Архив по авторам | Xeyrulla Xəyal
газета ОЧАГ 2011-07
ƏSGƏR MARŞI
Bu əsgərin adı əsgər,
Özü ana uşağı.
Üç gün əvvəl kənddə gəzən,
Fağır, başıaşağı.
Sağı naşı, solu naşı,
Kim bu marşı öyrənib?
Sağı çaşır, solu çaşır,
Komandir də heyvərə.
Puda dönür avtomatı,
Əzir, salır çiynini.
Bilmir hara addım atır,
Duman alır beynini.
Bu gün-sabah sonu yetər,
Bu təlimin, yürüşün.
Bəlkə gecə, bəlkə səhər,
Gedəcəklər döyüşə.
Qorxu qovub yuxusunu,
Başı-gözü odlanır.
Qova bilmir qorxusunu,
Qorxduğuna utanır.
Atadan da, anadan da,
Çoxdan üzüb əlini.
Tapındığı inamıdır,
Tanrı gəlir dilinə:
“Allah, min bir yara alım,
Ancaq qoyma ölməyə.
Allah, sənin qulun olum,
Əsirliyi görməyim”.
Bəlkə gecə, bəlkə səhər —
Bəlkə əcəl tələsir.
Bəlkə onu vurub sərər,
Yoldaşının gülləsi.
Bəlkə çatmaz tanrı dada,
Bəlkə əsir tutular.
Bəlkə satar komandiri,
Bəlkə nazir satılar.
Bu əsgərin adı əsgər,
Özü ana uşağı.
Ana ağlar, ağlar, itər,
Gözlərinin işığı…
iyun 1992 — 10 mart 1993 Samara
Fet. HƏLƏ Kİ DADLI NƏŞƏLƏRLƏ BAHAR…
A.A. FET
Hələ ki dadlı nəşələrlə bahar,
Görünməyir, ona həsrət el-oba.
Hələ qarla doludur yarğanlar,
Buzlu yollarda hələ hay qoparar,
Günəş oyanmamış ötən araba.
Günorta qızdırır günəş azacıq,
Gızarır bir cökə erkən oyanıb.
Saralır indi-indi tozağacı,
Və hələ nəğməli bülbül dil açıb,
Oxumur bir garağat üstə gonub.
Oyanışdan fəgət səhih xəbəri,
Geri dönən bu durnalar gətirir.
Göz tikib onlara çöllər gözəli,
Yanaqlarında şaxtanın əməli,-
Baxışlasrıyla oxşayıb ötürür.
1854
TYÜTÇEV. GÜNƏŞ HƏVƏSSİZ, ÜRKƏK…
F.İ. TYÜTÇEV
Günəş həvəssiz, ürkək,
Çöllərə göz gəzdirir.
Göy dindi qıy çəkərək,
Və qaşqabaqlandı yer.
Yel əsir ilıqtəhər,
İldırımlar, yağışlar…
Tufan altda zəmlilər,
Daha da yaşıllanır.
Budur, çıxır buluddan,
Şimşəyin göy şırnağı.
Bəyaz qanadlı oddan,
Naxışlanıb çırağı.
Axır, axır damlalar,
Çapır toz başılovlu.
Aramsız gurlamalar,
Gəzəb və hiddət dolu.
Günəş bir də boylandı,
Xəlvət-xəlvət çöllərə.
Və şəfəqlər calandı,
Tutulub durmuş yerə.
13.06. 1849
ANA DİLİ… BƏS BALA DİLİ?
