Açdıım pəncərəmi, söndürüb şamı,
Axıb gəldi Gecə otağa qəfil.
Aldı ağuşuna, dedi qardaşın
Bil məni indi sən, dostun həm də bil.
—
Sıxar ev həsrəti hər ikimizi,
Bəd yuxu görərik, qorxu yaşarıq.
Ata evimizə aparar bizi
Şirin xatirələr, pıçıldaşarıq.
1907
almancadan tərcümə
07.02. 21, Samara
Nacht (1907)
Ich habe meine Kerze ausgelöscht;
Zum offenen Fenster strömt die Nacht herein,
Umarmt mich sanft und läßt mich ihren Freund
Und ihren Bruder sein. Читать далее
Dumanda gəzməkdə qəribəlik var!
Daşın da, kolun da təkdir hər biri.
Baxıb bir-birini görmür ağaclar,
Dumanda hər şeyə təklik üz verir.
—
Doluydu dostlarla dünya bir zaman
Onda işıqlıydı mənim də ömrüm
İndi həndəvəri bürümüş duman,
Nə qədər baxasan, kimsə görünmür.
—
Əlbətttə, Torana nabələd insan,
Uzaqdır müdriklik mərtəbəsindən.
Nə görər, nə duyar onu hamıdan,
Duman ayrı salır, təkləyir həm də.
—
Dumanda gəzməkdə qəribəlik var!
Təklik və tənhalıq elə həyatdır.
Biri digərindən xəbərsiz yaşar,
Hamı tək və tənha, hamı da yaddır.
1906
almancadan tərcümə
06.02. 2021, Samara
Im Nebel
Seltsam, im Nebel zu wandern!
Einsam ist jeder Busch und Stein,
Kein Baum sieht den andern,
Jeder ist allein.
—
Voll von Freunden war mir die Welt,
Als noch mein Leben licht war;
Nun, da der Nebel fällt,
Ist keiner mehr sichtbar.
—
Wahrlich, keiner ist weise,
Der nicht das Dunkel kennt,
Das unentrinnbar und leise
Von allen ihn trennt.
—
Seltsam, im Nebel zu wandern!
Leben ist Einsamsein.
Kein Mensch kennt den andern,
Jeder ist allein.
Məndən uzaqlaşıb, Saat, gedirsən,
Məni qanadınla yaralayaraq.
Təkcəyəm: neylərəm dil-ağızla mən?
Gecəmlə neylərəm? Gündüzümlə ya?
—
İndi nə evim var, sevgilim nə də,
Nə elə torpaq var yurd deyə bilim.
Nəyə ki, özümü həsr elədim mən,
Varını artırdı, məni xərcləyib.
1905
almancadan tərcümə
04-05.02. 21, Samara
Der Dichter
Du entfernst dich von mir, du Stunde.
Wunden schlägt mir dein Flügelschlag.
Allein: was soll ich mit meinem Munde?
mit meiner Nacht? mit meinem Tag? Читать далее
Tanrım, neyləyəcəksən, ölüb gedərəmsə mən?
Mən sənin piyalənəm (haçan çiliklənərəm?)
Mən sənin cövhərinəm (haçan çirkə dönərəm?)
—
Mən sənin surətinəm, niyyətin, əməlin həm,
Itər sənin də mənan, mənim ömrüm bitincə.
—
Gedərəm, nə ev qalar, nə ocaq yanar gecə,
Xoş söz eşitməz gələn, xoş üz görməz boylanan,
Məxmər sandallarını yorğun ayaqlarından,
Necə ki, çıxarırsan, atılaram eləcə.
—
Gen-bol əban sürüşdü, çiyinlərindən endi…
Pərqu istiliyinə mənim yanaqlarımın,
Qonar sənin Baxışın, nə qədər ki, mən varam,
Ölərəmsə, dolaşar, gəzib məni arayar –
Qürub çağı yetişər uzaq və yad diyara,
Soyuq daşların üstdə diz çöküb qalar indi.
—
Tanrım, neyləyəcəksən? Həyəcan içindəyəm…
26.09. 1899, Berlin-Schargendorf
almancadan tərcümə
03-04.02. 2021, Samara
Was wirst du tun, Gott, wenn ich sterbe?
Was wirst du tun, Gott, wenn ich sterbe?
Ich bin dein Krug (wenn ich zerscherbe?)
Ich bin dein Trank (wenn ich verderbe?) Читать далее
Tanrım, zaman yetişdi. Bu yay yaman uzandı.
