzə ƏLİL
17.03. 19
Samara
Çexovun xatirəsinə
Саша Черный
(1880-1932)
Простые слова
Uğur üç aylıqdır indiki vaxtda,
Daş atsan, dahiyə dəyəcək hökmən.
Müdrik-həyəcanlı Çexov, daha da,
Sən bizə yaxinsan bu gün dünəndən.
Oyatmaq istədin, inanmasan da.
Qazırdın sonacan, qaszırdın dərin.
Həqir təbəssümlə qınamısan da,
Yurdu və Atanı Təhqir edəni.
Sən aramızdaydın, aydın, həm incə
Hədsiz sadə idin və hədsiz açıq.
Görürdün bədbəxdir dünyamız necə,
Görüb üzülürdün necə çılpağıq…
Getdin. Ağrımızsa daha da artdı:
Kitbablar çoxalıb, ah nə çox kitab!
Gün-gündən lənətli çevrəsə dardır
«Çexov» buxovunu çətin ki qıraq.
Gülür, ağlayırdın, qisas alırdın.
İrinli yaranı açdığın zaman.
İndi hər şey açıq. Necə ağırdır,
Görüb çürüyəsən, amma susasan.
1910
Ruscadan tərcümə
16-17. 03, 2019, Samara
Aleksandr Bloka
Я пришла к поэту в гости…
Şairə gəldim qonaq,
Vazar günü. Günorta.
Geniş və sakit otaq,
Həyətdəsə şaxta var.
Mavi tüstünün üstdə,
Günəş moruq çalarlı…
Susqun ev sahibi tək,
Məndədir baxışları.
Elə gözləri var ki,
Görən unutmaz daha.
Mənsə, yaxşı olar ki,
Onlara heç baxmayam.
Bazar günü Nevanın
Dəniz qapılarına
Yaxın boz evdə söhbət
Ancaq əbədi qalar.
Yanvar 1914
Ruscadan tərcümə
16. 03. 2019, Samara
QEYD: Şeirin orijinalı qafiyəsizdir.
Защитникам Сталина
Onlardı qışqıran: ”Varavvanı sən,
Burax xatirinə əziz bayramın».
Onlardı Sokrata zəhər içirdən,
Gətirib zindana əcəl camını.
İçəydi zəhərlə dolu bu camdan,
Böhtanlar söyləyən ağzı onların,
Zülmün, işgəncənin məftunu olan,
Dünyanı yetimlə dolduranların.
1962
Ruscadan tərcümə
15.03. 2019, Samara
Как тяжко мертвецу среди людей…
Adamların içində ölüyə necə çətin,
Tanıtdırsın özünü. diri və ehtiraslı
Ancaq cəmiyyətə də əlac yox qatılmasan,
Gizlədib iş xətrinə səsini sümüklərin.
Dirilər yuxudadır. Tabutdan qalxır ölü
Gedir banka, senata, məhkəməyə də gedir.
Gecə nə qədər ağsa, kin qaradır o qədər,
Titrəyib cırıldayır lələklər təntənəli.
Məruzə hazırlayır səhərdən axşamacan,
Vəzifənin icrası, nəhayət, başa çatır
Dalını burcudur və ağzını marçıldadır,
Senatora abırsız lətifə danışınca.
Axşamdır. Yağan yağış laççığı sıçradaraq,
Palçığa yol gedəni, evləri, nə var qalan…
Başqa bir eybəcərə ölünüsə bu zaman
Taksomotor çatdırır can səsi çıxararaq.
Adamla dolu, böyük, çoxsütunlu salona,
Ölü tələsir. Onun əynində nəfis frak.
Qarşılayır üzündə şirin təbəssümüylə sarsaq
Sahibə öz əriylə, əri də ki, tay ona.
Məmur qulluğunda o, darıxmaqdan üzülüb,
Musiqi batırıbdır sümük şaqqıltısını.
Dostların əllərini o var gücüylə sıxır,
Diri göstərməlidir burda hökmən özünü!
Sütunun qabağında gözləşə bilir ancaq,
Rəfiqəsiylə — o da, önun kimi ölüdür.
Şərti-kübar nitqinə onlarıbn qulaq assaq,
Əsil, həqiqi sözlər eşidilə də bilir:
“Yorğun dostum, bu salon qəribə gəlir mənə” –
“Yorğun dostum, heç demə, əsil soyuq məzardır” –
“Gecə yarıdır artıq”. “Siz ki valsa NN-ni,
Dəvət eləmisiniz. Sizə vurrulmuş o da…”
Zaldasa NN artıq ehtiraslı baxışla,
Gəzib onu axtarır – həyəcanlanıb qanı.
Gözəllik var üzündə qızlığa məxsus onun,
Canlı sevgidən doğan fərəhindən alışır…
Qulağına önəmsiz nitqlər pıçıldayır,
Cazibəli, füsunkar bu sözlər dirilərə
Və görür ki, allanır zərif, incə çiyinlər
Başı düşdü çiyninə və necə əyilərək…
Adəti üzrə kübar kininin zəhərini,
Bura tanış olmayan kinlə yayıb dağıdır…
“Necə də ağıllıdır! Necə də sevir məni!”
Qadının qulağında yabançı bir səs dinir?
Sümüklər bir-birinə dəyərək şaqqıldayır.
19 fevral 1912
Ruscadan tərcümə
14.03. 2019, Samara
За городом вырос пустынный квартал
Bataqlı bir yerdə, şəhərə yaxın
Şairlər yaşayan məhəllə vardı.
Biri digərini hökmən onların,
Lovğa təbəssümlə qarşılayardı.
Üstündə hüznlü bu bataqlığın;
Nahaq yüksəlirdi ağ şəfəqli gün;
Şərəba və işə bütün vaxtını,
Çünki həsr edərdi buralı sakin.
