Azərbaycan xalqı şeirsevər xalqdır, Azərbaycan xalqının heç bir mərasimi şeirsiz keçmir, yasda, toyda şeir oxunur, məhkəmədə məhkum şeir deyir, hakim ona şeirlə cavab verir. Azərbaycanın siyasəti də şeirli və şairanədir. Zəlimxan Yaqub kimi saray şairləri olduğu kimi, müxalifətin də şairləri var. “Azadlıq” qəzeti vaxtaşırı şeir dərc edir, hərçənd şeirlərin səviyyəsi elə təsəvvür yaradır ki, bu adamlar iqtidara qarşı yox, sənətə müxalifdirlər. Yəni şeir — nə şeir, dizinə vur ağla…

Əli Kərimli tutulmamışdan bir az əvvəl Ayaz Arabaçı adlı birinin şeiri “Azadlıq”da çıxmışdı, yəni sayta qoyulmuşdu. Mən bu “şeir” barədə ayrıca yazmışam, indi yadımda qalan odur ki, Arabaçı Ayaz kişilyini (öz kişiliyini) tərənnüm edirdi, deyirdi ki, “pələnglər tuta dövrüm”(Cəfər Cabbarlı demişkən), “kişiliyim mal dura bilməz”. Bunu mən belə başa düşdüm ki, Arabaçının kişiliyi, repressiyalar nə qədər güclənsə də, “mal dura bilməz”, bəlkə də, əksinə, onu kişiliyi mil durar…

Hanı? Əli Kərimli zindanda, türmənin qabağına beş adam yığılmır. Üzümü tuturam Arabaçıya və başqa cəbhəçi sürücülərə: polis sübut elədi ki, kişiliyiniz “mal durur”? Elədi ya eləmədi?

Cəbhəçiləri qınayırlar ki, Əli Kərimlinin məhkəməsi olanda məhkəmə binasının yanına cəmi altı nəfər gəlmişdi. Cəbhəçilər deyirlər ki, bəs polis yolları bağlamışdı, biz nə qayıraydıq?

Cəhənnəm qayıraydınız, gor qayıraydınız! Bəs demirdiniz ki, 1990-cı ildə millət özünü rus tanklarının altına atırdı? İndi niyə polis dəyənəyindən qorxursunuz?

Əslində millət  1990-cı ildə özünü tankların altına atmırdı. Milləti, yəni Meydana yığılanların bir hissəsini quzu kababı yeyib tribunadan nitq və şeir deyənlər inandırmışdılar ki, gedin durun tankların qabağında, sizə heç nə olmayacaq. Xeyli adamı zorla rus qoşununun qabağına göndərmişdilər – bu, faktdır.

Qoşun qabağına çıxanların heç biri, əlbəttə, dəli deyildi ki, özünü tank altına atsın. Onlar arxayın idilər ki, sovet hərbçiləri onlara güllə atmazlar. Onlar qorxmurduar! Ana südü ilə əmdikləri qorxunu sovet adamlarının ürəyindən Qorbaçox qovub çıxarmışdı!

Dörd il idi ki, Kalininqraddan Vladivostoka qədər Sovet İttifaqlnın bütün ərazisində xristian eksorsizminə bənzər proses gedirdi, ancaq bir mühüm fərqlə: insanların içindən, yəni qəlbindən, ruhundan mövhumi cinlər yox, gerçək Qorxu qovulurdu.

Ölkədə dörd ilə yaxın idi ki, insanlar Sovet imperiyasının bütün institutlarını demontaj edirdilər və heç kim tutulmurdu, heç kimə güllə atılmmırdı. 1990-cı ilin yanvarında sovet qoşununun qabağına çıxanlar da arxayın idilər ki, onlara güllə atılmaz.

Ancaq Meydan rəhbərləri hər ehtimala qarşı gedib girmişdilər isti mənzillərinə, arvadlarının, məşuqələrinin qoynuna. Tribuna şairlərindən, dil pəhləvanlarından birinin də 20 yanvarda burnu qanamayıb…

Ruslarda bir ifadə var: “Vdruq vsyo poşlo ne tak”. Bakıdakı qoşun hissələrinə şəxsən Qorbaçov yox, Əfqanıstanda əlləri qana bulaşmış zabitlər, məsələn, Aleksandr Lebedev, rəhbərlik edirdilər. Onlar bir neçə gün yol gəlib yorulmuşdular, ac və acıqlı idilər, bundan əlavə, “politruklar”  erməni talanlarından, ruslara qarşı təzyiqlərdən danışıb onları hazırlamışdılar. Və onlardan hansısa komanda verir, atəş açılır, tanklar yeriyir…

20 yanvar faciədir, şübhəsiz. Ancaq bu faciə millətin demokratik azadlıqlar uğrunda özünü qurban verməyə hazırlığını göstərmir. Bizim millətdə demokratik azadlıqlar tələbi əhalinin çox az hissəsindədir. Məsələn, Əli Kərimlinin məhkəməsinə gəlmiş altı nəfərdə. Yaxşı, altını vuraq ona. Eləyir altmış. Altmış nəfərlə hara getmək olar?

