SƏMƏD VURĞUNUN «VAQİF» KOMEDİYASI İLƏ BAĞLI QEYDLƏR

Səməd_Vurğun

Mən Səməd Vurğunun “Vaqif” pyesini  az qala əlli il qabaq oxumuşdum. Və hamı kimi mən də bu pyesi dram bilirdim, indi oxuyuram, görürəm əməlli-başlı komediyadır.

Heç kim inkar edə bilmiz ki, Səməd Vurğun Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində xidmətlər olmuş İbrahim xanı əsil oğraşa çevirmişdir. Onun yanında çox mühüm vəzifə tutmuş Vaqif xanı Vidadi ilə söhbətində “köpək” adlandırır.

“Mən orda olmasam qan çıxar dizə,
O bəzən hirslənib quduran zaman,
Mənəm zəncirini dartıb saxlayan…”.

Molla Pənah Vaqif (“hər oxuyan Molla Pənah olmaz!”) xidmət elədiyi dövlət başçısı haqqında belə danışardımı? Ümumiyyətlə, Vaqif bu tərzdə danışmaq səviyyəsinə enərdimi?

Bundan əvvəl Səməd Vurğun Cavad xana döşəyir. Guya Vidadini saraya, saray şairi olmağa dəvət etməyə Cavad xan tərəfindən göndərilən adamları vidadi qovur.

Sual çıxır: Cavad xan Vidadini neynirdi? Vidadi Gəncədə ağsaqqal vaxtında nə yazacaqdı? Yenə “Durnalar” şeirini?

Yox, məsələ ayrıdır!

“Sizi vəzirliyə dəvət edir xan”.

Yəni nazirliyə.

Mədəniyyət naziri olmağa?

Vidadi qəbul etmir:

“Məndən nə şah olar, nə də xan olar”.

Necə yəni şah ya xan? Guya Cavad xan öz yerini Vidadiyə verəcəkdi? Yəni bu uyğunsuzluqlar, bu hoqqalar, əlbəttə, gülüş doöurmaq üçün yazılıb, ancaq millət nədənsə səksən ildir ki, bu cəfəngiyatı eşitdikcə “dərin fikirlərə qərq olur” (yazıq…).

Məlum olur ki, Cavad xanın sarayında qan su yerinə axır:

“Tükəzban, o saray qan ocağıdır…”

Cavad xanın Vidadiyə elçilər göndərməyi çox yöndəmsiz bir qondarmadır, bu epizodu pyesə salmada Səməd Vurğunun məqsədi Cavad xanın xatirəsini təhqir etmək, bununla da Stalinin rəğbətini qazanmaq olub. Cavad xanın adı Azərbaycanda Rusiya işğalına qarşı müqavimətin simvoludur. Yeri gəlmişkən, Gəncə qalası süqut edəndən sonra onu gürcü dəstələri qarət ediblər, müasirin yazdığına görə, bütün kişi əhalisi qırılıb, qadınlar əsir götürülüb. Ümumiyyətlə, Gəncənin mühasirəsi və hücum zamanı şəhərdə qırılanların sayı Xocalı qurbanlarının sayından qat-qat çoxdur. Səməd Vurğun bunu da, general Tstsiyanovun kimi olduğunu da yaxşı bilirdi, ancaq öz millətinin şərəfini Stalinin və onun nökərlərinin ayağı altına atıb tapdalatdlırdığı birinci və sonuncu dəfə deyildi…Şaumyan başda olmaqla 26-ları babası sayan adamdan nə gözləmək olar?

Ancaq ən böyük bəla odur ki, səksən il ərzində Azərbaycan milləti səhnədən Cavad xanın, İbrahim xanın təhqirini alqışlayır, bu təhqirlərin müəllifinə səcdə edir…

SƏMƏD VURĞUNUN KOMEDİYASINDA VAQİF BOLŞEVİKDİR

Demək lazımdır ki, Vaqiflə Vidadi arasında mükalimədə fəlsəfi polemika iddiası olsa da, çayxanalarımızda və yas yerlərimizdə gedən bəsit və hətta cəfəng söhbətlər səviyyəsindədir:

“Ömür vəfasızdır, bizi tərk edir,

Hər ağ gün, qara gün ömürdən gedir”.

“Edir, gedir…” Birinci misrada ömür özü gedir, ikinci misrada ömür getmir, ömürdən günlərdən gedir… Həmin hamam, həmi basməmmədi…

Səməd Vurğunun qəhrəmanlar, istər çoban Eldar olsun, istər Molla Pənah, hökmən bolşeviklərə oxşamalıdırlar.  Vaqif tam bolşevik deyil, ancaq bolşevikliyə yaxındır, bəzi şeylərdə bolşevik mübarizəsinin önündə gedən ekstremistləri xatırladır. Vaqif – Allahsızdır!

      Vidadi

«Yoxsa ağ olursan böyük Allaha?

Vaqif

Bilirsən, Vidadi, sözün doğrusu,
Olmaq istəmirəm vicdan oğrusu…

(Bir şey başa düşdünüz? Doğrusu, oğrusu… Necə yəni “vicdan oğrusu”?)