Sərxoşkən dostluğa and vurardılar,
Hər biri boşboğaz, hər biri naqqal.
Öyüyüb səhərə yaxın, sonra da,
İş heyvanı kimi çalışardılar.
Sonra çıxardılar it sürüsü tək
Baxardılar necə allanır dəniz.
Qızılsaç bir xanım əgər keçdisə,
Təhll edərdilər geniş və dərin.
Onlar qızıl əsri xatiırlardılar,
Bütün naşırləri birgə söyərək.
Acı göz yaşları axıdardılar,
Çeçsə qızıl bulud, solsa bir çiçək…
Belə yaşardılar. Oxucu, indi,
Bəlkə düşünürsən bu pisdir daha
Sənin ömür boyu gördüyün işdən,
Batıb boğulduğun nohurdan ya da?
Yox, əziz oxucum, kor tənqidçim, bil,
Nə yoxsa şairdə, yenə də vardır,
Hörüklər, buludlar və qızıl əsr, —
Ancaq bunlar harda, sən özün harda?…
Razısan özündən və xanımından,
Ortabab günündən-güzəranından.
Bu dünya şairin mey camındadır,
Ona belə gün az, güzəran azdır!
Qoy hasar dibində ölüm bir it tək,
Məhv olum, deyiləm yenə də peşman.
İnanıram: tanrı qarla örtəcək,
Məni, inanıram öpəcək boran.
24 iyul 1908
Ruscadan tərcümə
13.03. 2019 Samara
«Русь моя, жизнь моя, вместе ль нам маяться?…»
Canım Rusiya, birgə can üzək yenədəmi?
Çar və bir də ki, Sibir, Yermak, bir də ki, türmə!
Ayrılmağın, tövbənin vaxtı deyimi indi,
Azad qəlblərə sənin zülmətlərin gərəkmi?
Vardı bildiyin nəsə? İnanırdın Tanrıya?
Sənin nəğmələrindən hansı məna anlanar?
Çud[i] hoqqalar çıxardı, bataqlıqları Merya[ii],
Qurudaraq saldı qat[iii]lar və verst dirəkli yollar…
Çaylarda qayıqları, şəhərləri qırırdın,
Gedib çatmadın ancaq müqəddəs Çarqrada
Çöllərə şahinləri, sonaları yayırdın,
Çöllərdən axıb elə toran qəldi qapqara.
Qara dənizdən dala, Ağ dənizdən o yana,
Gecənin zülmətində və gündüz işığında.
Baxır donuq lal üzlər, vəhşi kimi boylanır,
Od səpilir elə bil tatar baxışlarından.
Yurdunun, yatağının hər gecə üstündədir
Sakit, uzun qızartı, qayğı, təlaş oyadan.
Sən ey yuxulu ilğım, səndəki hikmət nədir?
Azad ruhumla bəlkə bu sənin oyunundur?
28 fevral 1910
Ruscadan tərcümə
12.03. 2019
Samara
[i] Çud – qədim rus dilində pribaltika və fin tayfalarının adı
[ii] Merya – Yuxarı Gjvoljyedə yaşamış qədim tayfanın adı
[iii] Qat – bataqlıqdan və qurunun su basmış hissəsindən tir döşəməklər çəkilən yol
Вы предназначены не мне…
Yox, mənim qismətim deyilsiniz siz,
Eləsə, yuxuma niyə girdiniz?
Bircə yuxu olur bütöv bir gecə,
Görür cəngavəri Xanım beləcə.
Beləcə yağını görür yaralı.
Yurdunu – yurdundan düşən aralı.
Kapitan yuxuda görür okean,
Qızın yuxusunda – çəhrayı duman.
Fəqət mən gördüyüm yuxu br ayrı,
Onun nə izahı, nə də təkrarı.
Onu görərəmsə yenidən əgər,
Damarda qan donar, ürəyim gedər..
Özüm də anlaya bilmirəm heç mən,
Gizli saxlamıram yuxumu nədən.
Sizə də mənim tək gərəksiz olan,
Sözlətri qoymaram fəqət məhv ola.
23 oktyabr 1920
Ruscadan tərcümə
11. 03. 2019
Samara
Ərəstun və Məmmədhüseyn
qardaşlarına
Uçmuşdu kosmosa Qaqarin artıq,
Uçmuşdu Titov da Tereşkova da.
Bizsə qonşulara gedib baxırdıq,
O vaxtlar hələ də televizora.
+
Ucalırdı qazma borularından
Yığılma antenna evin yanında.
Bacadan çıxaraq burulub gedən,
Tüstü aşağıda itirdi ondan.
+
Televizor özü ağ-qara, xırda,
Üstündə örtüyü zərif, bahalı.
Kiçik bir otağa yığılardılar,
Arvadlı-kişili kənd adamları.
+
Novruzda sevimli “Arşın mal alan”,
Konsertlər, teatr tamaşaları…
Bayram süfrəsini yarımçıq qoyan,
Ekran qabağına qaçan da vardı…
+
“Neftçi” oynayanda kişilərindi
Televizor — hamı azarkeş, dəli.
Otaq da elə bil irilənirdi,
Hamıya çatırdı, nə qədər gələ.
+
Başlara qoşaraq mən də başımı,
Qonşuya gedərdim hər gün az qala.
Başqaydı ekranda geyim, danışıq,
Alar, ovsunlardı qəlbi uzaqlar…
+
Bəkə qonşu evdə balaca ekran,
Dünyaya açılan pəncərə idi.
Qapı açıq idi kim gələ, haçan –
Budur düşündürən məni indi də…
10. 03. 2019
Samara
xeyrulla xayal 