“Bu şaxtalardan təngə gəldik. Çıxıb gedəsən Azərbaycana… Ora qışda da istidir…”
Bu qış, əlbəttə, ora da isti deyil, ancaq Samaraya baxanda, əlbəttə, istidir – indi küçədə şaxta iyirmi dərəcədən çoxdur. On iki yaşlı dünya gözəli Məsmədə astma var, bərk soyuqlarda əziyyəti artır, ancaq dərsi buraxmır. Bacısı Sevillə o, “Samara vilayəti azərbaycanlılarının Liqası” nəzdindəki bazar günü məktəbinin ən “qocaman” şagirdləridirlər. Ataları, Xanlar törəməsi Rövşən Musayev, həmişə vaxt tapır ki, iki qızını Azərbaycan dili dərsinə, böyük qızını isə ara verməyən idman yarışlarına aparsın – Stella qaçışla məşğul olur. Atası Məsməyə Naxçıvanın duz şaxtalarından danışıb. Indi Məsmə üçün hələlik görmədiyi Naxçıvan “möcüzələr ölkəsi”dir…
Məktəbin işlədiyi üç ildən artıq vaxtda şagirdlərin sayı on nəfərdən çox olmur. Samara şəhərində təkcə rəsmi məlumatlara görə on beş mindən çox azərbaycanlının yaşadığını nəzərə alanda yeganə mümkün nəticəyə gəlirsən ki, soydaşlarımız öz uşaqlarının ana dilini öyrənmələrində maraqlı deyillər. Və nəinki maraqlı deyillər, hətta fəal şəkildə əleyhinədirlər də. Bu, mürəkkəb məsələdir, qismən tarixi məsələdir və bu tarixin özü isə qismən xəstəlik tarixidir.
Biz burda Azərbaycandakı rus məktəblərinin məzunlarından və Bakının rus dilli məhəllələrinin törəmələrindən danışmırıq, belələrinin Samaranın Azərbaycan diasporunda xüsusi çəkisi də çox azdır. Samara azərbaycanlıları əsasən kəndlilərdir, yaşı qırx və qırxdan çox olanlar ruscanı Sovet ordusunda, əgər əsgərlik çəkiblərsə, öyrəniblər – bu, əlbəttə, kişilərə aiddir. Son on beş ildə gələnlərin ruscası məktəbdə öyrəndikləridir — əgər keçiblərsə. Ancaq ümumilikdə, nadir istisnalarla, azərbaycanlıların ruscası, demək olar ki, qrammatik normalar tanımır, leksika cəhətdən çox bəsitdir. Burda hətta otuz il və daha artıq yaşayan soydaşlarımız az-çox ciddi bir fikri ifadə etmək istəyəndə aləmi qarışdırırlar bir-birinə. Bəzən aqressiv hücumlara məruz qalan, incidilən azərbaycanlı savadlı şəkildə milisə ifadə verə bilmir, televiziya jurnalistlərinə dərdini danışanda əcayib nitqi ilə özünə qarşı tamaşıçıda mərhəmətdən çox gülüş doğurur.
Həmin bu azərbaycanlı uşağı dil açan gündən onunla rusca danışır. Bu, bir növ özünmüdafiənin zəruri həddinin aşılmasıdır. Soydaşımız dili pis bildiyinə görə çəkdiyi çətinliklərdən, ünvanına eşitdiyi tənbehlərdən, qınaqlardan, kinayələrdən özü üçün kompleks yaradıb. Onun incikliyi indi öz ana dilinə də ünvanlanır və o nəinki istəyir uşağı ruscanı ruslar kimi bilsin, o həm də istəyir ki, uşağı Azərbaycan dilini, elə bil hər kəlməsinə lənət, qarğış hopmuş bu dili bilməsin…
Hər bir xəstəlik müalicə olunmayanda şiddətlənir: soydaşımız hərdən-hərdən ailəsiylə vətənə gedəndə qohum-qonşunun yanında öyünür ki, uşaqları azərbaycanca bilmirlər. Sübüt üçün uşaqları çağırır və onlarla bir neçə kəlmə rusca danışır. Rus dilli uşaqlar indi soydaşımız üçün status göstəricisidir, ona elə gəlir ki, qohum-qonşudan bir neçə pillə yuxarı qalxıb…
Uşaqlar bir az böyüyəndən sonra valideynlərinin ruscası onlarda gülüş doğurur – ailə əslində bir-birinin dilini anlamayan iki hissəyə bölünür ki, bu da traqikomik sitüasiya yaradır…
Rus dilini, əlbəttə, azərbaycanlıların öyrənməyi yaxşı olardı, ancaq sovet dövründən bu dilin Azərbaycanda tədrisi fəlakət vəziyyətində olub. On illərlə Axundov adına institut rus dilini bilməyən məzunlara diplom verib məktəblərə göndərməklə xəstəliyi nəinki xroniki, hətta bəlkə də, dil müəllimi hazırlayan məktəblərin korrupsiya ocağı olduğunu nəzərə alsaq, sağalmaz edib.
