Архив по авторам | Xeyrulla Xəyal

BALZAK YAŞLI RƏZİLLİK

Дек21

                                                                           XEYRULLA  XƏYAL

                

 

Hərdən-hərdən, iki-üç ildən bir, əlyazmalarımı açıb gözdən keçirirəm. İldən-ilə onların sayı azalır – çap olunduqlarına görə yox, onlar çap olunmurlar. Mən əlyazmalarımı cırıram. Qalanlarında  onları hələlik bu aqibətdən qoruyan şübhəsiz  və bəlkə də yeganə ləyaqət qədimlikdir. Onlar çoxdan yazılıblar. O qədər çoxdan ki, müəllifin özüm olduğunu düşünəndə dəhşətə gəlirəm. Yəni, ruslar demişkən, mahnı oxunub qurtarıb. Ancaq kim oxudu o mahnını, haçan oxudu…

Bu yaxınlarda “Yol söhbəti” adlı hekayəm keçdi əlimə. Az qala otuz il əvvəl yazılıb. Bir iyirmi beş il əvvəl də makinada çap olunub. Sap-sarı olmuş kağızdan hüzn yağır, həm də təkcə hüzn yox – yoluxmaq da olar, allahın o qədər dərdi var ki, biri elə bu kağız sarılığında gəlib adamı tapar…

Yadıma düşür ki, hekayədəki adam uydurma deyil, onun adı Paşa idi və bu Paşa kişi bəlkə iyirmi ildir ölüb…

Mən Paşa kişiylə danışanda onun olardı…  Yəqin mənim indiki yaşımdan az olardı yaşı. Sarışın ucaboy adamdı. Sağ əlinin kürən tük basmış barmaqlarına yaşı döyülmüşdü. Mənim əyri-üyrü ğöy rəqəmlərə baxdığımı görüb dedi ki, bu tarix əslində öz yaşı deyil, müharibə vaxtı tanışlıqla yaşını iki il azaldıblar ki, cəbhəyə getməsin, elə o vaxtlar da yalançı yaşını döydürüb barmaqlarına…

O bunu istintaqda olan  kimi danişırdı – ciddi, qaraqabaq, qayğılı. Həm də bir az kinayəli: sən olsaydın, gedərdin?

Paşa kişi, eşitdiyimə görə, vərəmdən ölüb…

İndi barmaqlar üstünə doğüm tarixini döydürmək, deyəsən, dəb deyil. Bir vaxt nadanlıqdan bunu eləyənlərin barmaqlarındakı rəqəmləri daş-qaşlı üzüklər gizlədir. Əslində Rusiya azərbaycanlılarının çoxu üçün gizlədiləsi doğum tarixi deyil.

Azərbaycan diasporunun onurğa sütunu 30-45yaşlılardır, qadınlar üçün bu, Balzak yaşıdır- arxada sevgilər, sarsıntılar, məyusluqlar, öndə — təlaşlar, istəklər, ümidlər…

Bizim söhbətin mövzusu kişilərdir.

“Sonra gəldim Samaraya…”  Bunu söhdət elədiyim azərbaycanlıların çoxu deyir. Sonraya qədər olan – səksəninci illərdir. Sonra – doxsan birdir, doxsan ikidir, doxsan üçdür. Doxsan üçdə gələnlərin biri mənə dedi ki, doxsan ikidə Azarbaycanda futbol oynayırmış. Təəccübümün hüdudu yox idi. “Müharibənini qızğın vaxtı?” “Hə, çempionat gedirdi də. Futbolçular azad olunmuşdular çağırışdan…” “Bəs sonra?” “Nə sonra? Sonra gəldim Rusiyaya…”