Daha kölgələrini günəş saatına sər,
Başını küləkərin burax, gəzsin düzəndə.
—
Sonuncu meyvələri saxla hələ budaqda,
Bir cüt güney günüylə onlara möhlət artır,
Yetişdir, yetkinliyə payız barını çatdir,
Şirəsi qatılaşsın, versin tünd şərab dadı.
—
Kimin ki, evi yoxdur, daha çətin tikilə,
Kimə təklik üz vetib, ömrü keçər beləcə,
Uzun məktublar yazar, oxuyar, yatmaz gecə.
Xiyabanda gəzinər, gedər belədən-belə,
Qayğılanar ürəyi yarpaqlar töklüncə.
21 sentyabr 1921, Paris
almancanda rərcümə
02.02. 21, Samara
Herr, es ist Zeit. Der Sommer war sehr groß.
Leg deinen Schatten auf die Sonnenuhren,
und auf den Fluren lass die Winde los. Читать далее
salyanlı əsgər Əli Tağıyevin xatirəsinə
Dan yeri qızarıb, tələsmir ay da,
Çəkilib getməyə göydən hələ ki.
Bəlkə son yuxudan durub piyada,
Baxmır aya, günə, gözü yol çəkir.
—
Nizam-intizamla dayanmış əsgər.
Geyim mükəmməldir, təzədir yaraq.
Baxışdan, üzdənsə uşağa bənzər,
Oda atılacaq indi bu uşaq.
—
Yersizdir Şekspir tərəddüdləri,
Burda “olum” yoxdur, “ölüm” var ancaq.
Hamletin taleyi öz əlindədir,
Beş əsr düşünür qərardan qabaq.
—
Səninsə taleyin bir əmrə bənddir,
Sahibi deyilsən öz həyatının.
Komandir “İrəli” qışqırar indi,
Gedərsən, minadır ayağın altı…
—
“Can, bala!” deyərək ağlayan anan,
Tikan qanadanda ayaqlarını,
Duyar aparanda səni qızıl qan,
Əl atıb dağıdar yanaqlarını…
—
Ay və gün yox olar, yer və göy itər,
Son verər bu savaş gənc həyatına,
Artırar Bakıda çevik fəhlələr,
Dəmir medalların hasilatını…
—
Şəklinə baxıram, şəklin ağladır,
Baxışdan uşaqsan, üzdən uşaqsan.
Zirvə söhbətləri hoqqa və lağdır,
Ölmüsən, haqqın var möhtəşəm yasa.
—
Məzarın önünə gəlib baş əyə,
Parket generalı, vəkil və nazir.
Ölkəni hərləyən, xalqı hərləyən,
Gəlib torpağına üz qoya bir-bir.
—
Qara bağlanaraq ensin bayraqlar,
Balaban çalınsın, Albinoni də.
Ali baş komandan, dizini qatla!
Müzəffər əsgərin borcunu ödə!
27. 01. 2021, Samara
Bu gün vətənimdə yaxşı hava var,
Xəstəyə dərmandır, hava deyil ki.
Belədə keçmişi insan unudar,
Gələcək günlərdir arzusu, fikri.
—
Daha şirə tutub bütün meyvələr,
Günəş kefə işlər, kef verər indi,
Doğumu möhtəşəm, batımı gözəl,
Şöləsi yandırmır, məzələndirir.
—
Soydaşım, yenə də gözlərin xumar,
Fikrini gələcək aparıb yenə.
Amma gələcəyin gələcəyi var,
Sonrasa…Aydındır sonrası sənə…
—
Qıfıl deşiyindən necə baxarlar,
Gözünü eləcə keçmişə zillə.
Baxdığın zamanda çoxlu ölüm var,
Sənin öz ölümün orda yox hələ.
—
Soydaşm… Ağalar, gözəl xanımlar!
Hava nə gözəldir, eyvana çıxın!
Ölkədə kütləvi bu gün anım var,
Çevrilib bir illik keçmişə baxın.
—
Orda ölümü var bir neçə minin,
Heç biri sizinki, mənimki deyil.
Getdilər, öldülər vətən naminə,
Siz də yayındınız, mən də keçən il.
—
Gedənlər, ölənlər özgələr idi,
Yayınıb sağ qaldıq, müzəffərik biz,
Qaldırıb bayrağı yellədin indi,
Özünüz yellənin, utanmayın siz.
