Архив по авторам | Xeyrulla Xəyal

UİLYAM ŞEKSPİR. 71-Cİ SONET

Мар2

 

 Sonnet_71_1609.jpg

                     No longer mourn for me when I am dead…

Mən ölsəm, saxlarsan yasımı ancaq,

Hüznlü zəng səsi car çəkincə ki,

Bu rəzil dünyanı atıb qaçaraq,

Cücülər yaşayan yerə çəkildim.

 

Oxusan bu şeiri, yadına salma,

Onu yazan əli, yaxşı olar mən,
Sənin fikrindən də gedəm ki, daha,

Məni düşünərək üzülməyəsən.

 

Misralar gözünə sataşsa ya da,

Çürüyüb torpağa qarışdığım gün.

Adımı dilinə gətirmə onda,
Qoy sənin eşqin də mənimlə ölsün.

                   

                        Səni yaslı görsə bu dünya əgər,
                        Məndən ötrü sənə, qorxuram, gülər.

 

İngiliscədən tərcümə

27.02.2028

Samara

«ANA VƏ POÇTALYON»: «ŞEDEVR» STATUSLU «MƏHLƏ» ŞEİRİ

Мар1

Süleyman_Rüstəm.jpg

Bu şeiri nə şagird kimi öyrənmək, nə də müəllim kimi tədris eləməq mənə qismət olub, ancaq bilirəm ki, onilliklər ərzində bu şeirdən yüz minlərlə inşa yazılıb, buraxılış və qəbul imtahanları verilib. “Azərbaycan sovet (!) poeziyasının klassik əsərlərindən sayılır. Ona görə bu şeirə daha bir baxış faydasız olmaz.

Hələ başqalarının ağzından du şeiri eşidən vaxtlar ilk misra məndə sual doğururdu: Necə yəni “başqa dərdi yoxdu”? Müharibə, aclıq,qonşulara ölüm xəbəri gəlir (“xəbər gəlir öləndən”), yəni dərd bir deyil, mindir. Əlbəttə, ana üçün öz oğlundan böyük qayğı ola bilməz. Ancaq başqa dərdinin olmamamğı mümkün deyil…

Mənim bu yazım Süleyman Rüstəmə xas olan üslub pintiliyi və sağlıqlarında klassik statusu (dövlət və partiyanın qərarı ilə) qazanmış yazanların öz işlərində tamamilə məsuliyyətsiz olmalarındandır. Buna rusca “xaltura” da demək olar, azərbaycanca “basməmmədi” də…

Başqa bir sual: ananın əri hardadır? Yəni əsgərin atası. Oğlan ananın ilkidirsə, ata cavan olmalıdır. Ölüb? O da cəbhədədir? Bəs niyə arvadı onun da dərdini çəkmir?

Bu, şəhər şeiridir. Ana “məhlə”də yaşayır. Yəni köhnə Bakı həyəti, həyətdə də xeyli mənzil, xeyli adam. Bu adamların hamısının məktubunu bir poçtalyon gətirir. Ana da ona ultimatum elan edir: ““Məktub olmasa, bir də sən bu həyətə gəlmə!”

Poçtalyonu elə bil “dağ başında ildırım vurur” (niyə dağ başında? İldırım düzəndə vura bilmir? Dağ başında ildırım ayrı cür vurur?). Və həyətdən ayağını kəsir…

Belə şey mümkündürmü? Müharibədir, poçtalyon hərbi vəzifəli adam kimidir, həyətdə onlarla ailə yaşayır, bəs onların məktu necə olur? Poçtalyon aparıb tökür küllüyə? Sobada yandırır?

Poçtalyon yoxa çıxır… Müharibədəki adamlarından məktub almayan qonşular gərək NKVD-yə şikayət eləyəydilər, bir sözlə, poçtalyonu yerin deşiyindən çıxaraydılar. Ancaq heç kimi dinmir…

Belə şey mümkündürmü? Yox mümkün deyil!

