Архив | 15.12.2012

BAŞ ÜSTÜNDƏ GÖY ÜZÜDÜR…

Baş üstündə göy üzüdür,

Torpaq bizdən aşağı.

Hələ dolar gözümüzə,

Günəş, ulduz işığı.

 

Bədən isti, canda həvəs,

Hələ ürək döyünür.

Gedir-gəlir hələ nəfəs,

Ruh danışır, dil dinir.

 

Necə şirin, necə dərin,

Olursa da yuxumuz,

Ayılırıq, dirilirik,

Banlayınca bir xoruz.

 

Bütün bağın, çəmənliyin,

Bütün gülü, çiçəyi,

Bircə matəm çələnginə,

Toxunmayıb hələ ki.

 

Bükülməsin, anam, bacım,

Qollarınız sinədə.

Hələ dayaq ehtiyacı,

Çiyinlər var nə qədər!..

2003-cü ilin payızı, Samara

 

СТРАСТИ ПО БУЛГАКОВУ

В отделении полиции с Ильей Яшиным и Ксенией Собчак провели профилактическую беседу.

 

Начальник полиции: Любишь боярыню?

Яшин: Люблю безумно!

Начальник полиции: Как же ее не любить? Барыня красотою лепа, червлена губами, белом изобильна, а валюты у нее больше, чем было у Ивана Грозного. Чего же тебе надо?

Яшин: Ничего!

Начальник: Так женись, Хороняка! Начальник отпускает ее!

Яшин: Прошу твоей руки, Ксюша!

Собчак: Я так часто была обманута…

Яшин: Клянусь Координационным советом!

Собчак: Клянись Алексеем Навальным!

Начальник: Ну, слушай! Если я за тобой худое проведаю…

Яшин: Клянусь Абаем Кунанбаевым…

Начальник: Не перебивай начальника! Жалую тебе свою визитку и отпускаю без протокола…

DAHA HEYVA QOXUSU ORİYENTİR DEYİL. HAVADA BAŞQA QOXLAR VAR…

 

Balıq bazarı, Köhnə bərə ağzı, Cındıra məhəllə, Zavod, Qələbə bağı, Bazar küçəsi, Poçt küçəsi, Süd zavodu, Hamam küçəsi, Heyvalıq…

Burnuma heyva iyi gəldi, gözlərim doldu, indi bilmirəm, qırx il və bir az da əvvəl o küçədəki həyətlərdə çoxlu payız heyvaları vardı və mənə, Salyana hərdənbir  yolu düşən kənd uşağına, elə gəlirdi ki, o heyvaların iyi kənddəki heyvaların iyindən min dəfə yaxşıdır. Bəlkə bu ona görəydi ki, qapılara göz gözdirə-gəzdirə getdiyin yerdə qəfildən həyətlərin birindən kənd qızlarından yaxşı geyinmiş, kənd qızlarından yaxşı yeriyən, elə heyva kimi sarı-göyçək qız çıxırdı və ürəyin qırılıb düşürdü asfalta…

Mən o vaxtlar mərhum qardaşım Süleymanla…

O mərhum, bu mərhum…

Yaşar Şükürbəylinin öldüyü isə otuz ildən çox olar, onu maşın vurub öldürdü… Mən Süleyman qardaşımla Yaşar Şükürbəylinin dolu budaqlı heyvalar sıralanan, gül-çiçəkli, hovuzlu həyətinə çox getmişəm. Yaşar və onun üç bacısı yetim böyümüşdülər, Salyan pedaqoji məktəbinin direktoru işləyən ataları 1938-ci ildə tutulmuş, deyəsən, Qazaxstan sürgünündə ölmüşdü. Sürgünə anaları da getmişdi, ancaq ayrı yerə, başsız qalan uşaqları bibiləri bölüşdürüb saxlamışdılar. Az sonra mən Əli Bayramlıda pedaqoji məktəbə girdim. Dörd il ərzində qrup rəhbərimiz və riyaziyyat müəllimimiz Böyükağa Qurbanov oldu. Özündən yox, başqa müəllimlərdən öyrəndik ki, Böyükağa müəllim təzə universitet məzunu olduğu vaxtlar Salyanda Şükürbəylinin müavini olub, onunla bir gecədə tutulub, on il həbs və sürgün çəkib. O, dörd ildə bir dəfə də bu mövzuda danışmadı. Arıq şax qamətli, qırğı üzlü bu kişi nəinki müəllimlərin, hətta o vaxta qədər tanıdığım adamların heç birinıə oxşamırdı, heç vaxt səsini ucaltmayan və ağzından kobud söz çıxmayan bu keçmiş Stalin dustağı nəinki sinifdə, hətta dəhlizdə görünəndə də hamı özünü yığışdırırdı. Mənə elə gəlir ki, o nəinki tələbələrlə və müəllimlərlə, hətta siyasi rejimlə bacardığı qədər məsafə saxlayırdı – şəxsi istifadə üçün olan qeydlərin hamısını Böyükağa müəllim ərəb əlifbası ilə aparırdı…

