əvvəli burda: https://xeyrulla.com/2026/10/28/iranda-azerbaycanlilar-sayca-farslari-ote-biler-bu-felaket-olmazmi/
Süni İntellektlə “söhbətim” əsasında tərtib etdiyim məqalənin bu hissəsi İranda fars və azərbaycanlı əhalisinin rəqəmlərlə və faizlərlə sayı, onların artım dinamikası müzakirə edilir. Əvvəlcə farslarla azərbaycanlıların mədəniyyətlərinin, züsusən ədəbiyyatlarının bizim xeyrimizə omayan müqayisəsi üçün iki konkret misal gətiririrəm.
Səməd Vurğunun “Vaqif” komediyasında şah Qacaq Vaqifə deyir ki, onu bir şərtlə öldürməz: gərək o, indən belə farsca yaza. Gülməlidir? Vaqinin s əksən ya səksənə yaxın yaşı olmalıdır. Bundan sonra farscanı öyrənib şeir yazacaq? Vaqif deyir yox, mən də öz xalqımın şairiyəm və s. Vəzir cavab olaraq deyir ki, ayağı çarıqlı kiçik bir ölkə və s. Vaqifin cavabı elə gülməlidir ki, bir neçə belə komediyaya edər. Deyir ki, “sizin güldüyünüz çoban torpağı Nizamilər, Füzulilər yaratmış…”
Məsələ burasında olsa da, Nizami gəncəli olsa da, əsərlərini farsca yazıb, yəni Qacar deyən dildə… Həm də Gəncə fars dilli mədəniyyət mərkəzlərindən biri olub, nə çoban torpağı? O ki qaldı Füzuliyə, Füzuli ümumiyyətlə bizim yerlimiz deyil, iraqlıdır, əslində biz Nizamiyə Azərbaycan şairi deyiriksə, iraqlılar da Füzuliyə İraq şairi deyə bilərlər – bütün ömrünü Kərbəlada yaşayıb, ərəbcə divanı da var…
«Çoban torpağı» demək də də Qacar tərəfi haqlı görünür. Səməd Vurğun özü bu komediyada Qarabağ xanlığını çoban torpağı kimi təsvir edir, QAcarın qabağına çoban Eldardan başqa heç kim çıxmır, komediyada bir nəfər qarabağlı görmürük — nə əsgər, nə zabit, nə bəy… gürcü Tamara, erməni Aşot… kürd də var, qarabağlı yoxdur…
İkinci konkret misal. Baxın Azərbaycanın yazıçılar birliyinə. Orda bir neçə min üzv var. Sovet dövrü ilə işimiz yoxdur, son otuz beş ildə, yəni müstəqillik dövründə, onlardan hansısa dyərli bir ey yaradıb? O bir neçə min adamı qatıb qabağınıza qovun, yazıçıar birliyini təzədən yığın və təzə üzvlər qəbul edin. Yenə həmin hamam, həmin tas olacaq, yenə bastardlar, yəni vələdəzzinalar yığılacaq ora. Çünki prezident administrasiyasından yemlənən, əlləri uzanıqlı, belləri ikiqat, başları qapazlı və qzləri tüpürcəkli insanlardan yaxşı nə gözləmək olar? Mirzə Ələkbər Sabir belə bir ittifaqın üzvü olsaydı ondan nə qalardı? Yəni ədəbiyyatımızın nə keçmişini, nə indisini farslarla heç cür müqayisə edə bilmətik və onlar danışan yerdə başımızı aşağı sallayıb susmalıyıq…
+++++++++++++++++++++++++++++++++++
Farslarda və azərbaycanlılarda əhali artımının dinamikası İrana məxsus unikal demoqrafik fenomeni əks etdirir. Yaxın Şərqdə milli azlıqların dövlətqurucu millətdən daha sürətlə artdığı barədə geniş yayılmış fikrə rəğmən farslar və azərbaycanlıların artım dinamikası əslində bərabərləşib, bir sıra sahələrdə Azərbaycan əhalisi hətta farslardan sürətli qocalır. Hər iki etnos “demoqrahik şok” – doğumların kəskin azalması – yaşasa da, bu icmalardakı daxili proseslərin öz nüansları var.
1. Böyük demoqrafik düşüm
1980-ci illərdə İranda çox böyük doğuş bumu qeydə alınıb – orta hesabla hər qadına 6 – 6, 5 uşaq. Ancaq 19990-cı illərin axırında və 2000-ci illərdə ölkədə doğuş indiyəcən dünyanın heç bir yerində görünməmiş şəkildə aşağı düşdü.Bu gün İranda doğuş koeffisienti hər qadına 1,6 – 1,7 uşaq təşkil edir ki, bu da sadəcə çoxalma səviyyəsindən mühüm dərəcədə aşağıdır.
Bu enmə hməm azrəbaycanlılara, həm də farslara aiddir, lakin müxtəlif regionlard özünü müxtəlif cür göstərib.
2. Azərbaycanlılarda dinamika: “Qocalan şimal-qərb”.
Stereotiplərə rəğmən, iran Azərbaycanının əyalətləri ölkədə ən aşağı doğuş səviyyələrindən birini nümayiş etdirirlər. Ənənəvi Azərbaycan vilayətlərində (Şərqi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan) doğuç koeffisientihər qadına 1,3 – 1,5 uşaq səviyyəsindədir, bu da Cənubi və Şərqi Avropanın göstəriciləri ilə müqayisə edilə biləndir.
Enmənin səbədi: Azərbaycan regionları tarixən iqtisadi cəhətdən yaxşı unkişaf etmişdiilər, şəhərləşmə və qadınlar arasında savadlılıq burda ənənəvi olaraq yüksək idi.Yaşama xərclərinin arması, işsizlik, iqtisadi böhran nəticəsində gənc azərbaycan ailələriuşaq doğumunu kütləvi durətdə təxirə salır ya da bir uşaqla məhdudlaşırlar.
Əhalini köçüb getməsi. İran Azəərbaycanından Tehrana vəregionun mərkəzi snaye rayonlarına gənclərin güclü miqrasiya axını var. Şimal-qərb rayonlarının özündə isə əhali çox sürətlə qocalır.
3. Farslarda dinamika: Meqapolislərlə konservativ mərkəzin polyarlığı
Fars əhalisinin dinamikası təktərkibli deyik və birbaşa olaraq coğrafiyadan və dindarlıq dərəcəsindən asılııdr:
Meqapolislərdə “Demoqqrafik qış”
Tehranda və Alborz vilayətində assimilyasiyaya uğramış miqrantlaq qarışıq fars əhalisi daha çoxdur. Burda doğuş kritik aşağı səviyyədədir – hər qadına 1, 0 – 1, 1 uşaq. Paytaxtın fars orta təta təbəqəsi əhalinin ən sekulyar təbəqəsi sayılır və ən az uşaq doğur.
Sabit konservativ mərkəzT yni zamanda təmiz fars, ancaq dərin dini mərkəzi vilayətlərdə (Qum, Yəzd, İsfahan) doğuş daha yüksək səviyyədə qalmaqda davam edir.
Kim daha sürətlə artır?
Əgərəmənəvi olaraq yüksək doğuş reytinqi ilə fərqlənən ətnosları çıxsaq, “farslar azərbaycanlılara qarşı” duelində farsların kiçik üstünlüyü ilə nisbi demoqrafik paritet müşahidə olunur.
Ölkə mərkəzinin konservativ fars regionlarında doğuş səviyyəsinin yüksəkliyi hesabına İran əhalisinin ümumi balansında farsların payı çox mühüm dərəcədə olmasa da, artır…
29. 10. 2026, Samara