Doxsan üçüncü ilin payızında mən məzuniyyətdən qayıdırdım, Salyan-Bakı yolu Qubadlıdan, Zəngilandan gələn qaçqın maşınları ilə tutulmuşdu. Başa düşürdüm ki, indi Vətəndən getmək – rəzillikdir. Ancaq düşüb qalmağa da qüdrətim çatmırdı – kuzovlardakı paltar-palaz üstündə oturan arvad-uşağın sarsılb əyilmiş üzləri, künclərə bağlanmış xəstəhal, öz ifrazatlarına bulaşmış  mal-qoyun, yolu kəsib qaçqınların Bakıya axınını saxlamağa çalışan əsgər və polis dəstələri, kənddə olduğum vaxt hər gün saatlarla iclas keçirən ölkə rəhbərinin qulaqlarımdan getməyən səsi məni öz rəzilliyimdən də artıq dəhşətə gətirirdi…

Bakı- Rostov qatarı cavan kişilərlə dolu idi. Mən doğum tariximi, Rusiya vətəndaşlığımı barmaqlarıma, alnıma yazıb camaata göstərməyə hazır idim. Sənə bir söz deyən yoxdur, ancaq elə gəlir ki, hamı səni qınayır…

Söhbət elədiyim azərbaycanlıların hamısında səngər, barıt qoxusu, güllə yarasından iz, qəlpə qalığı axtarıram. Baş əymək, üz sürtmək, üzr istəmək üçün.

Sonra…

Bu sonra ilə antibioqrafiya başlanır.

Əlbəttə, Paşa kişi olub. Vərəmdən ölməyi də düzdür.

Olubmu? Düzdürmü?

O Paşa elə mən özüm deyiləmmi? O hekayədəki söhbəti elə mən öz-özümlə eləmimişəmmi?

Rusiyada uğurlu azərbaycanlının mənzilində başqa vacib şeylərlə yanaşi peyk antennası var. O bu antenna ilə Azərbaycan telekallarının verilişlərinə baxır. Doğma vətəndə camaatın elliklə muğamat oxumağı,elliklə ziyarətə getməyi, jurnalistlərin dama basılmağı, milli öndərə yeni heykəllər qoyulmağı ona pozitiv emociyalar verir.

“Bu gün-sabah prezidentimiz torpaqlarımızı alacaq,”- azerbaycanlı kafesində o, bir soydaşına deyir. Soydaşının da antennası var. “Hə, baxıram hər gün. Dünən yaman danışırdı. Alacaq…”

Güman etmək olar ki, onlar bir vaqonda gəliblər. Bəlkə də bir təyyarədə. O vaxt futbol oynayırdılarsa, təyyarələr niyə uçmayaydı?

Biz burda kişilərdən danışdıq. Ancaq kişinin də həyatında əvvəl və sonra olur…

Bəzən yaran elə göynəyir ki, əlinə keçəni qapıb basmaq istəyirsən.

Bu yazı da elə həmin “ələ keçəndir” və sonra yaradılmış və yaradılmaqda olan dəyərli milli ədəbiyyata heç dəxli yoxdur.

11.02.08 Samara

 

 

BEŞ!

Дек21

                                        

 

Yəqin ki, elə dünyanın hər yerində ad almaq şərəfdir, bircə Salyan şəhərindən başqa. Salyanda ad aldın, evin yıxıldı. Salyanlı hələ həyatda ağı-qaradan seçməyi əməlli-başlı öyrənməmiş bir də görür yerliləri yöndəmsiz bir adı bıçaq kimi soxdular onun bioqrafiyasına. Evi yıxılan başına-gözünə vurur ki, günahım nədir, neyləmişəm axı. Salyanlılar bir qapaz da əlavə edib deyirlər ki, kəs səsini, qırışmal, yaxşı fikirləşsən, bilərsən neyləmisən…