Şeirdən belə çıxır ki, ana gecə-gündüz evdədir, elə işi-peşəsi qapını güdməkdir. Ancaq bu da mümkün deyil. Bakıda müharibə vaxtı cavan arvadı çətin ki, evdə asudə oturmağa qoyardılar. O, günün ən azı on iki saatını silah ya neftayırma zavodunda işləyəməliydi.

“Evlərini bilsəydim, bir baş çəkərdim ona…”

Əgər şəhər Bakıdırsa, poçtalynun başına nə gəldiyini öyrənməkdən asan heç nə yoxdur, get poçt şöbəsinə, soruş…

Bu şeir başdan ayağa qondarmadır, inandırıcı heç nə yoxdur. Əlbəttə, müharibə vaxtı yazılan şeirdir, arxa cəbhədəki insanların çəkdiyi qəlb iztirablarını göstərməyə yönəlib. Ancaq müəllifin idiasında olduğu dramatizm farsa çevrilir, çünki yaradılan kolliziya qondarmadır.

Məlum məsələdir ki, poçtalyon gec-tez gəlib çıxmalıydı. Ancaq gərək qonşular onun şalvarını çıxaraydılar: “Ay filan-filan olasan, hanı bizim məktublar…”

Yxşı, deyək ki, müharibə vaxtı tələsik yazıılb, belə şeirlərə ehtiyac olub. Ancaq niyə bunu indiyəcən yüksək poeziya kimi uşaqdan böyüyə qədər millətə sırıyırıq?

Məsələ burasındadır ki, şeirin bəlası təkcə süjet quruculuğunda deyil. Sənətkarlıq da çox aşağı səviyyədədir. On dörd hecalı ölçü seçildiyindən çoxlu artıq, parazit sözlər var.

“Qartal ov tutub gəlir” – ovu tutarlar?

“Bir gün küçə qapısı açıldı çox sürətlə(!)… Poçtalyon adamdır ya avtomobil?

“Aldılar bir qırpımda poçtalyonu dövrəyə” (bir qırpımda?)
“Poçtalyon qanad taxdı öz şirin sözlərinə….” Bu misranı yazan şairdir ya qəssab?

İş elə gətirib ki, mən bu şeiri məktəbdə oxuyanda keçməmişəm. İndi fikirləşirəm ki, orta məktəbdəki ədəbiyyat müəllimlərində bu şeir suallar doğurub ya doğurmayıb. Doğurmayıbsa… Yəqin ki, doğurmayıb. Azərbaycan məktəblərindəki ədəbiyyat müəllimlərinin əksəriyətinin səviyyəsi sirr deyil…

01.03.2018

Samara

HƏMÇİNİN:https://xeyrulla.com/2021/07/05/gulm%c9%99li-seirl%c9%99r-suleyman-rust%c9%99m-t%c9%99brizim/

UİLYAM ŞEKSPİR. 70-Cİ SONET

Мар1

Sonnet_70_1609.jpg

                                 That thou art blamed shall not be thy defect…

 

Böhtana hədəfdir gözəl həmişə,

Sənin günahın yox qınanmağında,

Şübhə gözəlliyə naxış tək düşər,

Süzər ağ səmada qara qarğa da,

 

Yaxşısan, belə qal, qarayaxmalar

Sənin dəyərini artrar daha,

Gözəl qönçələrə qurd mehr salar,

Sənsə gözəllikdə özün ilk bahar.

 

Gənclik fitnəsindən qaça bilmisən,

Ya bata bilməyib, olmayıb ya da.

Sənin şərəfinə nə tərif desəm,

Həsəd çəkənlərin çətin ki, susa.

 

                     Kölgə düşməsəydi adına əgər,    

                     Əsirin olardı bütün ürəklər.

İngiliscədən tərcümə

26.02.2018

Samara

UİLYAM ŞEKSPİR. 69-CU SONET

Фев28

Sonnet_69_1609.jpg

Those parts of thee that the world’s eye doth view…

 

Baxanın gözündə sən eləsən ki,

İstəməz dəyşsin səndə nəyisə.

