1990-cı ildə Texasda respublikaçılar partiyasından qubernatorluğa namizəd Kleyton Uilyams pis havanı zorlama ilə müqayisə edərək deyib: “Əgər bu, qaçılmazdırsa, özünüzü rahatlayın və həzz alın”.
Bu deyim Kleytona baha başa gəlir, çox böyük qalmaqal yaranır və o, seçkiləri uduzur…
Ancaq indi mən İnternetdə hicabçıların gündən-günə həndəsi silsilə ilə artan videolarını gördükcə mənə elə gəlir ki, məktəbli qızları qabağa vermiş aqressiv dayılar, əmilər, xalalar, bibilər ölkəni və milləti zorlamağa başlayıblar, bu zorlama qaçılmazdır və millətə qalan əlini-qolunu yanına salıb yerini rahatlamaqdır ki, bu işdən həzz alsın…
Hicabçılar çox yaxşı təşkil olunublar və hazırlaşıblar. Topsuz, tüfəngfsiz, təyyarəsiz, dronsuz, raketsiz, demək olar ki, itki vermədən irəliləyirlər…
Qarabağı qaytarmaqda bizə türk generalları yardım etdilər. İndi türklər hicabın tərəfindədirlər. (internetdə Azərbaycan hicabçılarını müdafiə edən türklərə mən hörmətlə «Osman Osmanoviç» deyirəm: Osman Osmanoviç, get öz işinlə məşğul ol…) Türklərsiz bizim hakimiyyət, deyəsən, nə edəcəyini bilmir. Müxalifətçiləri şərləyib dama basmaq necə asanmış…
Azərbaycan doğrudan da ölkə deyilmiş. Azərbaycan, Dostoyevskinin bir əsərində Rusiya haqqında deyildiyi kimi, təbiətin oyunu imiş…
“Yaşıl taun” qapını alıb…
İndi süni intellektlə İran barədə söhbətimin qalanını təqdim edirəm. Məni maraqlandıran İrandakı çalma rejimini kimin daha çox dəstəkləməsi idi – azərbaycanlılar ya farslar. Deyəsən, azərbaycanlılar çalmalıları daha çox dəstəkləyirlər. Hicaba qarşı da ən fəal mübarizlər şəhərli farslardır. Çünki onların mədəniyyəti var, mədəniyyətli adam öz xoşuyla mövhumata, cahilliyə tabe olmaz. İndi siz bizim dilindən “əhli-beyt” düşməyən qadınlara baxın – bunlar mədəniyyətlə heç epizodik təmasda da olmamış primitiv insanlardır, dövlət də əhalinin maarifləndirilməsi ümün heç nə etməyib, dövlətin məktəbini dövlət bbaxa-baxa yağmalayıb evlərə daşıyıblar, şagirdlərin hansı, necə müəllimlərin təsiri altında düşdüyündən dövlətin xəbəri olmayıb. Xalqın bu otuz beş ildə nə kinosu, nə teatrı, nə konsert zalları olub. 16 teatr 1900 məscidə qarşı! Qələbənin kimin tərəfində olacağını bilmək üçün ekstrasens olmaq lazım deyildi…
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++=
++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++
İranda 2025-ci ilin dekabrında başlayıb 2026-cı ildə davam edən miqyaslı etirazlarda, 2022-ci il etirazlarından fərqli olaraq, heç bir etnik qrup dominant və ya “daha fəal” adlandırıla biləcək qədər seçilməyib. Ötməkdə olan ilin hərəkətverici qüvvəsi rolunda sosial və iqtisadi siniflər, həmçinin gənclik çıxış edib.
Bu etiraz dalğalarında etnik fəallığın özəllikləri:
Ümummilli olmağı və sosial-iqtisadi xarakter daşımağı.
Etirazlar Tehranın Böyük bazarında alverçilərin tətili ilə başlanıb. Alov tezliklə ölkənin 31 vilayətinin hamısına yayılıb və ən müxtəlif əhali qruplarını iqtisadi tələblər və rejim əleyhinə şüarlar ətrafında birləşdirib.
Etnik faktor əvəzinə nəsil faktoru: Analitiklər və hüquq müdafiəçiləri qeyd edirlər ki, ən gözəçarpan və fəal qüvvəni “Z nəsli” hərəkatı nümayiş etdirmişdir. Bu hərəkat etnik mənsubiyyətindən n asılı olmayaraq tələbələri və gəncləri birləşdirmişdir.
