DİLİMİZ: HEYDƏR ƏLİYEV VERSUS BƏXTİYAR VAHABZADƏ

BAXTİYAR

Bəxtiyar Vahabzadə ilə Heydər Əliyev arasında dilin adı ilə bağlı mükaliməni lap bu yaxınlarda, həm də təsadüfən gördüm. Bəxtiyar Vahabzadəni tanımasaydım, yəni bioqrafiyasının ən vacib faktlarını bilməsəydim, deyərdim ki, Əliyevin hüzurunda tribunadan danışan adam orta təhsilli, ordan-burdan arabir oxuyan, heç bir sistemli biliyi olmayan ahıl bir kişidir.

Bəxtiyar Vahabzadə filologiya elmləri doktoru, professor idi!

“Bəxtiyar Vahabzadə müəllimim olub” deməyə tərəddüd edirəm, mən iniversitetdə qiyabi oxumuşam, və Bəxtiyar müəllimin cəmi beş ya altı dərsindən, səhv etmirəmsə, ikisini mən buraxmışam, birini də o. Məndə o üç dərsdən yaranmış təsəvvürə görə, Bəxtiyar Vahabzadəyə oxumuş, savadlı adam demək olardı, ancaq yüksək təhsilli, yüksək akademik təhsilli adam yox. O. Azərbaycan dövlət universitetində 50-ci ilərin əvvəlində oxumuşdu, bəxti gətirmişdi ki, bir şeiri elə birinci kursdan Səməd Vurğunun xoşuna gəlmişdi. Lenin ordenli xalq şairi sütül tələbəni kitabsız-zadsız Yazıçılar İttifaqına üzv keçirmişdi. Bundan sonrakı həyat Vahabzadə üçün olmuşdu yağ içində pendir. Universiteti qurtarıb orda da qalır, əvvəl Səməd Vurğundan bir dissertasiya yazıb olur elmlərin namizədi, bir az sonra Səməd Vurğundan ikinci dissertasiyanı yazıb olur elmlərin doktoru və professor. Başı bir dəfə yüngülcə ağrıyıb, “Gülüstan” poemasına görə. Əslində ağryan qəzet redaktorunun başı olub… Bəxtiyar Vahabzadəninsə hər il bir neçə kitabı çıxıb, cəfəng pyesləri akademik teatrda oynanılıb, özü də elmlərin doktoru və professor! Yüksəs statuslarla, yüksək mükafatlarla təpədən dırnağa zirehlənmiş canlı klassik! Kim onun qabağında bir söz deyə bilərdi? O haçan, kiminlə polemikaya girişmişdi, debata çıxmışdı? Onun dissertasiyalarına, məsələn, kim nə deyə bilərdi? Onun dissertasiyalarını tənqid Səməd Vurğunun tənqidi olardı, Səməd Vurğun haqqında sovet dağılana qədər kim gldən ağır söz deyə bilərdi?

Azərbaycan parlamentində Heydər Əliyevlə mükalimə Bəxtiyar Vahabzadə üçün, yəni eləmlərin doktoru, professor, akademik üçün ilk elmi polemika idi. Mövzu formal cəhətdən dil olsa da, bərabər dərəcədə və bəlkə də ondan artıq ədəbiyyata aid idi.

Dilimiz necə adlanmalıdır?

Ümumiyyətlə, bizim dilimiz varmı? Və ya Azərbaycan dili bolşevik fantaziyasıdır, bizim dilimiz yoxdur, yəni müstəqil dilə layiq deyilik, layiq olduğumuz osmanlının dialektidir.

Belə?

Və ömründə ilk dəfə özü də gözləmədən elmi polemikaya girən Bəxtiyar Vahabzadənin necə kəmsavad olduğu, miskinliyi, səviyyəsizliyi göründü. Həm də məlum oldu ki, Bəxtiyar müəllim yalan danışmaqdan da çəkinmir. Əslində bu, çoxdan məlum idi. Bəxtiyar Vahabzadə “Lenin” poeması boyda yalan yazıb, bir ətək Dövlət mükafat alıb, yeyib, üstündən də su içib. Bunu kimi bilmirdi?

Və, yeri gəlmişkən, o parlament zalında oturanlardan yalan danışmayanı vardımı?

