Архив | 12.12.2017

66-CI SONET. TƏLƏT ƏYYUBOV VƏ MƏMMƏD ARAZ ƏLİBAYRAMLIDA

 

 

Bu günlərdə Şekspirin 66-cı sonetini tərcümə edərkən bu şeiri ilk dəfə azərbaycancaya çevirmiş mərhum Tələt Əyyubovun bir vaxt tələbəsi olduğum Əlibayramlı pedaqoji məktəbinə gəlişini xatırladım.

Bu gəliş yəqin 1969-cu ildə olub. Ay yadımda deyil Pəlkə də payız idi. Pedaqoji məktəbə hərdən tanınmış adamlar dəvət olunurdular. Tələt Əyyubov Məmməd Arazla gəlmişdi. Cavan şair Məmməd İbrahim “Araz” təxəllüsünü təzə-təzə götürmüşdü. Bu barədə ona sual verdilər. Dedi ki, onu Məmməd Rahimlə dəyişik salırdılar. “O da pərt olurdu, mən də”,  — bu sözlər dəqiq yadımdadır. Sonra Məmməd Araz şeirlərindən oxudu. Nobel mükafatı haqqında şeir ruh yüksəkliyi ilə qarşılandı. Şairin fikrincə, bu mükafat Azərbaycan neftinin, Azərbaycan millətinin qanı-təri bahasına yaranmışdır… Deməliyəm ki, Əlibayramlı pedaqoji məktəbinin tələbələri ucdantutma cahil idilər. Mən özümorda oxuduğum dörd il ərzində oxumağı tamam yadırğadım və yarımvəhşiyə çevrildim… Demək istəyirəm ki, Nobel mükafatı barədə təsəvvürümüz yox idi. Şairlər gedəndən sonra hacıqabullu pedaqogika müəllimi, keçmiş raykkom katibi Əli müəllim dedi ki, Nobel mükafatının Azərbaycan neftinə dəxli yoxdur, yəni bu Nobel o Nobeldən deyil…

Sonralar, kitaba, təhsilə qayıdandan sonra Məmməd Arazın da şeirlərini oxudum və gördüm ki, bu bu şair ədəbiyyatımızda ən çox süni şəkildə şişirdilmiş adlardan biridir. Onun bircə şeirini də bəyənmirəm. Sözlər var, qafiyələr var, şeir yoxdur… Qalacaq, qalacıq… Lər, lər, pəncərələr…(Bunu mən deməmişəm…)

İndi Tələt Əyyubov haqqında.

Səkkizincini qurtarana qədər kənd kitabxanasında nə vardısa, oxumuşdum, o cümlədən çoxlu pis kitabı. Kitabxanada Şekspir də vardı. Yekə, pıncırı boyda kitab, xeyli pyes, iki poema, səhv etmirəmsə, bütün sonetlər. Sonetlərin tərcüməçiləri yadımda deyil. Ancaq 66-cı soneti Tələt Əyyubovun çevirdiyini bilirdim. Və indi tərcüməçini şəxsən dörd-beş adddımlaqdan görməyim məni çox həyəcanlandırırdı… Tələt Əyyubov bir neçə şeirini oxuyandan sonra tərcümələrə keçdi və 66-cı soneti oxudu. Səsi indi də yadımdadır…

Və indiyəcən 66-cı sonetin ilk misraları Tələt Əyyubivun səsi ilə qulağımda səslənir… Sonralar bildim ki, Tələt Əyyubovun tərcüməsinin Şekspirə az dəxli var, çünki Tələt Əyyubov əslində dilini bilmədiyi  Şekspiri yox Samuil Marşakı ruscadan çevirib…

Şekspir sonetlərinin ölçüsü yambik pentametrdir. Hər misrada 10 heca var. Bu hecalar ikiliklər təşkil edir – vurğusuz və vurğulu hecanın cütü. Cəmi beş ikilik olduğundan pentametr deyilir. Bu ölçüyə bizdə ən yaxın onbirhecalı şeir yaxındır. Uzun ölçü – ondördhecalı – götürməklə tərcüməçi, əlbəttə, öz işini asanlaşdırır. Məsələn, Süleyman Rüstəm “Sirlər xəzinəsini” belə çevirib və ona görə misralarda çoxlu artıq sözlər var.

Şam şəhərində xeyli qoca bir kişi vardı,

Pəri kimi, cin kimi camaatdan qaçardı…

İndi artıq sözləri ataq:

Bir qoca yaşardı Şam şəhərində

Cin tək insanlardan o çəkinərdi…

Yəni təxminən belə. Dilimiz ingilis dili kimi zəngin və işlənmiş deyil, ancaq elə aciz saymaq da olmaz. Çalışanda fövqəladə nəticələr alınır…

Mən də əvvəllər elə gümün edirdim ki, Şekspir qısa ölçü ilə dilimizdə alınmaz, çoxlu itki olar. 8-9 soneti əruzla çevirmişdim. 66-cı soneti axıra saxlamaq fikrindəydim. Yaşımı nəzərə alıb özümü tələsdirdim və bu günlərdə soneti heca ilə, onbirliklə çevirdim. Alındı, dilimizlə fəxr elədim!