—
Soydaşım! Ağalar, gözəl xanımlar!
Yəqin ki, fikriniz gələcəkdədir.
Ancaq gələcəyin gələcəyi var,
Canı bilirsinz sözümün nədir…
27.09. 2021, Samara
ŞƏHİD ƏSGƏRİN MEDALI
Bakıda yaşamaq möhtəşəm fəxr,
Üstəlik vəzifə, gəlir də varsa.
Maşının bir neçə, mənzilin – qəsr,
Dənizdən də payın — ətrafı hasar.
—
Dağı var Bakının, var düzəni də,
Ancaq zirvədəsən sən harda olsan.
Soydaşın olsa da, sənə özgədir.
Həyatın dibində sürünən insan.
—
Paytaxtda yaşamaq fəxrdir, ancaq,
Burda da innsanın çatır axırı.
Adın, malın varsa, yer tapılacaq,
Gözəl Xiyabanda, özü də Fəxri.
—
Hardasa, könlündən, gözündən uzaq,
Kəndlər var, kəndlərdə adamlar da var.
Həyatsa fəxr yox, həyatdır ancaq,
Bir gözlə gülənin bir gözü ağlar.
—
Burda məzarlıq da adi və tanış,
O nə xiyabandır, fəxrdir nə də.
Təzə qəbirlərdən sıra yaranmış,
Yaslı analardır duran önündə.
—
Bəzənib qəbirlər allı-yaşıllı,
Toya alınanlar daşa bağlanır.
Şəkillər öpülür, ürək alışır,
Əsgərlər eşitmir analarını…
—
Burdan uzaqlarda fərari şəhər,
Bəzənir-düzənir, öz kefindədir.
Kefdə qəsrlilər, mersedeslilər,
Şərəf yox, qeyrət yox, həyatsa fəxri…
21. 01. 2021, Samara
Komandan çay içir Cıdır düzündə,
Sağında arvadı, solunda qızı,
Ya da ki, tərsinə. Ana qızından,
Cavandır elə bil beş-on yaş azı.
—
Görünür dumanlı dağlar arxada,
Görünən heç nə yox həndəvərdəsə.
Çay içir komandan, qızı, arvadı,
Çəkənlər vurnuxur önlərindəsə.
—
Görünmür bu çayı qoyan, dəmləyən,
Paxlava bişirən görünür nə də.
Belində bu masa, stullar gələn,
Əsgər indi durub hardasa gendə.
—
Yox bu paxlavalı masa dalında,
Şəhəri yağıdan qanıyla alan.
Yalınəl əsgərin sağ qalanından,
Paxlavalı çaya yox çağırılan.
—
Çay içir komandan, qızı, arvadı,
Üçü də oturub hərbi geyimlə.
Yüz ildir ölkəni idarə edir,
Bir əsgər verməyib ailə hələ…
—
Yatır torpaq altda sütül uşaqlar,
Dəmirdən medaldır onların haqqı.
Ali Baş Komandan! Soruşmaq olar? –
Sizin öz oğlunuz hardadır axı?…
17. 01. 2021, Samara
Totalitar ideoloji sistemin vətəndaşların ruh və mənəviyyatın necə ziyanlar vurduğunun ən əyani sübutu ədəbiyyatdır, hərçənd humanitar həyatın, incəsənətin başqa növ və janrlarında da bu fəlakətli fenomen yaxşı görünür.
Əgər Səməd Vurğun kimi insanlar təbiətən ptinsipsiz v əxlaqsız olaraq hər cür rejimə, hər cür rejimin hər cür rəhbərinə xidmətə və bu xidmətdə hər cür alçaqlıqlara enməyə hazır olubsa, Mikayıl Müşfiq və Əli Kərim kimi fövqəladə istedadla və saf ürəklə doğulmuş insanlar üçün hakim ideopogiyaya, bu ideologiyanın təlimatrlarına əməl etmək sosial mühitin şiddətli təzyiqi ilə baş verir və şəxsi faciəyə və yaradıcılıq dramına çatdırır.
Əli Kərimin “Qaytar ana borcunu” şerindən mən bir neçə il əvvəl yazmışam. İndi şairin başqa bir şeiri haqqında fikirlərimi demək istəyirəm.
Mən özüm ilk gənclik illərində bu şeiri əzbərləmişdim və onun az qala hər misrası gözümü yaşartmasa da, ürəyimi titrədirdi.
Ancaq çoxdan bu şeir barəsində rəyim başqadır.