Bəxtiyar Vahabzadə Yusif Səmədoğlunu qınayır ki, o, “türk dilini qırx faiz başa düşür”. Ancaq şübhəm yoxdur ki, Bəxtiyar Vahabzadənin özü də türk dilini qırx faizdən çox başa düşməyib, və onun filologoya fakultəsindəki həmkarları arasında türkü qırx faizdən çox başa düşən adamlar az olub.

Əgər söhbət bazar, məhəllə danışığından, serial replikalarından yox, ədəbi türk dilindən gedirsə!

Türk dili, əlbəttə, xarici dildir!

Bəxtiyar Vahabzadə deyir: “İyirmi-otuz il keçəndən sonra çox adam deyər ki, elə “ov” da bizim olub”.

Niyə də deməsinlər? “Zadə” bizimdirsə, “ov” da bizimdir. Yaxud, əksinə, “ov” bizim deyilsə, “zadə” də bizim deyil!

“Kitab”, “məktəb”, “gül”, “bülbül” bizimdir?

Bəxtiyar Vahabzadə deyir ki, heç olmasa, mötərizədə yazaq “Azərbaycan türkcəsi”.

Heydər Əliyev deyir a kişi, adın professordur, akademikdir, sənə vermədiyim mükafat qalmayıb, danışığına fikir ver, nəcə yəni mötərizə? Dünyada hansı dilin adında mötərizə var? Təxminən belə deyir. Mənə elə gəlir ki, Heydər Əliyev Bəxtiyar Vahabzadənin miskinliyini yaxşı görürdü, ona görə tribunada ayaq üstündə saxlayıb ibtidai sinif şagirdi kimi başına ağıl qoyurdu.

Heydər Əliyev, unutmayaq, ilk təhsilinə görə ibtidai sinif müəllimi olub!

2

Heydər Əliyev Bəxtiyar Vahabzadəni dərindən fikirləşməyə dəvət edir. Deyir ki, biz dilimizi “Azərbaycan türkcəsi” adlandırsaq, belə çıxacaq ki, o, türk dilinin dialektidir.

Sonra davam edir: “Onda millətimiz nədir? Azərbaycan türkü? Özbək niyə demir ki, mən “Özbəkistan türküyəm”, tatar niyə demir ki, “mən Tatarıstan türküyəm?”

Heydər Əliyev tamamilə haqlıdır, hərçənd məsələyə dil ya tarix problemi kimi baxmır, siyasi problem kimi baxır.

Heydər Əliyev yetmiş yaşında, 40 ildən çox kommunist partbileti gəzdirib Kreml tabeçiliyində işləyəndən, tabeçiliyin hər cür şirin-acı məziyyətlərini görəndən sonra özü də gözləmədən müstəqil dövlətin, BMT üzvü, beynəlxalq hüququn subyekti olan dövlətin başçısı olub. Heydər Əliyev yaxşı başa düşür ki, xüsusən Azərbaycan kimi ölkədə dil dövlətin onurğa sütunudur. Azərbaycan dilinin “türk dili” adlandırılması milləti ən mühüm atributdan mərhum edir, Azərbaycanın əvvəlcə dil, mədəniyyət sahəsində, sonra isə siyasi cəhətdən Türkiyə tərəfindən udulması üçün zəmin hazırlayır, hələlik isə sanki tarixi anlaşılmazlıq nəticəsində metropoliyadan aralanmış Türkiyə əyalətinə çevirir.

Heydər Əliyev bütün bu sitüasiyanı bütün incəlikləri ilə görürdü və həmiçinin onu görürdü ki, dilin “türk” adlandırılması onu Türkiyə rəhbərlərinin yanında əyalət başçısına çevirir.

Heydər Əliyev Azərbaycan rəhbərliyinə qayıdandan sonrakı ilk illərdə televiziyada, mətbuatda Azərbaycan dilinin başına nə oyun gətirildiyini yaxşı görmüşdü. “Dilin adını “türk” qoymaqla biz onu osmanlı türkcəsinə çevirmiri ki” deyənlərin fitnəsi onu aldada bilməzdi.

Çevirirsiniz, cənablar! Yox, “cənablar” yox, lotular!