Salyanlıların bir-birinə verdiyi çox  adları, düzü, heç kağıza da yazmaq olmaz… Ancaq uşaq-böyük yanında dilə gətirilə bilənləri də var. Məsələn, Beş. Gül kimi addır. Ad sahibi özü də gül kimi adamdı. Mən mərhumu, yaxından da olmasa, tanıyırdım. Əlbəttə, onun da hamı kimi pasportu vardı və pasportdaki adı Beş deyildi. Salyanlılar bu qaraqaş-qaragöz kişiyə ona görə Beş, daha doğrusu, Beş adı vermişdilər ki, ümumiyyətlə lal-dinməz bu adam bütün suallara bircə sözlə cavab verirdi: ”Beş!” “Neçə yaşın var?” “Beş!” “Neçə manat maaş alırsan?” “Beş?” “Neçə uşağın var?” “Beş!” Mərhum Beş yay-qış qaloş geyərdi. Şəhərin harasında yas yeri olsaydı, hökmən naharını ora salırdı.  Yasin oxunduqca qara gözlərini qıyır və başını dərin razılıqla bulaya-bulaya “Sağ ol! Sağ ol!” deyirdi, elə bil ki, mollaya yox, meyxanaçıya qulaq asır.

Allah salyanlılardan razı olsun, xətrinə dəymirdilər…

Beşin ailəsi, uşaqları vardı. Mən ciddi güman edirəm ki, mərhumun başqa yerlərdə də, o cümlədən Bakida yaxın qohumları və hətta uşaqları da ola bilər. Məndə bu güman son illər Baki prokurorlarını diqqətlə müşahidə edəndən sonra yaranıb. Düzdür, mən indiyəcən bir nəfər də canlı Baki prokuroru(canlı olmayanını da) görməmişəm. Ancaq atalar deyib ki, prokurorun üzünü görmə, ittihamını eşit.

Bir neçə il əvvəl Qarabağ müharibəsinin veteranları erməni zabitlərinin Bakıya mümkün gəlişiylə bağlı dinc etiraz nümayişıninə çıxanda, prokuror onlar üçün beş il iş istədi və aldı da. Yəni işi prokuror almadı, müharibə veteranları aldılar. Elə o vaxt şübhələndim: Niyə məhz beş il? Bəlkə o prokurorun əsli salyanlıdır və elə Beşin qohumudur?

İndi prokuror Qənimət Zahid üçün beş il istəyəndə mənim şübhələrim lap artdı. Əlbəttə, Baki prokurorları həmişə beş il istəmirlər, bəzən doqquz il, on il istəyirlər. Ancaq məsələ burasındadır ki, salyanlı Beş də hərdən çaşırdı, doqquz deyirdi, on deyirdi. Hansımız çaşmır ki?

Mən bilmirəm ki, Baki prokurorları qaloş geyirlər ya yox. Naharlarını yas yerlərinə salıb-salmadıqlarını da bilmirəm. Ancaq salyanlı Beşlə eyni psixotip olduqları aşkardır.

Burda ciddi bir məsələ var: müəlliflik hüququ. Əgər onlar salyanlı Beşlə qohum deyillərsə, ona ad kimi, həyat devizi və rəmzi kimi məxsus sözdən icazəsiz istifadə etmələri qanunsuzdur. Əslində onlar hər dəfə “beş” sözünü işlədəndə salyanlı Beşin ailəsinə öz maaşlarından( Baski prokurorlarının başqa gəlirləri olmaz) pul ayırmalıdırlar. Və tək onlar yox. Putin dövründə çoxlu siyasi hökmlər çıxarmış Rusiya prokurorları da. Günahları yalnız keçmiş səhiyyə nazirinin və prezidendin özünün ictimai qəbul otağına icazəsiz girmək olan onlarla tələbə gənc beş il sərt rejimli cəza alıb türmələrdə çürüyürlər. Bu cəzanı onlara kəsən prokurorlar da ya “beş”i nə möcüzəyləsə bizim salyanlıdan eşidiblər, ya “beş” rəqəminin dustaq tərbiyəsi üçün lap “həkim yazan” olduğunu Baki prokurorlarından öyrəniblər. Hər necvə olsa, Rusiya prokurorlarının salyanlı Beşin ailəsinə, Azərbaycan və  Rusiya ədliyyə sisteminin ən vacib dirəyinə çevrilmiş bu adı ona verən camaata borcu çoxdur.  Borcdan çıxmağı Beşə heykəl qoymaqla başlamaq olar. Bilirəm ki, küçələrimizdə, bağlarımızda, meydanlarımızda yalnız bir adamın heykəli qoyula bilər. Mən şəxsən Beşə heykəli Ədliyyə nazirliyinin qabağında görürəm.