“Gözəl qız, sən saf susan…” misrası ilə başlanan şeirin Tanrı vergili şairin qələmindən çıxdığına şübhə yoxdur. Burdakı metaforalar həm təzədir, həm də ilkinliyi, kinematoqrafiq qabarıqlığı ilə “Dədə Qorqud”dakı bənzətmələri xatırladır.
“Susuzluğun od vurub köz kimi yandırdığı
Dodaq su sevən kimi…”
Yaxşı deyilib…
“İynənin ucu boyda işığa həsrət qalan göz işıq sevən kimi…”
Bu da yaxşıdır…
Pardon! Bəs bu prokuror tonu hardandır?
Yaşlı nəsildən olanlar sovet dövrünün yoldaşlıq məhkəmələrini xatırlamalıdırlar. Mən özüm mexaniki sexdə fəhlə işləyəndə belə məhkəməni görmüşəm.
Əli Kərim, yaxud Əli Kərimin lirik qəhrəmanı ittiham edir!
“O isə səni sevir…”
Sonra kabab və sair. Yəqin araq-maraq…
Fransızlar demişkən, pardon! Oxucu bu eşq üçbucağındakı ikinci aşiqi görmür. Rəqiblərin bir-birlərini gözdən salmaqları köhnə əhvalatdır. Yəni Əli Kərim yaxud onun lirik qəhrəmanı var gücü ilə, gözəl sözlər işlədərək öz rəqibini xanımın gözündən salmaq istəyir. Və and içə bilərəm ki, bu şeiri oxuyarkən Əli Kərimin yaxud onun qəhrəmanının tərəfində olanlar özləri kabab həvəskarlarıdır.
Kababı kim sevmir ki…
Kabab üstündən sərin suyu da hamı sevir…
O adam kimdir? Biz o adamı görmürük. Yalnız prokuror çıxış edir və zala gətirilməyən müttəhimin eninə-uzununa döşəyir… Salyanlılar buna «pəl vurmaq» deyirlər…
“Danış, ucalsın səsin…”
Belə çıxır ki, xanım utancaqdır. Təvazölüdür. Əli Kərimə elə gəlir ki, belə xanımın saqqızını “kabab həvəskarı” oğurlaya bilər. Öz namizədliyini irəli sürür və xanımla komsomol işi aparır.
Ah, bu komsomol işi! Komsomol işinin nə olduğunu indiki nəsil bilmir. 14 yaşı olan hər yeniyetmə komsomola girir və cilovunu verirdi komsomol katiblərinin əlinə. Komsomol hər şeyə rəhbərlik edir, hər işə qarışırdı. Bu şeirdə Əli Kərim komsomol fəalıdır. Vurulduğu qızı Cəfər Cabbarlının Almazı kimi fəal ictimai həyata çağırır. Yalnız ictimaiyyət içində olmaq, komsomolçu yoldaşların çiyni, dəstəyi, ünsiyyəti iki sevgi arasında tərəddüd edən bu qızı qarınqulu kababsevərin caynağından qurtara bilər.
Mən ki səni sevirəm,
Bakıdan, Daşkəsəndən gələn bir səda kimi…”
Yəni Əli Kərimi bu təvazölü, məsum qızı evdən çıxarıb ictimai həyatın burulğanlarına atmaq istəyir. Bakıdakı səsin nə olduğunu biz bilirik.
“Buruqları hayqıraraq,
Nərə salır boz çöllərə…”
Yəni 26-ların nəvəsi Səməd Vurğun Bakının səsini əbədiləşdirib: buruqların hayqırmağı…
Buruq görən hər bir insan bilir ki, buruq hayqırmaz. Ancaq mənim Azəribaycan xalqıma Səməd Vurğun ciddi poeziyadan və həqiqətdən daha əzizdir…
Yəni Əli Kərim qızı buruq səsi kimi sevir.
Pardon, bəs bu Daşkəsən nədir?
Aha! Filiz mədənləri! Ekskavatorlar, buldozerlər… Naçalniklərin anqırmağı, söyüşməyi: “Sənin ananı…”
Əli Kərim bu məsum qızı evdən çıxarmaq, buruqlar arasında, Daşkəsənin filiz mədənlərində görmək istəyir. Almazların vaxtı keçib, kəndlərdə kolxozlar qurulub, ancaq Azəribaycan xalqı ağ günə çıxmayıb…
Cəfər Cabbarlı səhv edirdi…Radikal inqilabçıların səhvləri olur. Bu səhvlər bəzən milyonların məhvinə səbəb olur…
Əli Kərim Stalin-Bağırov dövründə yox, əsasən Xruşşov vaxtı, Axmatovanın “vegeterianlıq” adlandırdığı dövrdə yaşayıb.