Bilmirəm, özü, ata-babası, qardaşları qatı şiə adları daşıyan Heydər Əliyevlə osmanlı arsında qismən də olsa şiəlik dayanıbmı? Hər halda Azərbaycan etnikliyində şiəlik elementinin tarixi vacibliyini yaxşı başa düşməliydi.

Hüseyn Cavidi, məsələn, nə naxçıvanlılıq, nə şiəlik osmanlılığa aşiqlikdən saxlaya bilmişdi. Güclü dramaturji istedadlı, ancaq zəif şair olan bu insan Türkiyəyə ayaq açan kimi başına fəs qoyub ata-babalarının danışdığı dilə arxa çevirmişdi. İndi o, həqiqəti desək, nə türklərə lazımdır, nə azərbaycanlılara. Mən Cavidi onun yazdığı dildə oxumya bilmirəmsə, ya höccələyə-höccələyə oxuyuramsa, onu necə Azərbaycan şairi saymalıyam?

Cəbhə hakimiyyəti dövründə Salyanda tələsik Leninin heykəlini söküb elə onun postamentinin üstündə Əli bəy Hüseynzadəyə heykəl qoydular. Ancaq salyanlılar (oxuyanları) həmişə naxçıvanlı Cəlil Məmmədquluzadəni oxuyacaqlar, yerliləri Əli bəy Hüseynzadəni yox. Çünki Cəlil Məmmədquluzadə salyanlıların dilində, yəni Azərbaycan dilində yazıb, Əli bəy Hüseynzadəni oxumaq üçün gərək yanında tərcüməçi ola.

Bəxtiyar Vahabzadə deyir ki, türk ədəbiyyatını tərcümə eləmək lazım deyil, çünki iki dil arasında fərq yoxdur.

Bunu deyəndə gərək onun qabağına Orxan Pamukun bir romanını qoyub deyəydilər ki, oxu və cümlə-cümlə izah elə…

Ya da Cümhuriyyət qəzetindən analiytik məqaləni…

Deyir ki, “mənim kitablarımı Türkiyədə tərcüməsiz çap edirlər, hamı da oxuyur”.

Çap edərlər, əlbəttə. Ancaq çoxmu oxuyan var? Məsələn, bunu: “Ürək pıçıldayır dodaqlar kimi”. Dodaqlar kimi!… Təsəvvür edin ürəyin dodaqlarını. Animasiya…

Ya da “Lenin” poemasını…

Bəxtiyar Vahabzadə and-aman eləsə də ki, Azərbaycan dilinin özünü yox, yalnız “türk”lə əvəz etmək istəyir, bilmədən həqiqi məramını büruzə verir. Heydər Əliyevə ərəb ölkələrini xatırladır, deyir ki, dövlətlər çoxdur, hamısı dilinə “ərəb” deyir.

Bəli, ona görə hamısı “ərəb” deyir ki, ərəb ölkələrinin hamısında dövlət dili ərəb dilidir. Yəni eyni dil işlədirlər. Türkiyədə və Azərbaycanda işlədilən dillər isə müxtəlif dillərdir. Ona görə eyni adı daşımaqları absurd və siyasi cəhətdən təhlükəli olar.

Azərbaycan xalqı öz dilinə “türk” deyəndə Azərbaycan dövləti yox idi, yəni dil dövlət atributu deyildi, buna görə də siyasi yük daşımırdı.

Bunları mən özümdən deyirəm. Heydər Əliyev isə çexləri və slovakları misal gətirib deyir ki, onlaın dilləri daha yaxındır, ancaq hər dilin öz adı var…

Bəxtiyar Vahabzadə suyu süzülmüş halda tribunadan düşüb getməyə icazə istəyir. “Heydər müəllim, olar mən gedim?…”

İbtidai sinif…

Mən bilmirəm niyə iyirmi ildən çox vaxt keçəndən sonra deputatlar bu məsələni qalrırırlar. Azərbaycan dilinin adını dəyişmək çağırışlarında., onun türk dili ilə eyni olduğunda təkid edən iddialarda Azərbaycanın dövlət suverenliyinə həmlə cəhdi kimi baxmaq və hətta dövlət xəyanəti kimi qiymətləndirmək olar. Və belə çağırışları hökmən qanunvericilikdə kriminallaşdırmaq lazımdır.

Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi aldığı otuz ilə yaxındır. Əgər indi də millətin bir hissəsi dövlətin dilini başqa bir dövlətin dili ilə əvəz etmək istəyirsə, kənardan baxanların bizim ölkəyə “failed state” deməyə əsasları var. Parlamentdə illərlə oturub qarınlarını yekəldən bu harın kişilərin içində müharibə veteranları yoxdur, onların uşaqları cəbhə bölgəsinə getmirlər, fəhlə-kəndli balaları isə belə əqidəsizlərin və şərəfsizlərin firavan həyatının keşiyində dururlar, həyatlarını itirirlər… Bunlar isə dövlətin açarını elə sabah Erdoğan kimisinin birinə verməyə hazırdırlar…

Varlı sponsor axtaran fahişələr kimi bizdə də çox arvadlar və kişilər osmanlıların dallarına-qabaqlarına özlərini sürtürlər, çünki özlərində nəinki uğurlu millət qurmağa, hətta təsadüfən əllərinə düşın dövləti, yəni ondan qalanı da saxlamağa qeyrətləri yoxdur…

Və bu hörmətsiz arvadlara və kişilərə xatrlatmaq lazlımdır ki, məsuliyyətsiz “biz türkük” mantrası bizi ümumqafqaz, ümumiran irsindəm mərhum edir. Biz ancaq azərbaycanlı olmaqla Qobustan rəsmlərini özümüzünkü saya bilərik. Biz ancaq azərbaycanlı olmaqla Zərdüşt irsinə iddia edə və özümüzü Nizaminin, bütün İran və İslam mədəniyyətinin varisləri saya bilərik. Qobustan rəsmlərini türklər çəkməyiblər, ya da gərək o qayaları onlar Sibirdən, Altaydan dallarına sarıyıb gətirəydilər. Xalqın tarixini Mirəli Seyidovun nağılları, qondarma turançılıq cəfəngiyyatı əsasında qurmaq olmaz. Kim tarixi belə qurmağa çalışırsa, ancaq dünyanın elmli və sağlam fikirli adamlaını bizə güldürür…

 

02-03.10. 2018

Samara

 

Реклама

SAMİ RƏHBƏRİYƏ MİNNƏTDARLIQLA

Şeirlərimin oxunmadığı fikri məndə elə möhkəmdir ki, kiminsə mənim hansısa yazımı oxuduğunu eşidəndə çox təəccüblənirəm. Ancaq bu gün mənə çatan xəbərdən əməlli-başlı heyrətlənmişəm: təəssüf ki şəxsən tanımadığım bakılı Sami Rəhbəri nəinki mənim ən azı bir şeirimi oxuyub, o hətta bu yazının ingilis dilinə sətri tərcüməsini də hazırlayıb.

Sami müəllimə uzaqdan-uzağa dərin minnətdarlığımı və yazıma göstərdiyi diqqətdən, onun tərcüməsinə çəkdiyi zəhmətdən son dərəcə təsirləndiyimi bildirirəm.

X.X.

14.06. 2018

Samara

 

DİFFİCULT MAN

 

People are different in the world

Everyone is on different in the world

I am a different person in this world

Not now, from beginning I am difficult

Difficulty has been cut to my neck

 

They say I am like Physics, Algebra

Inverse Geometry, Organic Chemistry

It is always black the day of difficult man

Because around you only easy people

Only you are difficult among them

Relatives easy, neighbours easy

As if you disrupt the world’s order…

Everyone’s cheerful, everyone‘s kind

They sacrifice to each other

This sacrifices to that that sacrifices to this.

Everyone is embarrassed seeing me

Someone looks sighs deeply

Someone turns his face, someone his back

The rest goes away silently

Even they have different kinds

Cutting the neck with cotton

Such one can take you from Earth

As if, there is no solution of this issue

On the planet of easy people

It is difficult for difficult people

 

ÇƏTİN ADAM

 

Adamlar cürbəcür olur dünyada,

Mən də bu dünyada çətin adamam.

İndi yox, əvvəldən elə çətinəm,

Çətinlik boynuma biçilib mənim.

Deyirər fizika, cəbr kimiyəm,

Tərsimi həndəsə, üzvi kimyayam.

Çətin adamın da qaradır günü,

Asan adamlardır çünki yan yörən.

Evdə hamı asan, işdə eləcə,

Çətinsən onların içində təkcə.