Müxalif fikirli adamların yatdığı türmələrin qabağında isə heykəlin surətlərini qoymaq olar…

                                        24.02.08 Samara

 

  

 

PİRALININ XATİRƏSİNƏ

Дек21

                                                

Guya zər atmaqda yox bərabərin —

Belə demirdinmi? Elə atıldı

Zərlər – oyunu da, tası da verdin,

Nərdtaxtan qapanıb bucaqda qaldı.

 

“Yaradanı gəlsin, udaram!” deyən,

Sən deyildin? İndi oyunu, nərdi,

Bizi yaradanın önündəsən sən.

Bəlkə yox… Kim bilir yol nə qədərdir

 

Tanrı hüzuruna. Min il bəlkə də,

Yol gedib, min il də bükərsən boyun

Kandarda. Uduzan hamı – o təkdir.

Gözlərsən yetincə oyunun sonu…

 

Bəlkə də çox qalmaz bucaqda nərdin,

Oynar oğlanların, gəlib-gedənlər.

Əli gətirənsə yenə də hərdən,

“Bunu yaradanla oynaram!” – deyər…

                                                      22-24.03.08, Samara

ON BEŞ — ON ALTI YAŞDA

Дек21

 

Tünd şərab kimidir o vaxtlar həyat,

Gün keçmir – içilir, qaynadır qanı.

Sevgi, donkixotluq – gülür camaat.

Bu meyi tərgitmək, həyatı yəni,

Tərk etmək istəyi sarsıdır canı –

Başını divara vurmağın gəlir.

Ya da xəyalında açdığın atəş,

Beynini dağıdır, sinəni dəlir.

Addımınsa ürkək, yerişin yavaş,

Öz ürək səsin də doğurur təlaş.

Çənəsi çəlikdə, gözü sulanan,

Günləri su kimi içib dolanan,

Qocalar görürsən – başın hərlənir…

                               iyun – 5iyul 2008, Samara

ROBERT FROST. QIZIL OLAN QALMIR

Дек21

robert-frost

(NOTHİNG GOLD CAN STAY)

 İlk yaşıllıq təbiətdə,

Qızılıdır – tezcə gedər.

Sütül yarpaq – çiçək sayaq,

Bircə saatlıqdır ancaq.

Yarpaq düşür, yarpaq solur,

Ədəm bağı qəmlə dolur.

Günlə gedir qızılı Dan,

Ömr eləmir qızıl olan.

ingiliscədən tərcümə

2000-ci illər, Samara

+++++++++++++++++++++

Nothing Gold Can Stay

By Robert Frost
Nature’s first green is gold,
Her hardest hue to hold.
Her early leaf’s a flower;
But only so an hour.
Then leaf subsides to leaf.
So Eden sank to grief,
So dawn goes down to day.
Nothing gold can stay.

RAZISAN? HƏ, HƏ…

Дек21

Bu Novruz bayaramını da belə yola verdim…

“Keçirdim” deməyə ürəyim gəlmir, çünki, sizdən nə gizlədim, bir az kasıblıq oldu. Qabaqlar hər Novruzda bir neçə samaralı soydaşım mənə bayram payı gətirirdi, bu dəfə bir çürük qoz da gətirən olmadı. Hansı qurumsaqsa mənim adıma çıxarıb ki, güya mən Azərbaycandakı referendumun əleyhinəyəm, mənim pay gətirənlərim də inanıb inciyblər məndən.  Çünki çox vətənpərvər adamdırlar, vətəndən ötrü başlarlından keçərlər, prezidentdən ötrüsə bütün başqa yerlərindən. Üstümə xəbər göndəriblər ki, Mirzə, biz səni belə xain bilməzdik. Azərbaycan refetendumunu erməni özü bəyənib, sən namərdlikdə ermənini də vurub keçmisən.