         Vaqif

Qoy nisyə dalınca şeyxlər yüyürsün,
O nisyə cənnəti qoy onlar görsün

Boş sözdür «dünyanı heçdən yaradan»,
Bütün cənnətləri quracaq insan…

 Bu, əlbəttə, komediyadır. Pyes 1937-ci ildə yazılıb. Qanlı 37-ci ildə. İnsanın necə cənnət qura bildiyi Səməd Vurğun yaxşı görürdü. Düzdür, Səməd Vurğun özü cənnətdə yaşayırdı. Maşınlar, ov, kurortlar, xarici səfərlər, bahalı mehmanxanalar…

          Vaqif

Çoxdur Qarabağda gözəl sənəmlər,

Baxdıqca kül olur dərdlər, ələmlər.

Məndən çox uzaqdır hər bəla, hər qəm,

Yalnız gözəllərdir Məkkəm, Mədinəm.

Dərdlər kül olur? Ələmlər də? Ay, vay… Bu, şeir dilidir? Vaqifdə, bütün fikirləşən adamlarda olduğu kimi, vaxtaşırı şübhələr oyana bilərdi, Ancaq Allahı danmaq… Belədə ruslar deyirlər ki, özünə görə mühakimə edirsən. Səməd Vurğun özü əqidəsiz olduğundan, ən yaxşı adamlarımıza da bu “nəcib” xassəni yaraşdırmaqdan çəkinməyib…

=====================================================

Kəndlilərin Vaqiflə görüşü sovet incəsənətində aparıcı süjetlərdən birini – kəndlilərin Leninlə görüşünü xatırladır.

Əhməd kişi

“Yenə əllərimiz qabar-qabardır…”

Kəndlinin əlləri manikürlü olmalıdır?  1937-ci ildə, bu komediya yazılanda, Azərbaycan kənlilərinin əlləri nə gündəydi? Başları da briqadirlərin, təhkimçilərin qırmancının altında… Hələ Sibirə, Qazaxıstana qolçomaq adı ilə sürgün olunanlar bir yana…

Nə xurcun dibində bir arpa vardır,

Nə də təknəmizdə quru bir çörək…

Doğrudanmı? Bəs bu Əhməd kişi nə yeyib dolanır? Vaqif özü vəzirlikdən qabaqkı güzəranından şikayətlənib, ancaq o, ətin, pendirin olmadığından gileylənir. Arpa?

Ancaq yadımızdan çıxarmayaq ki, bu, komediyadır. Bu yerdə zalda gülüş olmalıdır. Heyvərənin biri də yerindən qışqırır: “Əhməd kişi, ağ eləmə də…”

Bolşevik şairinin komediyasında istismarçılar dövründəki kəndlinin təknəsində çörək olmamalıdır. Uşaqlar anasını əmməli, böyüklər də… Vallah, demək də ayıbdır… Yəqin barmaqlarını sorublar…

Kəndlilər Vaqifin kəndi qoyub Qarabağ vəzirliyinə getməyindən məyusdurlar. Ancaq onların söhbətindən məlum olmur ki, Vaqifdən nə xeyir görürlərmiş – bir müəllim kimi, ictimai xadim kimi.

Qurban kişi.

“Şeirlər deyirdin qıza, gəlinə…”

Aha! Qıza, gəlinə şeir deyirmiş! Çuvalında bir dənə də arpa olmayan kəndli də yeməsin, içməsin, ancaq qıza, gəlinə deyilən şeirlərə qulaq assın! Bəh-bəh!

Sonra sazlar gəlir.

Doğrudan, qardaşım, inan ki, bir an,

Könlüm ayrılmamış telli sazlardan.

Burda, əlbəttə, “telli sazdan” olmalıdır, ancaq heca sayını doldurmaq üçün Səməd Vurğun “ları” yaçayır sözün axırına.

“Durnalar” deyişməsini eşidən kimi Əhməd kişi sağollaşıb çıxır. Vaqif böyük dövlət xadimidir, nazirdir, administrasiya başçısıdır, yəni Ramiz Mehdiyev kimi bir adamdır, “xurcununda bir arpa” belə olmayan Əhməd kişiyə bir tikə çörək də təklif eləmir. Bu mümkündürmü?

Əhməd kişi çıxan kimi Vaqif (Səməd Vurğunun Vaqifi) buludlara şeir deyir.

“Parçalanmış ağ buludlar, göydə bardaş quraraq”…

Ağ buludlar bəlkə də parçalana bilər, ancaq eyni zamanda necə bardaş qururlar? Gərk ikisindən biri ola…

Ay isə

“Təbiətin saflığına qulaq asır uzaqdan…”

Saflığı duymaq olar. Ancaq ona necə qulaq asmaq olar? Yəqin bu da gülüş üçündür…

Sonra qəfildən Vaqif elan edir ki, Vidadini arvadı ilə birgə oğlunun tiy məclisinə dəvət edir. Və Qarabağdakı gözəl həyatdan danışır:

Yenə yanaqlara sığal vurulur,
Hər daşın dibində bir toy qurulur…

Hər daşın dibində bir toy… Belə çıxır ki, Qarabağ camaatı kefdədir, yəqin çuvalları doludur, təknələri də. Bəs bbayaqda Əhməd kişinin dedikləri?

Vaqif:

“Gedək, bizim yerlər xoş keçər sizə…”

Səməd Vurğunu oxuyanda vaxtaşırı beə fikir yaranır ki, Azərbaycan dili onun ana dili olmayıb.Necə yəni “yerlər xoş keçər sizə”? Yerlər xoş keçməz, yerdə adamın vaxtı, günü xoş keçər ya da keçməz…

(yazının əvvəli)

 

Реклама