Bir məsələ var ki, altımışıncı illərin sonu, yetmişinci illərin əvvəliində rüşvət Azərbaycanda qonağa yeməkdən qabaq çay vernmək kimi vacib milli adətə çevrilirdi və mənim məktəbimdə də müəllimlər hamısı rüşvətxordular…

Hamısı… Bəs Böyükağa müəllim?

Bir iyirmi il qabaq bir tələbə yoldaşıma rast gəldim, o, mərhum Böyükağa müəllimi ailəliklə tanıyırdı. Bütün müqəddəslərə and verdim ki, mənə düzünü desin. Bütün müqədddəslərə and içib dedi ki, yox.

Elə bil üstümdən dağ götürüldü…

Əli Bayramlı pedaqoji məktəbi çoxdan bağlanıb. Salyan pedaqoji məktəbini heç xatırlayan yoxdur. Onun indi sökülmüş binasında bir vaxt deyəsən rayon xəstəxanası yerləşirdi. Bina camaatın Heyvalıq adlandırdığı küçədəydi. Küçənin əsl adı…

Elə bildiniz bu küçə yurdu dağıdılmış, ailəsi qapı-qapı düşmüş, özü inçidilib məhv edilmiş Şükürbərlinin adınadır? Əlbəttə ki, yox…

Bu küçənin çox adı olub, şəhərin baş küçəsidir, deməli, qədimdir, gələn hər  rejim öz adını verib. Mən Süleyman qardaşla bu küçəylə xam-xam gəzdiyim vaxtlar marksist-leninçi xalq şairi Səməd Vurğunun adını daşıyırdı.

Daşıyırdı… Bəzi adlar doğrudan da yükdür…

Ötən yay bir nəçə ahıl salyanlıyla danışdım, küçənin qədim adlarını xatırlamırlar, güman etdilər ki, Beriya tutulana qədər onun adına olub…

Heyvanı atdım xarala… Yoxsa almanı?

Zaman dəyişib. Beriyanın adı küçədən götürülürdüsə, çamaat başa düşürdü ki, Beriya tutulub və tezliklə güllələnəcək.

Səməd Vurğunun adı Heyvalıqdan götürülüb. Məgər bu o deməkdir ki, Səməd Vurğundan marksist-leninçi xalq şairi adını alıblar?

Heftçalanın baş küçəsindən Nizaminin adı götürülüb. Məgər bu o deməkdir ki, fars millətçiləri deyənlər düzdür və Nizami Azərbaycan şairi deyil?

Yox, yox və yenə yox. Bütün bunlar o deməkdir ki, bu küçələrə Heydər Əliyevin adı verilib…

Hamam küçəsinə də kiminsə adı  verilib. Bir vaxt Lenin adınaydı. Küçənin rəsmi adı hərdənbir çəkilərdi. Məsələn, salyanlı iki dənə qarpız alıb minirdi taksiyə və əlli qəpik verib deyirdi ki, sür Lenini axırına…

Çıxdıq Leninin axırına…

Şəhərin küçələrinin yarısı iyirmi altıların adınaydı. Tonlarla qaçaq qara kürünün satıldığı Balıqbazarı bolşevik adınaydı! Hələ utanmaz-utanmaz deyirlər ki, sovet hökümətini Qorbaçov yıxdı…

İyirmialtılardan təkçə Əzizbəyovun adı qalıb. Əzizbəyov – bugünkü Azərbayçan həyatının ən vacib siyasi və ideoloji rəmzlərindəndir. Xalq parçalanmış, ikilənmiş şüurla yaşayır – Əzizbəyov qəhrəmandır, Şaumyan antiqəhrəman.

Bütün müasir Azərbaycan tarixi bu cür siyasi məqsədyönlülük prinsipiylə pozulur-yazılır.