Son vaxtlar Azərbaycanda dillə bağlı müzakirələr zamanı rus dilinin vacib müdafiəsi qəfildən Azərbaycan dilinə qarşı hücuma çevrilir. Səhv etmirəmsə, Oktay Ataxan adlı müəllif elə ucuz alıb getdi ki, axırda dedi rus məktəbləri olmasaydı, Azərbaycanın nə elmi, nə mədəniyyəti olardı. Bu iddiada irqçilik elementi olduğu şübhəsizdir — bu məni heç təəccübləndirmir, rus məktəblərinin məzunlarından belə şovinist-irqçi bəyanatları hələ sovet dövründə çox eşitmişəm. Elm barədə, savadsızlığıma görə, bir söz deyə bilmərəm, o ki qaldı mədəniyyətə… Səhv eləmirəmsə, gözəl nasir Əkrəm Əylisli Azərbaycan məktəbində oxuyub. Eləcə də gözəl şairlər Ramiz Rövşən və Vaqif Cəbrayılzadə. Mən hələ Molla Pənah Vaqifi demirəm…
Başqa bir Vaqif, Səmədoğlu, deyir ki, ingilis lordları ona Dostoyezskini, Puşkini orijinalda oxuya bildiyinə görə həsəd aparırlar…
Ah bu yazıq lordlar! Bir vaxt onlar bizim başqa bir şairimizə həsəd aparırdılar ki, onun, ingilis lordları kimi iki yox, düz iyirmi altı babası var…
Hamısı da rus dilli bolşevik komissarı…
13.02.08 Samara
Robert FROST. İNƏK ALMA VAXTI
THE COW İN APPLE
Nədənsə vurnuxur inək səhərdən,
Qapı bağlıdırsa – aşır çəpərdən.
Gic sayır deyəsən hasar çəkəni,
Alma şirəsinə batıb cəhəngi.
Dilinə meyvənin dadı dəyəndən,
Saralmış otları daha bəyənmir.
Durmur, ağacların gəzir altını,
Yeyir qurd yeyəni, külək atanı.
Diş batırıb atır, qovsalar əgər,
Səmaya üz tutub təpədə mələr,
Əmcəyi bürüşər, südü çəkilər.
ingiliscədən tərcümə
2000-ci illər, Samara
++++++++++++++++++++++++++++++
The Cow in Apple Time
Something inspires the only cow of late
To make no more of a wall than an open gate,
And think no more of wall-builders than fools.
Her face is flecked with pomace and she drools
A cider syrup. Having tasted fruit,
She scorns a pasture withering to the root.
She runs from tree to tree where lie and sweeten
The windfalls spiked with stubble and worm-eaten.
She leaves them bitten when she has to fly.
She bellows on a knoll against the sky.
Her udder shrivels and the milk goes dry.
«ВОЙНУ И МИР» НАПИСАЛ НЕ ТОЛСТОЙ…
Не утихают споры вокруг Шолохова. Из него упорно хотят сделать Крюкова. Самым весомым аргументом в этом споре в пользу Крюкова является авторитетное мнение покойного Солженицына, что советский писатель не мог писать хороший, достойный нобелевской премии роман. Такой роман мог писать только писатель антисоветский.
Недавно был крайне изумлен, узнав, что с Львом Толстым тоже не все в порядке. Один знакомый литературовед мне рассказал версию, по которой роман «Война и мир» написан не яснополянским графом, а совсем другим человеком, фамилия которого была …Я запамятовал, кажется, тоже Крюков.