Vallah, mənim adıma söz çıxaran qurumsaq əlimə üşsəydi, bilirsiniz mən ona neylərdim? Bilmirsiniz? Mən də bilmirəm.

Heyf, cavanlıq!

A kişi, mən həmişə Əliyevlərin əbədilik ölkə başçısı olmağını istəməmişəmmi? Bunu hər yerdə deməmişəmmi? Bunu bəlkə İlham Əliyev özü də bilir və eşitsə ki, Mirzə böhtan qurbanı olub, ordan mənə bir vaqon qoz-fındıq göndərər. Əslində referendumun nəticələri mənim üçün qoz-fındıq, paxlava və şəkərburadan min dəfə qiymətlidir. Camaat qırxdan çox sualın cavabına yüz faiz “hə” cavabı verib. Bəli, yüz faiz. Sonra İlham bəy zat-aliləri deyib ki, on faiz azaldın, desək ki, yüz faizdir, bizə hökmən göz dəyər. Ona görə on faiz azaldıblar. Ancaq doxsan faizə də bəzi qonşuların paxıllığı tutub. Deyilənlərə görə, mərkəzi seçki komissiyasının sədrinə ermənilərin gözü elə dəyib ki, yazığın ağzı əyilib və indi zəhmətlə qazandığını yeyə bilmir…

Dünyanın çox ölkələrinin rəhbərləri bizim xalqımıza “afərin” deyiblər. Bizim prezidentimiz də Birləşmiş Millətlər Təşkilatına məktub göndərib ki, hansı ölkənin konstitusiya dəyişdirmək fikri olsa, gəlsin referendumunu keçirsin Azərbaycanda. Bizim camaatımız siyasi cəhətdən elə kamilləşib, elə yetkinləşib ki, bütün konstitusiyaları istənilən dildə gözüyumulu oxuyar və gözüyumulu da səs verər. Guya Pangemun cənablarının bu təklifdən gözləri yumrulanıb alma boyda olub və Koreya dilində nəsə deyib. Bizim diplomatlar bunu da “hə” kimi başa düşüblər…

Burda bir soydaş var… Adını demirəm. Heç etibarım yoxdur ona, ürəyimə damıb ki, fikri-zikri məni güdaza verməkdir. O gün mənə deyir ki, Mirzə, bilirsən niyə bizim camaat yüz faiz “hə” deyir? Çünki bizim camaat çox qeyrətli camaatdır. Dedim ki, a kişi, mən özüm də yaxşı bilirəm ki, bizim camaatımız qeyrətli camaatdır. Sözünün canını de. Deyir ki, Mirzə, Azərbaycanda səsvermə bülletenlərinin qırağında xırda hərflərlə yazırlar ki, “hə” deməyən maygülüdür. İndi özün fikirləş, kim maygülü adını üstünə götürər? Bülleteni qollayıb çıxırlar…

Soydaşımın bu söhbəti məni açmadı, tez sağollaşıb ayrıldım. Belələriylə aşnalıq qatsan, qozdan mərhum olmaq nədir, başında bir vaqon qoz sındırarlar.

O ki qaldı Novruza, Bakıda elə kef olub ki, qonşularımızın ağızlarının suyu axıb. Hələ bir neçə min erməni müraciət eləyib bizim hökümətə ki, buraxın gələk top-tüfəngimiszlə sizin atəşfəşanlığınızda iştirak edək.  Bizim hökümət deyib ki, yox, biz sizi qoymuruq, çünki biz sizdən küsmüşük və hələ danışmaq istəmirik. Ermənilər də elə bikef olublar ki, başlayıblar Ağdamda hərbi təlimlər keçirməyə.

