Filologiya eləmləri doktoru, Azərbaycanın əməkdar tütünçüsü Zahid Xəlilin Xankəndiyə həsr etdiyi “şeir” xüsusən maraqlıdır, çünki müəllifinin təkcə necə “şair” olduğunu yox, həm də necə lotu və cüvəllağı olduğunu göstərir.

İgid İbrahim xanın
Gur nərəsi Xankəndi.
Qarabağ atlarının
Kişnərtisi Xankəndi.

Başa düşdünüz?  “Xankəndi  xan nərəsidir və at kişnərtisidir”. Dünyanın heç bir ölkəsində, heç heç bir xalqda belə cəfəng şeirlər yazılmır. Bizdə yazılır.

“Görən hansı adamlar,
Kimdən nəmər aldılar,
Ayqırların yerinə
Ulaqları saldılar.”

Şübhəsiz ki, “şair” burda incə eyhamlarla yazır. Bunu başa düşmək üçün sözlərin mənasını araşdıraq. Görək “ayqır” nədir. Lüğətdə: “Ayğır — yetkin erkək at. Cinsi yetişkənliyinə bir il-ilyarımlıqda çatır, lakin döllük məqsədilə 3 yaşından istifadə olunur.”

Ayğıra, yəni döllük ata Zahid Xəlil yəqin azərbaycanlıları bənzədir. Ulaq – ermənilərdir. Ancaq burda dolaşıqlıq var: əgər döllük at, əlbəttə, erkəkdirsə, Xankəndidə azərbaycanlıların ancaq erkəkləri yaşayıblar?

Cavab ver, ulu babam,
Soruşum yana-yana!
Xankəndi necə çöndu
Stepan Şaumyana?!

Burda bilmək olmur Zahid Xəlil ulu babasının qəbrinə ya şəklinə müraciıət edir. Bəlkə 85 yaşlı “şairin” ulu babası indiyəcən sağdır?

Əməkdar tütünçü Zahid Xəlil keçir şəxsiyyətə, rus demişkən, perexodit na liçnosti. Konkret olaraq, Stepan Şaumyanın şəxsiyyətinə.

“Bu Stepan Şaumyan
Özü boyda bir iblis!”

Özü boyda bir İblis – bir şey başa düşən var?
“Onu başa düşmədi
Nə rus, nə də ingilis.”

Rus Stepan Şaumyanı niyə başa düşmədi? Şaumyan Leninin sevimli inqilabçılarından biri olub. İngilisi deyə bilmərəm. İngiltərədə olmamışam Yəqin Zahid Xəlil olub, şəxsən ingilislərdən soruşub: “Do you like Stepan Shaumyan? «No, no, we don’t like him even a little bit!»

Ay lotu!

Çox-çox işlər qaynatdı,
Nə çaşdı, nə mat oldu.

Yadınızdan çıxmasın ki, bunu professor, dekan, kafedra müdiri yazır.Yəni ki, titullarına görə bu adam elitadır. Ancaq yazdığına görə gədədir.
Əvvəlcə Rusiyada
Sosial-demokrat oldu.

Burda dayanaq və keçək Zahid Xəlilin öz bioqrafiyasına. Lenin partiyası, yəni kommunist (bolşevik) partiyası əvvəlcə sosial-demokrat partiyası adlanıb. Zahid Xəlil də kommuist partiyasının üzvü olub! Zahid Xəlil hətta bir müddət Lenin adına Azərbaycan Pedaqoşi institutunun partiya komitəsinin katibi olub! Bu boyda ali məktəbdə partkom olmaq raykomluqdan da hörmətli və qiymətli vəzifə idi. Yəni Zahid Xəlil əslində ömrünün böyük hissəsini Şaumyanın partiya yoldaşı olub. “Əqidədaşı olub” demirəm. Pedaqoji institutda partkom işləyən adamda nə əqidə. Orda rüşvət ayaq tutub yeriyirdi… Və indi Zahid Xəlil utanmaz-utanmaz, arsız-arsız öz keçmiş partiya yoldaşına, partiya işi uğrunda həyatını itirmiş bolşevikə lənətlər və təhqirlər yağdırır…

Gah Ağcaqum cölündə
Öldü komissar kimi.

“Gah” havada qalır, çünki “gah”sadalama eləmentidir, ancaq sadalama yoxdur.
Heykəli də qoyuldu
Bakıda simsar kimi.

Ay lotu, niyə deyirsən “qoyuldu”? Niyə demirsən “qoyduq”? 

İndi “simsar”  sözünün mənasına baxaq: “Simsar – alıcı ilə satıcı arasında vasitəçilik edən, ticarət və ya digər əqdlərin bağlanmasına kömək göstərən dəllal, komisyoncu və ya aralıqçı mənasını verir.”

“Gözlərində eynəyi,
Çənəsində saqqalı
Başımıza çıxartdıq
O tülkünü, caqqalı.”

Şaumyan düşmən də olsa, etiraf etməliyik ki, əqidə adamı olub və əqidəsinə görə həyatını itirib. Zahid Xəlil kimi cildini dəyişənələr əsl tülkülər deyilmi?

Və dil «mədəniyyəti» bu səvyyyədə olan adamı sinfə, auditoriyaya buraxmaq olarmı?

Bir məqalənin annotasiyasını oxudum, müəllif yazır ki, Zahid Xəlil Azərbaycan poeziyasını dünya ədəbiyyatı səviyyəsinə qaldırıb…

Hamlet deyirdi ki, indi abırlı adam olmaq on min nəfərdən seçilmək eməkdir… Bu, Şekspirin vaxtında belə imiş. İndi, özü də Azərbaycanda, abırlı olmaq  bəlkə də yüz min nəfərdən seçilməkdir….

Deyirlər hərdən-birdən
Özgə adla gəlirmiş.
Heykəlinin önündə
Bizə xəlvət gülürmüş.

Azərbaycan oxucusu bunu niyə yeməlidir?

Özü başqa diyarda
Gəzirdi buğa kimi.

Bəs bunu?

Ahid Xəlilin bioqrafiyasındakı ən maraqlı faktlardan biri budur ki, bu adam, tütün fabrikinin işçisi, pedaqoşi institutu, yəni “kəndçilər institutunu” qiyabi şıbəsini təzəcə bitirmiş bu adam iyirmi dörd yaşında birdən-birə Bakıya gəlib institiu qəzüetinin baş redaktoru təyin edilir! Bu, gənc tütünçü üçün fövqəladə karyeradır və bu karyera sıçrayışına nail olan adamda fantastik keyfiyyətlər olmalıdır. Qoy indi hər kəs öz anlayışı çərçivəsində düşünsün ki, yaradıcılığı belə tükürpədən cəfəngiyyatdan ibarət olan Zahid Xəlilin hansı fantastik keyfiyyətləri onu belə yüksəkliklərə qaldırıb…

 26. 10. 2026, Samara