Ancaq komsomol ayıq idi. Gənclərin cilovunu əldən buraxmırdı…
Komsomol komitələri də öz məhkəməlrini qururdu. Bəzən “səhv” buraxmış komsomolçuya düzəlmək üçün vaxt verirdi.
Əli Kərim də qıza vaxt verir: get fikirləş. Üç nöqtə…
Əli Kərim ailəli adam olub, arvad, üç uşaq, Bakıda həyat baha… O, şeirlə, “Azərbaycan” jurnalındakı işiylə dolanıb. Bəlkə ona heç kim deməyib ki, Daşkəsəni sox lirik şeirə. Ancaq Əli Kərimin içində qorxu yaşayıb. Həmişə fikirləşib ki, şeirində komsomol tərbiyəsi motivləri olmasa, onun jurnaldakı yerini verərlər başqa şairə. Onun yerini tutmağa hazır o qədər oğraş adamlar vardı ki…
And içərəm ki, bu şeiri sevənlər içində çox az adam (kişi cinsndən) tapılar ki, sevdikləri qızların ictimai həyata atılmağına, Daşkəsəndə filiz mədənində işləməyinə razı olsunlar. Azərbaycan oxucusu hələ də nə oxuduğunu başa düşmür…
Bu şeir Azərbaycanın son 60-70 ildə ən istedadlı adamlarından birinin faciəsini göstərdiyinə görə xüsusi diqqətə layiqdir. Təəssüf ki, Azərbaycanda əslində antiestetika olan sovet estetikasının mənəviyyata vurduğu ziyan barədə geniş və dərin diskussiya mümkün deyil. Çünki bu antiestetikanın yaradıcııq üzərində hakim olduğu dövrün xeyli hissəsində rəhbər olmuş insan ökədə toxunulmaz elan edilib. Antiestetika da onun qoyduğu irsin üzi hissəsi sayılır. Ona görə də “Komsomol poeması” oxunmasa da, komsomol səsi həyatımızda və sənətimizdə hələ uzun müddət səslənəcək…
14.01. 2021, Samara
Putin mənə zəng elədi,
Moskvaya çağırdı.
Dedi: “buyur qəbuluma,
Yoxsa işin ağırdı.
—
Paşinyanla görüşəsən,
Dedi gərək burda sən.
Bir alay da göndərərəm,
Əgər çəm-xəm eləsən”
Ey! Uf!
—
Uçub gəldim Moskvaya,
Nə əzizdir bu şəhər!
Hünərlərim olub burda,
Təsdiq edər bilənlər!
—
Putin məni qucaqladı,
Öpüşdük on beş dəfə.
Brejnevlə öndər atam,
Belə öpüşərdilər.
—
Həsəd ilə bu səhnəyə,
Durub baxdı Paşinyan.
Mırıldadı, bildim axır,
Ürəyindən qara qan.
Ey! Uf!
—
Statusdan danışmadıq,
Mövqeyimdir bu mənim.
Xocalıdan, Xankəndidən,
Danışmadıq həmçinin.
—
Sonra yaxşı kef elədik,
Yeyib-içdik, doymadıq.
Volodyanın xahişiylə,
“Uzundərə” oynadıq.
Ey! Uf!
—
Yənə gəzir Xankəndidə,
Ermənistan əsgəri.
Baş açmıram kimdir axı,
Bu hərbin müzəffəri.
EyUf!-
—
Medal yazdım Arəstəyə,
Şəhidinki medaldır!
Tənziləyə orden verdim,
Beləsinə halaldır!
—
Taxdım meydan sinəsinə,
Sonra baxdım bir ara.
Altımışa çatıb yaşı,
А какие буфера!
Ey! Uf!
—
Bir az artıb qiymətləri,
Ərzağın və benzinin.
Canı-başı sağlam olar,
Az yeyib çox gəzənin!
Ey! Uf!
—
Qızım Leyla şeir yazıb,
Əhalinin halından.
Ramiz Rövşən çevirəcək,
Yenə bir ev alanda!
Ey! Uf!
Mirzə ƏLİL
12-13 yanvar 2021, Samara
xeyrulla xayal 