Qayıdaq Tələt Əyyubiva. Şekspir sonetlərində misraların sayı 14-dür (üç sonetdən başqa). Çarpaz qafiyəli üç dprdlük və yekun beyt. Tələt Əyyubov soneti məsnəvi kimi tərcümə edir. Bu, əlbəttə, sonet deyil. Həm də orijinalı bilməməyi də əlavə qüsurlar yaradır. Onun tərcüməsində şeir belə bitir:

Hər tərəfdə rəzalət baş qaldırır, yüksəlir,

Ancaq səni atmağa, əziz dost, heyfim gəlir.

Orujinal belədir:

Tired with all these, from these would I be gone,
Save that, to die, I leave my love alone.

Mənim tərcüməm:

Üzülüb bunlardan gedərdim, nə qəm,

 Sevdiyim tək qalar fəqət mən ölsəm. 

Yəni təkrar edirəm ki, Tələt Əyyubov Şekspiri yox, Marşakı tərcümə edir. Marşakda yekun beyt belədir:

Все мерзостно, что вижу вокруг…
Но как тебя покинуть, милый друг!

Bütün bunlara baxmayaraq, Tələt Əyyubovun tərcüməsinin xeyli şübhəsiz ləyaqəti də var. Sonetin ruhu hiss olunur, ingilis drama monoloquna xas pafos da var. Mən İnternetdə Tələt Əyyubiv haqqında heç bir məlumat tapmayıb çox məyus oldum…

Allah sənə rəhmət eləsin, Tələt müəllim!

Mən bu qeydlərimlə bağlı İnternetdə 66-cı sonetin Azərbaycan dilinə başqa tərcüməlrini axtardım.Tapdığınm iki tərcümə, biri türkcədən, ürəyimə yatmadı…

Dünyanın axırı deyl. Şekspirin də sonu yoxdur. Həmişə qüvvəni, bacarığını sınamaq olar…Şekspir meydanında…

12-13.12.2017

Samara

 

UİLYAM ŞEKSPİR. 4-CÜ SONET

shakespear                                     

Unthrifty loveliness, why dost thou spend…

 

Sevimli israfçı, niyə beləcə,

Gözəllik irsini sən dağıdırsan.

Təbiət pay verməz, bil ki, borc verər,

Kim onun özü tək əli açıqsa.

 

Niyə kor baxırsan, ay gözəl simic,
Sənə səxavətlə verilən şeyə.

Sən gəlirsiz sərvət əlində girinc,

Heç nə yox özünə xərc eləməyə.

 

Sən özün-özünlə sövdəyə girib,

Özünü aldada bilərsən ancaq.

Bir gün çağıranda təbiət geri,

Sənin haqq-hesabın necə olacaq?

 

                       Ölər gözəllik də yetirməzsə bar,

                      Bar versə, həmişə xatirən yaşar.

İngiliscədən tərcümə

12.12.2017

Samara

“KULİS.AZ” SAYTININ REDAKTORUNA MƏKTUB

Hörmətli redaktor!

Azad Qaradərəli ilə əməkdşınızın söhbətinin video yazısına baxıb çox hiddətləndim. Çünki Sizin həmsöhbətiniz mənim haqqımda, yumşaq desək, gözünü qırpmadan yalan danışır.

Qaradərəli deyir ki, guya mən ona haçansa müraciət eləmişəm, demişəm ki, Bakıda tərcümələrimi hara göndərirərmsə, çap eləmirlər. Ancaq təxminən il yarım əvvəl Qaraddərəli mənə Feysbukda müraciət edənə qədər mən nə bu adamı tanıyırdım, nə də onun jurnalını. Baxın, bu onun mənə ilk müraciətidir. Skrinşotu da əlavə edirəm ki, şübhəniz qalmasın. Azad Qaradərəli yazır:

“Salam.Təsadüfən sizin bloqunuza rast gəldim. Tərcümələriniz diqqətimi çəkdi. Ona görə dostluq göndərdim

Mən müstəqil «Yazı» ədəbiyyat dərgisinin baş redaktoruyam. Maliyyə problemindən gecikə-gecikə də olsa çıxırıq. Tərcümələrinizdən bizim dərgiyə də göndərə bilərsiniz.

Dərgimizin elektron variantı — saytımız da var. Bu ünvana müraciət edə bilərsiniz

yazidergisi.com”

qaradərəli.jpg

Bu da mənim cavabım:

Salam, hörmətli Azad müəllim! Diqqətinizə görə minnətdaram. Mənim tərcümələrim Azərbaycanda cəmi bir dəfə çap olunub — 1989-cu ildə Anna Axmatovanın üç şeiri «Ədəbiyyat və incəsənət» qəzetində. Tərcümələrə elə «əl gəzdirilmişdi» ki, indiyəcən acığım soyumur. Mən, əlbəttə, müxtəlif illərdə çevirdiyim şeirlərin Azərbaycanda oxunmağını istərdim, bir neçəsini jurnalınıza göndərərəm…”

Və mən bir neçə tərcümə göndərdim ki, indi buna çox peşmanam. Sonralar da Azad Qaradərəli məni fakt qarşısında qoyurdu, birdən yazırdı ki, “dərgi”nin yeni nömrəsinə mənim tərcümələrimi qoyur, varsa, yenə göndərim. Deməliyəm ki, “Yazı”nın neçə nömrəsində çap olunduğumu bilmirəm, o jurnalın bircə nömrəsini də görməmişəm.