Так вот этот Крюков был молодым офицером во время наполеоновского нашествия. В силу своей молодости и отчасти царившей накануне в России франкомании этот Крюков обожал французского императора и в самом начале войны сдался противнику. Вскоре молодой офицер и писатель стал важной персоной в штабе французов. Он, естественно, разделил трагическую судьбу своего кумира. Есть сведения, что он находился со свергнутым императором на острове св. Елена и только после его смерти вернулся во Францию. Он очень нуждался, но был гордый и ничего не просил. Он очень тосковал по России. Крюков одно время хотел выколоть себе глаза и вернуться в Россию слепым, чтобы не могли его узнать. (О такой крайней мере помышляет Дмитрий Карамазов, видимо, судьба Крюкова была известна Достоевскому). Но он не ослепил себя только потому, что страшно любил писать. Он день и ночь писал роман «Война и мир». Где-то в 1860 году, когда ему было за восемьдесят, Крюков заканчивает роман. В это время в Европе находился молодой русский писатель Лев Толстой. Узнав об этом, Крюков встречается с ним и передает ему роман с просьбой опубликовать его только после его смерти, которая, по его мнению, в ближайшее время должна наступить. Лев Николаевич вскоре после возвращения на родину узнает о кончине автора «Войны и мира». И хочет найти издателя. Но в связи с тем, что примерно в это же время женится, публикация романа несколько откладывается. Молоденькая, но очень смекалистая Софья Андреевна узнав, какое сокровище у них в руках находится, склоняет мужа опубликовать роман под своим именем. Лев Николаевич долго не соглашается. Но когда Соня начинает угрожать разводом, Лев Толстой уступает – к тому времени у него уже начиналось духовное возрождение и он ужасно боялся развода.
Для достоверности Софья Андреевна многократно переписывает роман. Копий сделает он так много, что в зимнее время он частью рукописи обклеивает окна… Они, чтобы отвести подозрение, кое-что переделывают. Но как бывает в таких случаях, получается хуже. Именно благодаря вмешательству Толстых в текст Крюкова, в романе французы говорят по-русски, а русские – по-французски…
Дальше – известно. Опубликовав роман изменника с трагической судьбой, Лев Толстой становится всемирно известным писателем… Он всю жизнь испытывал угрызения совести. По этой же причине он не мог есть мясо…
Видимо, уже тогда о настоящем авторе «Войны и мира» ходили слухи. Поэтому нобелевский комитет так и не присудил премию Льву Толстому…
Есть предположения, что и другие произведения графа имеют сомнительное происхождение. Недавно якобы Юлия Латынина сообщила, что «Хаджи Мурат» написан не Толстым, а одним из нукеров самого Хаджи Мурата, чудом оставшимся в живых…Он как будто передал свою рукопись Льву Николаевичу, чтобы тот ее отредактировал, но Софья Андреевна придержал, да так, что и тот и другой умерли. Посмертно произведение была издано как сочинение самого Льва Толстого…
Такие вот дела…
Теперь остается вывести на чистую воду Пушкина…
Не справедливо ведь, когда одним дается сотворить бог знает что, а другим ничего не дается…
Дайте нам хоть развенчать…
Это ведь как бальзам на душу, когда узнаешь, что трагедии Шекспира написал не Шекспир…
14 марта 2010
TYÜTÇEV. Gözəlsən nə gədər, ah, dəniz, gecə…
F.İ TYÜTÇEV
Gözəlsən nə gədər, ah, dəniz, gecə —
Burda al şəfəqli, səmavi orda.
Bu ay işığında canlı tək necə,
Gedir, nəfəs alır, parıldayır da.
Bu azad genişlik hüdudsuz, hədsiz,
Parıltı, tərpəniş, titrəyiş, atəş.
Tutqun şəfəqlərə bələnmiş dəniz,
Kimsəsiz gecədə nə yaxşısanmış!
Sən ey təlatümlü, ey nəhəng fəza,
De, hansı bayrama cilvələnmisən?
Hay çəkib, od töküb, çapır dalğalar,
Sayıq ulduzlarsa baxır zirvədən.
Həyəcan, parıltı – durmuşam yenə,
Halsız, hərəkətsiz. Bu bir yuxumu?