Dil deyən təriflər ürəkdən gəlir,

İnan, düşmənin də belə deyirsə.

 

Üzdə görünənin tərifi üzdən;

Sənə dəyər verən adamlar ancaq,
Dərinə baxarsa gözü görəndən,

Əvvəlki alqışlar qarğış olacaq.

 

Kim baxır qəlbinin gözəliyinə,
Ölçür onu sənin əməllərinlə.

Qəşəng bir çiçəkdən, deyir, elə bil,

Alaq otlarının qoxusu gələr.

            Ətrin görkəmindən belə fərqlisə,

            Açıqdır, deməli, ləkin hr kəsə.

 

İngiliscədən tərcümə

25.02.2018

Samara

QARMAGEDDON!

Фев28

snowmageddon_big

İngilis qəzetləri məqalə başlıqlarında söz oynatmağı sevirlər.  “Daily Mail” qəzetində Britaniyada və qərbi Avropanın başqa ölkələrindəki fözqəladə qar yağıntısına həsr olunmuş məqalənin başlığında neologozm işlədilib: Snowmageddon! Əlbəttə, bu, qar sözünün Armageddon sözüylə hibrididir. Və qəzetə də məxsus deyil. Bunu bloger Greq Svan 2007-ci ilin aprelində işlədib.

Belə yaradılan sözlərə ngiliscə “portmanteau word” deyilir.

Orijinaldır, ancaq yaxşı səslənmir, söz oynamır. Ancaq azərbaycanca variantını elə bil Tanrı özü yaradıb: Qarmageddon!

 

UİLYAM ŞEKSPİR. 68-Cİ SONET

Фев27

Sonnet_68_1609.jpg

                     Thus is his cheek the map of days outworn…

Onun üzündəki zaman başqadır —

Gözəllik gül ömrü yaşardı onda.                                               

Yapma yaraşıqlar yaranmamışdı,

Yoxdu bər-bəzəklə  üz yaradan da.

 

Qızılı saçları ölən gözəlin

Torpağa gedərdi, kəsilir indi,

Ayrı baş onlarla yenə bəzənir,

Kiməsə ölənin teli sevincdir.

 

Ondasa görünür ötən xoş zaman,

Hər şey bəzəksizdi, doğru, əsildi.

Yayı yaratmırlar saxta yaşıldan,
Gözəldə heç nə yox köhnə əsirdən.

                     

                           Yaşar bu gözəllik bir nümunə tək,

                           Əsili saxtadan ayıra bilək.

İngiliscədən tərcümə

24.02.2018

Samara

UİLYAM ŞEKSPİR. 67-Cİ SONET

Фев26

sonnet-67

Ah, wherefore with infection should he live…

 

O niyə yaşasın föhş içində, ah,
Barışıb ömrünə dolan ayıbla?

Sanbal da, hörmət də qazansın günah,

Bağlayıb özünü onun adıyla?

 

Rənglə, fırça ilə düzəldilənə,
Niyə bənzədilsin onun çöhrəsi?

Saxtaya qızılgül niyə deyilə,

Onun gözəlliyi həqiqi gülsə?

 

Qüvvədən düşübsə həyat mənbəyi,

Təbiətin özü, niyə o yaşar?

Qalmayıb sərvətdən indi heç nəyi,

Təkcə dostum ona fəxr, yaraşıq.

                  

                                   Ah, qorunur, görək bu dünya necə,

                                  Bir zaman zənginmiş, dəyişməyincə.

 

İngiliscədən tərcümə

22.02.2018

Samara

 

QEYD: Mövzusuna görə 66-cı sonetin davamıdır.

UİLYAM ŞEKSPİR. 65-Cİ SONET

Фев24

 

sonnet-65.jpg

                        Since brass, nor stone, nor earth, nor boundless sea…

Mis olsun, daş olsun, dəniz ya torpaq,
Ölümlə üzləşib məhv olub gedər.

Bir çiçək qüdrəti səndə var ancaq,

Yox bircə şansın da bu çəkişmədə.