Qohum-qardaş asan, qonşular asan,

Dünya nizamını sanki pozursan.

Hamı üzügülər, hamı mehriban,

Bu ona qurbandır, o buna qurban.

Hamı da tutulur məni görəndə,

Baxır, köks ötürür biri dərindən.

Biri üz çevirir, biri dalını,

Dinməzcə çəkilib gedir qalanı.

Ancaq hər cürü var asanların da,

Var boynu pambıqla kəsənləri də.

Silər yer üzündən eləsi səni,

Elə bil həlli yox bir məsələsən.

Asan adamların planetində,

Çətin adamların günü çətindir…

 

24 11.16

Samara

 

UİLYAM ŞEKSPİR. 81-Cİ SONET

Sonnet_81_1609.jpg

                                     Or I shall live, your epitaph to make…

Sənin daşyazını ya mən yazaram,
Ya gəlib görərsən daşyazımı sən.

Saxlar xatirəni mənim məzarım,

Tamam unudarlar özümü hərçənd.

 

Adın indən belə əbədi yaşar,

Bütün dünya üçün mənsə ölərəm.

Yerim bu torpaqda sadə bir məzar,

Ölüb gömülərsən sənsə gözlərə.

 

İncə şerim olar sənə abidə,

Doymaz oxumaqdan gələn nəsillər.

Həyatın onların dinər dilində,

Dünyadan gedəndə indikilərsə.
                     Şerimin qüdrəti səni yaşadar

                     Harda nəfəs varsa – ağızlarda da.

 

İngiliscədən tərcümə

7-8.03.2018

Samara

UİLYAM ŞEKSPİR. 80-CI SONET

Sonnet_80_1609.jpg

                          O how I faint when I of you do write…

 

Necə üzülürəm yazanda səndən,

Bilərək məndən də yaxşı yazan var.

Səni elə gözəl mədh edər ki, mən,

Səndən danışanda dilim bağlanar.

 

Sənin dəyərlərin sonsuz okean,

Xırdalı-irili gəmilər gedər.

Qayığım qoynuna çıxar qorxmadan,

Çox kiçik olsa da rəqib gəmidən.

 

Məni üzdə saxlar azca köməyin,
Osa yelkən açar dərinliklərə,

Qəzaya uğrasam, heç kim, heç nəyəm,

Dalğalar üstündə osa yüksələr.

 

                  Dönməsəm sahilə mən bu səfərdən,

                  Demək, eşqim oldu məni məhv edən,

 

İngiliscədən tərcümə

07.03.2018

Samara

UİLYAM ŞEKSPİR. 56-CI SONET

Sonnet_56_1609.jpg

Sweet love, renew thy force; be it not said…

Canlan, şirin sevgi, qoy deməsinlər,

İştah daha iti sənin tiyəndən.

Bu gün iştah ölür, əgər yeyirsən,

Sabah yenə həmin itiliyində.

 

Sən də beləcə ol; bu gün tox və məst,

Gözlərin yumulur şirin mürgüdən.

Geniş aç onları sabah, ətalət,

Sevginin ruhunu qoyma öldürə.

 

Bu ayrıqlıq dövrü sevgililəri,

Ayıran dəryadır, iki sevənsə,

Hər gün sahillərdə üz-üzə gəlir,

Görür yenə eşqin təntənəsini.

 

            Ya da ki, bu, qışdır, bezib qayğıdan,

            Yayın həvəsiylə üzülür insan.

İngiliscədən tərcümə

13.02.2018

Samara

    UİLYAM ŞEKSPİR. 23-CÜ SONET

shakespear

                              As an unperfect actor on the stage

Naşı aktyor ki səhnədə necə

Qorxudan rolunu unudub durar.

Ya da dəlisov var,  elə cinlənər,

Ki, öz ürəyini qəzəb sarsıdar.

 

Elə inamsızam özümə mən də

Sevginin düsturu çıxır yadımdan.

Deyəsən eşqim də zəifləmədə,

Eşqimin yükünün ağırlığından.

 

Qoy mənim yerimə kitablar onda.

Desinlər ki, nədir sinəmi didən.

Sevgi etirafı, yalvarışında,
Onlar mükəmməldir mənim dilimdən.

 

                Oxunsa yazdığı lal məhəbbətin,

               Gözlə eşidilər eşqin hikməti.