Seçki komissiyası sədrinin əyilmiş ağzına and ond olsun, bu ermənilər çox üzlü, çox həyasız adamdırlar. Onlara deyəsən ki, qırışmallar, təlim keçirməyə yer başınıza qəhətdir, gərək elə Ağdamda keçirəsiniz? Bəs demirsiniz ki, top səsləri çatar ağdamlıların qulağına və bu, ağdamlıların qeyrətinə dəyər?

 

                                                              Mirzə ƏLİL

26.0309 Samara

 

 

 

СПРОСИТЕ У БЫВАЛОГО

Дек20

«А вы спрашивали у Ходорковского? Я более чем уверен, что Михаил Борисович сам не хочет выйти из тюрьмы. Знаете, когда человек долго на одном месте сидит, то не хочет его покидать, я это по себе знаю…», — сказал сегодня журналистам Владимир Путин.

СОБАКИ И СОБАЧЬИ СТРАСТИ

Дек20

В сегодняшнем номере «Dayli Mail» есть статья о брошенных собаках. В Англии после рождественских праздников брошены на улицу тысячи собак. Многие из них хозяевами были получены в качестве рождественских подарков. После праздников, рассудив, что содержание собак им обойдется в значительную сумму, добрые христиане бросили животных на произвол судьбу. Некоторых подобрали благотворительные организации. Но не всех. Впрочем, бросали не только «подарков», но и старых друзей. Экономический кризис…
Марина Цветаева, кажется, в очерке о художнике Н. Гончаровой, обращает внимание на то, что в Евангелии почти нет зверей и птиц. Свиньи есть в негативном контексте. Есть фраза «птицы небесные». Больше нет ничего…
Главное в христианстве — да и в Исламе то же — вера в загробную жизнь, в воскресение, в бессмертие. Точных представлений  о загробной жизни по объективной причине нет. Возможно, они, то есть эти точные представления, особо и не нужны. Главное, чтобы вновь была жизнь, а обустроиться в ней человек — особенно если учесть его предыдущий опыт — наверняка сможет. Человек, выживающий в тундре, в пустыне и даже в замерзающем военном городке Забайкалья, в загробной жизни точно не потеряется, быстро сообразит, что к чему. Нельзя исключать, что будут инструкции, инструктора. В мусульманском раю правоверные попадут вовсе на все готовое.
Тем не менее вряд ли кто будущую жизнь представляет не похожей на нынешнюю. В улучшенной модификации, конечно. А человека человеком делает не только то, что в нем, но и в равной или в большей степени то, чем он окружен и с чем он соприкасается. Природа, стихия, животные, «птицы небесные». И если всего этого в загробной жизни не окажется, стоит ли о ней мечтать?
К статье в британской газете приложено несколько фотографий брошенных собак. Посмотрев в их грустные глаза, думаешь о том. что несправедлив человек, придумавший бессмертие только для себя.
Несправедлив и глуп, ибо незаслуженно и высокомерно выделил себя среди тех, кто за свои земные страдания, часть которых причиняется нами, заслуживает больше награды…

İndi ağacları bəzəyən bu qar…

Дек20

İndi ağacları bəzəyən bu qar,

Artar, ağırlaşar, yükə çevrilər.

Bağlarda, parklarda şaqqaşaraqla,

Gecə budaq sınar səhərə qədər.

 

Sabah günəş çıxar, şaxta azalar,

Çox çəkməz, ağaclar cıxar yük altdan.

Hansısa əvvəlki vüqarla durar,

Hansısa duruxar xəcalətindən.

 

Olur ki, beləcə tablamırıq biz,

Taledən çiyinə yazılan yükə.

Əgər sınmasaydı qol-qanadımız,

Uçub ucalardıq göylərə bəlkə…

                                                         30.12.07 Samara