O ki qaldı mənim guya Bakıya yazılar göndərməyimə, mən son otuz ildə Bakıya heç yerə yazı göndərməmişəm. 1989-cu ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində çap olunan tərcümələri mən Anara göndərmişdim, buna qədər isə Anarla xeyli yazışmışdıq, bir dəfə onunla Bakıda da görüşmüşdüm və o mənə Azərbaycana qayıdıb yeni yaranan tərcümə mərkəzində işləməyi təklif etmişdi. “Ədəbiyyat” qəzetində gedən tərcümələrə xeyli düzəlişlər edildiyindən mən Anara qəzəbli məkdub yazdım (boynuma alıram ki, yolverilməz ton və leksika ilə), bununla da hər şey bitdi.

2007-ci ildə “Mediaforum” saytında mənim 17 şeirim gedib. O şeirləri Samarada yaşayan qardaşının yanına gedib-gələn jurnalist Surxay Hüseynli alıb Bakıya aparmışdı. Yəni ki, o şeirləri də mən göndərməmişdim.

Azad Qaradərəli məni “Samarada yaşayan yaşlı birt kişi” kimi tqədim edir. Mən doğrudan da 1985-ci ildən Samarada yaşayıram və 64 yaşım var. Ancaq bu “yaşlı kişi”nin hələ 1979-cu ildə Azərbaycan jurnalında tənqidi məqaləsi, 1981-ci ildə hekayəsi, 1983-cü ildə “Literaturnı Azerbayjan” jurnalında məqaləsi (dissertrasiyamın bir hissəsi) çap olunub. Həmin məqaləyə sonra “Literaturnoye obozreniye” jurnalında “1985-10) yaxşı qiymət verilib. Belə yaxşı qiymət hekayəmə də verilib. (“Ədəbi proses -1982). O vaxtlar Azad Qaradərəli hardaydı və kim idi?

Mənim uşaqlığım çətin, davalı bir ailədə keçib, ancaq bu ailədə uşaqları tamahsızlığa, düzlüyə öyrədiblər. Mən heç vaxt redaksiya qapılarını gəzməmişəm. Rusiyada yaşayandan  Azərbaycanda kimin nə yazdığı ilə iki-üç ildən bir epizodik maraqlanıram. Və görürəm ki, indiki “yaradıcı” gənclər də 35-40 ilin qabağın “yaradıcı” gənclərinə iki damla su kimi oxşayırlar: yenə həmin cahillik, dəstə-dəstə çayxanalrı gəzmək, xam axtarıb hesabına qarın doyurmaq, min cür hoqqa ilə, alçalmaqla, əyilməklə əlyazmalırını harasa, kiməsə sırımaq, dilənib kitab çıxartdırmaq…

“Sən mənə bir qoonaqlıq borclusan…”

Azad Qaradərəlinin jurnalında çap olunmağa mənim heç bir motivasiyam olmayıb, çünki bu jurnalın kontenti İnternet axtarışçıları tərəfindən indeksasiya olunmur və burda çap olunmaq yazdığını torpağa basdırmaq kimidir. Və mənim ilk tərcümələrim bu jurnalda il yarım bundan qabaq çıxıb. Bu müddət ərzində bu tərcümələr haqqında mətbuatda bir kəlmə deyilməyibsə, ora yazı verməyin nə mənası var? Təkrar edirəm ki, məni hər dəfə Qaradərəli fakt qarşısında qoyurdu və mən “yox” deyə bilmirdim.

Və bu azsavadlı, komplekslərlə doıu insanla münasibət məni həm də onun fövqəladə qabalığına və müxtəlif eyhamlarla məni aşağılamağa çalışdığına görə sıxırdı. Ondan rədd olmaq istəyirdim, ancaq fövqəladə kinliliyini nəzərə alıb onun dilinə-ağzına düşmək istəmirdim. Özünüz görürsünüz ki, o, göz qırpçadan hər cür böhtan quraşdıra bilər!

Mənə yazmaq üçün, tərcümə etmək üçün nəinki çap olunmaq, hətta oxunmaq da vacib deyil. Mən bu işi ona görə görürəm ki, öz insan adımı doğruldam və Şekspir, Oden, Frost, Tsvetayeva, Bodler kimi insanlarla ünsiyyətdə ola biləm.

Mənim Bakıya “yazılar göndərmədiyimi” redaktor həmkarlarınızdan öyrənə bilərsiniz. Ancaq bu məktubumun saytınızda çap olunmağını istərdim, çünki məhhz Sizin saytda, Sizinlə söhbətdə mənə böhtan deyilib.

Hörmətlə

Xeyrulla Xəyal

Samara