 

 İngiliscədən tərcümə

10.01.2018

MİXAİL LERMONTOV. DUA

LERMONTOV

MİXAİL LERMONTOV

         DUA

                В минуту жизни трудную…

Ömrün çətin anında,

Qüssə sıxsa ürəyi

Sehrli bir duanı,

Dönə-dönə deyirəm.

 

Avazında hər sözün,

Bərəkətli qüvvə var,

Onlardan həzin-həzin,

Pak mələhət yayılar.

 

Gedər qəlbdən asılan,

Daş da, itər şübhə də.

Ağlayır, inanırsan,

Ah, necə xoşdur həm də…

1837

Ruscadan tərcümə

30.11.2017

Samara

«QAFQAZ» ŞEİRİNİN TƏRCÜMƏSİ HAQQINDA BİR NEÇƏ SÖZ

Qafqaz şeirinin orijinal bəndləri var, şrti olaraq “Qafqaz” bəndləri də demək olar. Hər bənd 6 misradır. Belə qafiyələnir:

a

b

b

a

c

c

 

Abbas Səhhət orijinal qafiyə sistemini saxlamayıb. Birinci bənd tərcümədə belə qafiyələnib:

a

b

a

b

c

c

Sonrakı bəndləri isə Abbas Səhhət msənəvi kimi tərcümə edib.

Bununla belə Abbas Səhhətin tərcüməsi şübhəsiz incidir, leksikasına, ifadə vasitələrinə görə dövrünü qabaqlayıb.

X.X

 

“LİKE”IN AZƏRBAYCANCASI “LOPAQ”DIR…

Azərbaycan dili deyəsən doğrudan da Azərbaycan millətinin başına bəladır – hərə bu bəlaya bir cür əlac axtarır. Osmanlıpərəstlər bir-birlərinə “hoca” deyirlər,”mı”, “mi” ədatlarını sözdən ayrı yazırlar. Osmanlıpərəst jurnalist yazmır ki, “atam kənddə öldü”, yazır “atam köyümüzdə ölümünə vardı”.

Dövlət adamları da maqqaşlarıyla, kəlbətinləriylə düşüblər dilin üstünə. “Proqnoz” sözünün guya azərbaycancasını yaradıblar. Yəqin “kitab”, “dəftər”, “hava”, “gül”, “bülbül” sözlərinin də azərbaycancasını tezliklə yaradarlar. “Bülbül” sözünün azərbaycancasını eşitməkdən ötrü ölürəm…

Ölürəm, ey…

Bilmirəm bu söz yaradanlara pul verirlər ya yox. Versəydilər, mən də öz təklifimi göndərərdim Bakıya, düz prezidentin üstünə. “Like” sözünün qarşılığını tapmışam. Mənə elə gəlir ki, bizim “lopaq” sözümüz “like” sözünün mənasını onun özündən yaxşı əks etdirir. Azərbaycan milləti də çox lopaqsevən xalqdır. Sırıyırıq bir-birimizə — sən mənə lopaq, mən sənə lopaq…

Ancaq ümid edirəm ki, mənim təklifimi möhtəşəm prezident lopaqla qiymətləndirməz, beş-on dollar pul göndərər…

Yaşasın Paşa holdinq!

Yaşasın Az TV!

Yaşasın Kürdəxanı türməsi!

Yaşasın”Bir gəncin manifesti!”

Yaşasın Azərbaycanın dilçi alimləri!

Mirzə ƏlİL

04.11.17

OSİP MANDELŞTAM. «AH NECƏ SEVİRİK RİYAKARLIĞI…»

мандельштам

OSİP MANDELŞTAM

                О, как мы любим лицемерить…

 

Ah, necə sevirik riyakarlığı,

Asan da unuduruq,

Ölümə yaxınıq biz uşaq çağı,

Yaşlı, yetkin olandan.

 

Didir nəlbəkidə hələ küsünü,

Gözü yuxulu körpə.

Mənimsə kimsəm yox tökəm hirsimi,

Yol ayrııcında təkəm.

 

Ancaq istəmirəm mən balıq kimi,

Yatam bayğın sularda.

Azad dərd seçimim, qayğı seçimim,

Əziz hava, su qədər.

 

fevral – 14 may 1932

Ruscadan tərcümə

23.10.17