 

Bal qoxulu nəfəs necə dayansın,

Üzücü günlərin basqılarına?

Polad qapıları adlayır Zaman,

Dağıdır qranit qayalıqları.

 

Ah, acı düşüncə! Kim ala bilər,
Zaman incisini Zamandan axı?

Ondan gözəlliyi kim xilas elər?

Kim dayandırar bu çevik ayağı?

 

                       Tək ümid şeirmdə möcüzəyədir,

                      Yanar mürəkkəbdə eşqim əbədi.

 

İngiliscədən tərcümə

07.12.2017

Samara

«QAYTAR ANA BORCUNU». İKİ NƏSİL AZƏRBAYCANLINI AĞLADAN CƏFƏNGİYAT…

Фев24

əli kərim

Mənim oxuduğuğum pedaqoji məktəbdə müxtəlif təntənəli günlərlə və bayramlarla bağlı tədbirlər keçirilərdi və bu tədbirlərdə gözlərindən cin yağan, aktrisalıq istedı şübhəsiz olan, səhv etmirəmsə, hacıqabullu tələbə qız hökmən “Qaytar ana borcunu” şerinin oxuyurdu. İnanmıram ki, bizim aramızda Əli Kərimi tanıyanlar çox olardı, ancaq şeir hamını sarsıdırdı, qızlar ağlaşırdılar, çox hissiyatlılar “Can, ay ana!” deyib hönkürtü vururdular. Bayram şənliyi yasa dönürdü…

Yaşlıların yadında olar, o vaxt toylarda xanəndələr hökmən “Ana ürəy”ini oxuyurdular. Binamus oğulun bir qızdan ötrü anasının ürəyini çıxarmağından bəhs edən  faciəvi dastan…Geydrmə araqdan başları xarab olmuş kişilər toy üçün xüsusi ətirlə islatdıqları dəsmalları gözlərinə tutub  ağlaşırdılar…

“Ah, ana, nə gözəl zadsan…”

İndi Əli Kərimin şeiri haqqında bir neçə söz.

Bu şeir Süleyman Rüstəmin “Ana və poçtalyon” şeirinin qəlibindən çıxıb – həmin ölçü, həmin pafos, təxminən həmin leksika. Hər iki şeirdə analar müharibə dövrünün arvadlarıdırlar. “Dörd” rəqəmi də Süleyman Rüstəmdən keçir – onda “dörd ay”, Əli Kərimdə “dörd il”…

Bakıda dörd illik təhsil müddəti (yəqin pedaqoji instituda oxuyub, başqa ali məktəblərdə təhsil müddəti beş il idi) keçəndən sonra Oğul nə gəlir, nə məktublara cavab yazır. Oxucu bilmir ki, Oğulun başına nə gəlib. Bəlkə tutulub? Bəlkə öldürülüb? Bəlkə kQB xarici ölkəyə kəşfiyyata göndərib? Yəni şair Oğulun Bakıda nə ilə məşğul olduğundan bir kəlmə də yazmır. Ancaq birdən prokuror mantiyası geyib qiyabi mühakimə olunan Oğula qarşı ağır ittihamlar irəli sürür. Bu ittihamlardan belə çıxır ki, Oğulun anasını yaddan çıxarmağında “büzmədodaq” qız günahkardır. Bu “büzmədodaq” zalım qızı “işvə-nazla” “enlikürək”, “gensinə” və “gur çatmaqaş” kəndli oğlanı hardasa əsir edib saxlayır…

Belə şey olar?

Ananın yazdığı məktublar qayıdıb üstünə gəlirdisə, deməli, ünvana çatmırdı. Bu halda ana ya özü Bakıya getməliydi, ya da rayon milisinə şikayət yazmalıydı ki, oğlum itib.

Oğlundan xəbər olmayan hansı ana rayondan Bakıya iki-üç saatlıq yolu gedib balasının başına nə gəldiyini öyrənməz?

Yəni bu şeirdə baş ayaqla uyğun gəlmir, yalan müddəa üstündə qurulduğundan cəfəngiyata çevrilir.

