1967 –ci ildə SSRİ-də Oktyabr inqilabının 50 illiyi qeyd olundu, ölkə tarixindən bundan əvvəl v bundan sonra belə miqyaslı tədbir keçirilməyib. Bu bayrama dörd-beş il ərzində hazırlıq gedib. Oktyabrın 50 illiyi şərəfinə SSRİ-nin hər yerində zəhmətkeşlər sosialist öhdəlikləri götürürdülər: şaxtaçılar iki-üç dəfə çox kömür çıxarmağa, neftçilər qara qızıl hasilatını dörd-beş dəfə artırmağa, sağıcılar hər sovet inəyəindən iki-üç Amerika inəyinin südünü sağmağa söz verirdilər. Sosializm yarışında, əlbəttə, azərbaycanlılar ön sıralarda idilər. Azərbaycan çobanları hər yüz qoyundan 300-400 quzu alırdılar. Bir qozadan bir kilo pambıq yığan pambıqçılar vardı. Yun istehsalı görünməmiş vüsət almışdı, azərbaycabnlılar Oktyabr şərəfinə hətta yumurtadan da yun qırxırdılar…
Oktyabr inqilabımın yarım əsrlik yubileyinə yaradıcı adamlar da hazırlaşırdılar. Romanlar, poemalar, pyeslər yazılır, simfoniyalar, operalar bəstələnilir, filmlər çəkilirdi. Bu filmlərdən birini Azərbaycanfilim Mosfilmlə birgə çəkmişdi. “26 Bakı komissarı” adlanan film yubiley ərəfəsində, 1966-cı ildə ekranlara çıxmış, Azərbaycan tamaşaçılarının dərin məhəbbətini qazanmış, Şaumyanı. Caparidzni, Fioletovau, Əzizbəyovu xalqa sevdirmiş, onları xalq qəhrəmanlarına çevirmişdi. Janrına görə, əlbəttə, bu film tarixi dram idi. Ancaq məim Azərbaycan xalqım üçün bu film tragikomediiya idi. Bakı komissarları Ağcaqum çölündə güllənənəndə kasa dolu yaş axdan xalqım filmdə milyonçu Şahbazov görünəndə az qalırdı gülməkdən partlasın.
Filmdə Şahbazov adlanan zəngin sənayeçi, neft milyonçusu əslində Hacı Zeynalabdin Tağıyevdir. Onun rolunu İsmayıl Osmanlı ifa edir.
Burda demək vacibdir ki, filmin ssenarisinin əsas müəllifi İsa Hüseynovdur. Ssenari müəlliflərindən biri kimi filmin rejissoru, aşqabadlı azərbaycanlı, Mosfilmdə çalışan Əjdər İbrahmov da göstərilib. Ancaq bilavasitə azərbaycanılarla, xüsusən Tağəyevlə bağlı səhnələrin İsa Hüseynovun yazdığına şübhə yoxdur.