Meydana dörd ilə yaxın vaxtda yığılan kütləvi mitinqlər də illüziya yaratmamalıdır. Meydana yığılanlar Qorbaçova arxayın olub yığılırdılar. Qorbaçov hələ 1988-ci ildə o meydanı dəyənəklə dağıdıb beş-on adamı qoduqluğa atsaydı, daha o Meydana ayaq basan olmazdı. Bəlkə də gərək Qorbaçox bunu eləyəydi. Onda Nemət Pənahlı kimi şarlatanların, Sabir Rüstəmxanlı kimi oğraşların kim olduğu bilinərdi.

Mətbuat azadlığı, dini azadlıq, seçkili demokratiya, milli oyanış – bunlar hamısı Qorbaçovun irsidir.

Qorbaçov sovet insanının ürəyindən, ruhundan qorxunu xristian ruhanilərinin cini qovduğu kimi qovmuşdu. Bir iş var ki, qorxudan çıxmaqla cəsurluq arasında məsafə böyükdür. Bizim xalq cəsur xalq deyil.

Bizim xalqda demokratik azadlıqlar tələbatı, qanunsevərlik yoxdur – bunları kultivasiya etmək, yəni insanların təbiətinə bunları əkib becərməyə Qorbaçovun nə müddəti çatardı, nə də iradəsi. Qorbaçov devrildi, xalqımız isə uğrunda heç vaxt sistemli mübarizə aparmadığı müstəqilliyi alıb başını itirdi, öz taleyini bəlkə də təmiz insan olan, ancaq zəif iradəli, qıt bilikli Əbülfəz Əliyevə həvalə edib fəlakətə uğradı…

İsa cinləri qovub onları donuzların içində yerləşdirdi  və donuzlar da özlərini sıldırım qayadan atıb məhv oldular.

Qorbaçvun azərbaycanlı insanının içindən qovduğu qorxunun yerini Qorbaçovun Siyasi bürodakı düşməni Heydər Əliyev yaxşı bilirdi. Və  qorxu bir neçə ilin ərzində azərbaycanlı insanın ürəyinə, ruhuna qayıtdı.

Qorbaçov insanlarda şəxsi ləyaqət hissini oyatmağa çalışırdı. Şəxsi ləyaqət hissi olmayan insanı əyilə-yilə yerimək, məmur qabağında ikiqat olmaq narahat etmir. Cəsur adam şəxsi ləyaqət hissi olan adamdır. Şəxsi ləyaqət hissi olan adamın seçki hüququnu alanda, azad danışmaq hüququndan mərhum edəndə, sərhədləri bağlayıb əsir-yesir edəndə o, qorxusuna qalib gələcək, onu nə polis dəyənəyi, nə zindan qorxudacaq. Belə adamlar var. Ancaq onların sayı altı, ya uzağı altmışdır. Altı yüz, altı min olsa belə, az və hətta çox azdır. Və bu azlığı iqtidar vaxtaşırı qəssab sürüdən qoyun seçən kimi seçib atacaq türməyə.

Yox, bizim xalq cəsur deyil. Əsgər şücaəti tamam ayrı şeydir. Cəbhədəki igidliyi mülki həyatda gözləmək sadəlövhlükdür. Cəbhədə əsgər əmrlə rəqib üstünə gedir və kim-kimi məsələsi həll olunur. Əsgər – nəhəng bir hərbi maşının bir hissəsidir. Cəbhədə seçim yoxdur. Ona görə Napoleona qalb gəlib Parisi fəth etmiş rus əsgərləri evlərinə qayıdıb dinməzcə təhkimçiik boyunduruğuna girirdilər. Hitlerə qalib gəlmiş sovet əsgərləri də Berlindən fateh kimi qayıdıb ikiqat əyili yaşayırdılar.

Qarabağda qanlarınını axıtmış əsgərlər – sağ qalanları – nazirliklərin qabağnda acizanə xahişlər eləyirlər, cəsarətləri ona çatır ki, özlərini yandırırlar…

Biz kim olduğumuzu, harda, hansı vəziyyətdə olduğumuzu başa düşmək üçün tariximizi yaxşı bilməliyik, Tribuna pəhləvanlarının yaratdığı miflərdən azad olmalıyıq, “kişiliyim mal durmur, mil durur” deyən heyvərə qafiyəbazları özümüzdən kənar eləməliyik. Dostoyevskinin bir qəhrəmanı Rusiya haqqında deyir: «Россия есть игра природы, а не ума». Azərbaycan haqqında nə demək olar? Azərbaycan nə təbiətin, nə ağlın oyunudur. Azərbaycan bəlkə də tarixi anaxronizm, təsadüfilik və anlaşılmazlıqdır. Azərbaycan yalnız formal cəhətdən dövlətdir, məzmun etibarı ilə ona dövlət demək çətindir… Niyə təsadüfilikdir? Çünki xalq öz dövləti uğrunda mübarizə aparmayıb. Qorbaçov icazə verənə qədər Bakıda bir nəfər meydana çıxmışdı? Hardaydı o Pənahhseynlər, Nemətpənahlılar, Sabirüstəmxanlılar? 

Qorbaçovu unutmayaq…

23.12. 2025, Samara