Klerikal rejimi farslarınmı, azərbaycanlılarınmı daha çox dəstəklədiyi barədə sual İran siyasətinin ən mürəkkəb laylarından birinə toxunur. Məsələ burasındadır ki, İranda rejimə loyallıq etnik mənsubiyyətlə yox, dini faktorla, sosial siniflə və dövlət sisteminə inteqrasiya dərəcəsi ilə müəyyən edilir.
Əgər analitiklərin mövqeləeini və sosioloji trendləri ümumiləşdirsək, sitüasiya belə görünür:
- Azərbaycanlılar niyə rejimin dayağı sayılırlar?
İran azərbaycanlıları — ən böyük etnik azlıqdır. Kürdlərdən, ərəblərdən , beluclardan fərqli olaraq, onlara klassik “əzilən azlıq” kimi baxılmır. Səbəblər isə bunlardır:
Ümumi məzhəb – şiizm.Tarixən məhz azərbaycanlı sülalələri şiizmi İranın dövlət dini etmişlər. Ümumi din əsrlərlə azərbaycanlıları və farsları möhkəmcə bir-birinə bağlamışdır.
Elitaya dərin inteqrasiya: azərbaycanlılar qeyri-proporsional şəkildə hakimiyyətin ən yüksək zirvələrində geniş təmsil olunublar. Keçmiş ali dini rəhbər Əli Xamanei, onun oğlu və varisi Moctəbə Xamanei, prezident Pezeşkian – bunlar azərbaycanlıdırlar.
İqtisadi çəki: Təbrizin və Tehranın bazarlarındakı alverçilər, iri sahibkarlar və İslam keşikçiləri korpusunun generallarının mühüm hissəsi azərbaycanlılardır.
Buna görə uzun müddət konsensus mövcud idi: azərbaycanlıların ənənəvi, dini və varlı təbəqələri status-kvonu və rejimi farsların sekulyar şəhər təbəqəsindən daha güclü dəstəkləyirdilər.
- Fars çoxluğunun tərkibində ikitirəlik
Farslar dövlətqurucu millətdir, amma məhz fars əhalisində (xüsusən Tehrandaa. İsfahanda, Şirazda) sekulyarizmin ən yüksək səviyyəsi və teokratiyadan yorğunluq müşahidə edilir.
Məhz savadlı fars şəhər təbəqəsi mühacirətdə müxalifətin nüvəsini təşkil edir və islam respublikasının demontajını və dünyəvi respublikaya və ya konstitusiyalı monarxiyaya keçidi ən fəal tələb edən də odur. Əhalinin bu təbəqəsi üçün fars identikliyi islam identikliyindən vacibdir.
- Əks tərəf: niyə azərbaycanlılar da etiraz edirlər?
Bütün azərbaycanlıların rejimə loyal olduğunu düşünmək səhv olardı. İcmanın tərkibində bir neçə faktorun qızışdırdığı ciddi narazılıq var:
- Mədəni assimilyasiya: Ölkə liderlərinin azərbaycanlı olduqlarına baxmayaraq, rejim azərbaycanca təhsili həyata keçirmək cəhdlərinin qarşısını çox sərt şəkildə alır. Azərbaycanlı fəallar mədəni hüquqlarının tələbinə görə müntəzəm olaraq həbslərə məruz qalırlar.
Ekoloji triggerlər: İran Azərbaycanında Urmiya gölünün quruması mərkəzi hökumətin səhlənkarlığına qarşı yönələn kütləvi etirazlara səbəb oldu.
Liderlərin etnik praqmatizmi: İran azərbaycanlılarınınb özləri Xamaneidə “öz müdafiəçilərini” görmürlər. Hüquq müdafiəçiləri qeyd edirlər ki, Xamanei həmişə özünü islam rəhbəri və şiə lideri kimi aparmış, azərbaycanlı millətçiliyini hər hansı başqa biri kimi çox sərt şəkildə yatırtmışdır.
Nəticədə rejimdə kim daha çox maraqlıdır?
Əgər hakimiyyət strukturlarına qatılmaq cəhətindən baxsaq, azərbaycanlı elitanın konservator hissəsi İran teokratiyasına sekulyar fars çoxluğundan dahə dərindən inteqrasiya edilib. İranın klerikal reşimi, sadə dillə desək, çalmalıların rejimi fars və azərbaycanlı dini isteblişmentinin və güc strukturlarının ittifaqına söykənir.