Mənə elə gəlir ki, ciddi və savadlı redaktor şeirdəki bu uyğunsuzluğu Əli Kərimə göstərsəydi, şair yazısını qaydaya salardı. Məsələn, oğlunu yaxşı tanıyan bir gənc anaya xəbər verir ki,  dostu  Bakıda “büzmədodaq” bir qıza uyub…

Məsələ burasındadır ki, bu şeir o vaxtkı günün aktual mövzusunda yazılıb. Kommunist partiyası başqa əyintilərlə mübarizə ilə bərabər kəndi unudub şəhərdə “yüngül” həyata uyan gənclərin tərbiyəsi ilə də məşğul olurdu. Bizim şairlərə və yazıçılara da  də bir him bəsdir: onlarının yazdıqlarından belə çıxırdı ki, Bakının “büzmədodaq” qızları durublar şəhərin tinlərində, güdürlər kənddən gələn “çatmaqaş”, “gensinəli” oğlanları, “işvə-nazla” tora salıb aparırlar…

Bu, əlbəttə, doğru deyildi…

Ancaq məsələ partiya və hökumət tərəfində qoyulurdusa, onun bədii təcəssümünün qabağında hər bir redaksiya qapısı taybatay açılmalıydı…

Hansı köpəyoğlu redaktor deyərdi ki, bala, Əli, bu şeir gərək təzədən yazıla. Bəlkə oğul Bakıda tramvay altında qalıb, indiyəcən morqdadır, tanıya bilmirlər?

Şair isə binamus oğula döşəyir:

“İndi ondan gen gəzən oğul, ayaqlarına
Yerişi anan verib.
Qaytarsan o sözləri, sözsüz bir lal olarsan,
Qaytarsan o yerişi, yerindəcə qalarsan”…
Lal olarsan…

Yerindəcə qalarsan…

Bu cəfəng və bədiilikdən uzaq misralar ən azı iki nəsil azərbaycanlıları hönkür-hönkür ağladıb…”Can, ay ana…”

Əli Kərim iyirminci əsrin ikinci yarısının, yəqin ki, ən istedadlı azərbaycanlı şairidir. Lakin az sayda ən yaxşı şeirlərini yazanadək o da sovet şairi olmuşdu, redaksiya çörəyi yemişdi və istər-istəməz, komsomolun, partiyanın xətti ilə yazmışdı.

«Qaytarsan o sözləri…»

Əli Kərimin yaradıcıılığındakı belə şeirləri sahibinə, qeybə çəkilmiş sovet rejiminə qaytarsaq, onun irsi daha sanballı görünər…

24.02.2018

Samara

ƏLİ KƏRİM FACİƏSİ: LİRİK ŞEİRLƏRDƏ KOMSOMOL TƏRBİYƏSİ VƏ PROKUROR İTTHAMLARI

UİLYAM ŞEKSPİR. 6-CI SONET

Фев23

 

Sonnet_6_1609.jpg        

                    Then let not winter’s ragged hand deface…

Nə qədər dönməyib şirən cövhərə,
Yayını qoyma ki, məhv eləsin qış.

Axıt bu sərvəti elə bir yerə,
Qalsın gözəlliyin tamam solmamış.

 

Sələmçilik deyil heç də bu tədbir,

Xoşbəxtdir könüllü borc ödəyənlər.

Özünə özünü qaytarıb verir,

Sən də bəxtəvərsən birə on dəfə.

 

Birə on olardı qazancın əgər,
Onu yaransaydı özünkimidən.

Ölümün özü də neyləyə bilər,

Qoyduğun nəsildə yaşaya bilsən?

 

             İnad elərsənsə,  gözəlliyinə,

            Torpaqda cücülər yiyələnərlər.

 

İngiliscədən tərcümə

23.02.2018

Samara

QEYD: 6-cı sonet 5-ci sonetin davamıdır. Şair adı çəkilməyən gəncə müraciət edərək ona ailə qurmaq, nəsil artırıb gözəlliyini uşaqlara vermək borcunu xatırladır.