İsa Hüseynov Bakıda və Moskvada təhsil alıb, gənc yaşlarından nəşriyyat sahəsində məsul vəzifələr tutub. Yəni məlumatlı adam olub və Tağıyevin əslində kim olduğunu çox yaxşı bilib. Ancaq dövlət sifarişinə görə milyonçu Tağıyev mənfi surət olmalı, istismarçı kimi göstərilməli və hər cür aşağılanmalı idi. Bunun öhdəsindn İsa Hüseynov uğurla gəilib. Sovet dövrüdndə azərbaycanlılar filmə baxandan sonra Şahbazovun (Tağıyevim) replikalarını təkrar edir, onun tərzini çıxarır və uğunub gedirdilər. Azərbaycanlılar Lenini, Şaumyanı, Əzizbəyovu sevirdilər…
Mən uşaqlıqda İsa Hüseynovun “Yanar ürək” romanını, “Tütək səsi” və baqa povestlərini oxumuşam. “Yanar ürəy”i dörd-beş dəfə oxumuşam və hər dəfə çox təsirlənmişəm, o vaxtdan 60 ilə yaxın vaxt keçdiyinə baxmayaraq, bəzi epizodlar indiyəcən yadımdadır. Mənə elə gəlir k, indi bəzi yazanları, Məsələn Kəramət adlı bir “yeyib-içmək” həvəskarını nasir adlandıranlar nəinki “Danabaş kəndinin əhvalatlarını”, hətta İsa Hüseynovu, hətta Əkrəm Əylisin gənclikdə yazdıqlarını oxumayıblar və bilmrlər ki, nəsr sənəti nədir, nasirlik nədir. İsa Hüseynov danışıqsız ilahi vergili nasir idi. Ancaq sovet vaxtı Bakıda yaşayan nasir ev, ailəsinni yaxşı dolandıra biləcək, keyfiyyətli istirahətini təmin edə biləcək qazanc arzusundadırsa, gərək dövlətə işləyə, dövlət sifarişini yerinə yetirə. İsa Hüseynov milyonçu Tağıyevi qələminin gücüylə məkrli, fitnəkar bir qaniçənə çevirməkdən, həm də bunu kommediya instrumentlərindən istifadə ilə etməkdən boyun qaçıra bilərdi. Ancaq onda gərək bəzi rus yazıçıları kimi dövlət qulluğundan imtina edəydi, dissident həyatı keçirəydi, gedib ocaqçı, dalandar ya qara fəhlə işləyəydi. Buna isə çox zəngin mənəvi dəyanət, resurs lazımdır. Bizdə isə sovetin bütün yetmiş illik dövründə yaradıcılar içindən dəyişilməz mənəvi oriyentirləri, bütöv əqidəsi olan bir nəfər də çıxmayıb. Sovet dağılandan sonra da heç kimin sandığından “dissident” əsər çıxmadı. Yalnız duruşuna, “poza”sına görə “əyiılməz” sayılan Bəxtiyar Vahabzadə “Leninlə söhbət” poemasına görə SSRİ dövlət mükafatı aldı. Səsiylə tribunalar titrədən Xəlil Rza Lefortovaya aparılan kimi Ümuittifaq ekranına çıxıb dedi ki, “qələt eləmişəm…”
Filmdə belə bir səhnə var: Şahbazov şəxsən mədənə gəlib quyularını bağlatdırmaq istəyir ki, yerli bolşeviklər onun neftini Leninə göndərməsinlər. Fəhlənin biri sözünə baxmır. Şahbazov tanıdığı fəhləyə, Süleymana əmr edir ki, kranı bağlasın. Süleyman isə onun dediyinin əksini edir. Şahbazov Süleymana xatırladır ki, onu necə işə götürüb, necə onun balalarıının dolanışığını təmin edib. Savadsız fəhlə Süleyman tərəddüd içindədir. Komoissar Fioletov deyir: “Süleyman, xozeyin Parisə gedəndə səni özüylə aparmışdı? Novbarda sən onunla kababa yemisən?”
Film çəkiləndə fioletovlar əlli il idi ki, hakimiyyətə gəlmişdilər. Kommunist məmurlar bakı milyonçuları kimi yaşayırdılar və onların heç biri fəhlələri özü ilə Parisə aparmır, Novbahara dəvət eləmirdi. Paris cəhənnəm, Novbahar cəhənnəm, adi vətəndaş üçün adi mağazalarda da çox şey tapılmırdı, hər şey qıt idi və elə o vaxtlar “defisit” sözü sovet adamının leksikounda daimi vətəndaşlıq aldı…Yəni İsa Hüseyno yaxşı bilirdi ki, bolşeviklərin ədalət, bərabərlik barədə vədləri təbliğat, təşviqat alətindən başqa bir şey olmayıb…
(ardı var)
13.08. 2023, Samara
“Qalxan və qılınc adlı sovet filmində” “Nədən başlanır vətən” mahnısı səslənir. Mahnını iki sovet yəhudisi – Veniamin Basner və Mixail Matusivski — yazıb. Vaqif Bayatlı da gözləməyəcək ki, gəlib yahidilər bizim üçün Vətən şeiri yazsınlar. Özü yazıb.