Həvəslə onların cazibəsinə,
Verərdim gedərdi mə öz ruhumu…
1865
ZALIM UŞAQLARI, BEŞ İL GÖZLƏYƏ BİLMƏYİBLƏR…
Mayın iyirmi səkkizində səhər açılmamış, sizdən ayıb olmasın, arvad məni dümsüklədi ki, dur, Buş zəng vurur. Düzü, bu İraq müharibəsindən sonra Buşla aram soyuqdur, ancaq zəng vuranda xala xətrin qalmasın cavab verirəm. Hə, telefonu alıb dedim xeyir olsun, Buş cənabları, nə qulluğun. Dedi qulluq sahibi olasan, elə zəng vurdum ki, bayramınızı təbrik eləyəm. Dedim bərəkallah, Corc bəy, öndərimizin yubileyindən iki həftə krçib, indi yadına düşmüşəm? Dedi yox, Mirzə, dövlətinizin yaranmağının doxsan illiyi münasibətilə təbrik edirəm. Ağızucu “sağ ol” deyib telefonu söndürdüm. Sonra eşitdim ki, məndən sonra Bakıya zəng vurub möhtərəm prezidentimizi təbrik edib, onun da qanını qaraldıb…
Nə yubiley, ə? Nə bayram, ə? Yalan deyirəmsə, Mirzə Əlili fəxri xiyabanda Zəlimxan Yaqubla bir qəbirə qoyasınız, o gün acığımdan arvada beş-altı çəkdim. Dedi Mirzə, mənim nə təqsirim var? Dedim kim bilir, bəlkə baban müsavat əskəri olub, Rəsulzadəyə dəstək verib, sizin tayfaya döyülmək halaldır. Bizim arvad dilini saxlayan deyil, dedi Rəsulzadə nə pislik eləyib xalqa, dövlət yaradıb dana. Dedim ondan kim xahiş eləmişdi dövlət yaratsın? Neynirdik biz elə dövləti? Neynirdik o boyda ərazini? Neynirdik o cür parlamenti ki, orda cürbəcür partiyalar ola, debatlar gedə, arvad-uşaq da bu pozğunluğa baxıb yaman günə qala? Bəs biz müsəlman deyilik? Bəs bizim qeyrətimiz yoxdur? Bizim bir dövlətimiz var ki, öndərimiz yaradıb, sonra da tapşırıb oğluna.
Bizim arvad kimi tərs yer üzündə yoxdur, qayıdıb mənə deyə ki, yaxşı dövlətdirsə, niyə gedib yaşamırcsan orda? Qolaylanıb bir yaxşı şillə vuracaqdım ağzının qstqnə, ancaq elə bu dəmdə Şirvan bəy qapıdan girib dedi ki, Mirzə, həmişə belə mehriban olasınız, gəlmişəm hər ikinizi yubiley konsertinə çağırım…
Şirvan bəylə çoxdan salamım var, keçə bilmədim, arvadı da götürüb getdim məclisə. Şirvan bəyə tapşırdım ki, danışanda gücü qoysun milli öndərə, de ki, o vaxt Rəsulzadə, Topçubaşov bir səhvdir eləyiblər, onlara aid olmayan işdən yapışıblar. Bizim dövlətimizi də, xalqımızı da yaradan öndərdir. Allah onun heykəllərini birə beş artırsın, oğlunun prezidentliyini ömürlük eləsin.
Konsertdə bir təhər tab gətirib oturdum. Ancaq Şirvan bəy səhnəyə çıxıb danışanda kürkümə birə düşdü. Elə bil kişini şeytan azdırdı. Bir kəlmə də nə öndərdən, nə möhtərım prezidentdən dedi. Arvadın qolundan tutub tez aradan çəxdım. Dedim belə yerdə adam tez ləkələnər. Onsuz da naxçıvamlılar Buşla salaməleykimə görə məndən çox incikdirlər…
Sonraö eşitdim ki, AzTV işləri düzəldib, allah bütün kanalların ömründən kəsib versin ona. Samaranın tədbirindın məulumat verəndə Şirvan bəyin adından deyiblər ki, öndərimizdən belə danışdı, möhtərəm prezidentimizdən heylə danışdı. Sağ olsun Hacı Faiq, düzüb-qoşub. Mən, düzü, özümə görə qorxurdum. Bilirəm ki, möhtərəm prezidentimizin üzü gəlməyəcəkdi, İordaniya kralına, Misir prezidentinə deyəcəkdi, onlar da mənə zəng vurub utandıracaqdılar ki, Mirzə, bəs sən niyə müxalif bayramlara gedib regional lideri darıxdırırsan…
Şükür allaha, bəla sovuşdu. Ancaq arvadı necə vurmuşamsa, indiyəcən qulağına dərman tökdürür. Yalan deyirəmsə, mənə neft gəlirindən bir manat da çatmasın, çox tərs arvaddır. Zənnim məni aldatmır, zatında müsavatçılıq var…
Mirzə ƏLİL
03.06.08 Samara
xeyrulla xayal 