Mən şəxsən ikilənmiş şüurla yaşamaq istəmirəm. Hökümətdən nümunə götürüb tarixin versiyasını yaradıram ki, o da belədir: Əzizbəyov əslində nə bolşevik, nə də komissar olub. Əzizbəyov olub bolşevik maskası geymiş Azərbaycan millətçisi və komisarların içinə girib ki, təşkilatlarını dağıtsın. Dağıdıb da. Onları ingilislərə verən də Əzizbəyov olub. Sonra onlarla qaçıb gedib İngiltərəyə, adıni dəyişib, lord rütbəsi alıb və Marksın yanında dəfn olunub. Bir sözlə, Əzizbəyov Azərbaycanın Ştirlisidir…

Və eşitsəniz ki, Salyanda Qələbə bağı daha Qələbə bağı deyil, diksinməyin: ikinci dünya müharibəsinin nəticələrinə yenidən baxılmayıb, qələbəni doğrudan da antihitler koalisiyası qazanıb. Sadəcə… Özünüz bilirsiniz kimin adı verilib…

Bu salyanlılar çox qəribə camaatdır… Əslində ağır söz demək istəyirəm, ancaq qorxuram. Salyanlıların sözlə danışmağa hövsələsi çatmır…

“Hara sürüm?” – deyə taksi sürücüsü Salyanda soruşur və köndələn-köndələn baxır. Cavab alan kimi ikinci sualı verəcək: ”Kimlərdənsən?”

Hara deyim? Bu “hara”nin bir adı var ki?…

16-17.02.08 Samara  

  

    

 

YÜZ İLDƏN ÇOX ÇƏKƏN ÖGEYLİK

 “Pələnglər tuta dövrüm, çəkilmərəm əsla…”

Şerdə bəlkə də Nəsiminin özü qədər patetik olan Cəfər Cabbarlının şeri ana haqqında indiyə qədər yazılanların da yanında daha ötərli, daha tutarlı və əgər belə bir təyin məqbuldursa, daha toxunarlı olduğu kimi, anaya bundan sonra həsr edilənlər də Cabbarlı şerinin amansız Prokrust yatağından keçəcəklər. Bu şerdəki  fövqalədə cazibənin sirrini rasional dəlillərlə açmağa çalışanlar  necə gülünc görünəcəklərini gözlərinin qabağına almalıdırlar. Dünyanın altı gündə necə yarandığını yerində Tövrat kimi mötəbər kitabda yerli yerində təsviri çoxumuzda, yumşaq desək, şübhə doğurursa, ədəbiyyatşünas canfəşanlıqlarının qiyməti quruşdur…

“Fəqət ana! O adın qarşısında bir qul tək…”

“Əgər bütün bəşəriyyət ədüvvi-canım ola…”

Bilmirəm, indi bu şer Azərbaycanda öyrənilirmi, məsələn, Türkmənistanda bu şer oranın dövlətçiliyi üçün də ziyan sayıla bilər, orda şerə layiq yalnız prezidentlərin anasıdır, hərçənd “fəxarətlə” yalnız prezidentin özünün qarşısında diz çökürlər. Azərbaycanın daha müasir dövlət olduğunu nəzərə almaqla güman etmək olar ki, indi freydçilər də, xəlvəti də olsa, bu şerə qurd kimi daraşıblar – freydçilər elmin hər sahəsində Avropanın yüksək standartlarına uyğun gələn Azərçaycanda olmalıdırlar, hərçənd millət sağlam millətdir və psixoanalizə möhtac deyil…

Əslində bolşeviklər Azərbaycana gələndən sonra Cəfər Cabbarlının fövqəladə istedadla gördüyü işlərin böyük miqdarı ölkədə ana yox, ata pərəstişinin yaradılıb yeni bolşevik dininə çevrilməsinə xidmət etmişdir. Vergini tanrıdan alıb şeytan tərəfindən azdırılan yaxud istedadında demonik maya olan bu düha elə bil bir əliylə intelligent eynəyini bərkidə-bərkidə bolşevizm parovozunun qabağında qaçır və o biri əliylə çekistlərə göstərirdi: baxın, burdakilar qolçomoqdırlar, sovet körpülərini partlatmaq istəyirlər, burdakilar da qolçomoqdırlar, kolxoz atlarını zəhərləyirlər, o görünən daxma daxma deyil, məsciddir, orda xəlvətcə yığılıb namaz qılırlar… Təhlükə hər səmtdən gələ bilərdi, düşmən hər bucaqda gizlənə bilərdi, iniqilabçılıq ehtirası başına vuranlar ailə üzvlərini də bolşevik divanına verməyə hazırdılar və verirdilər. Cəfər Cabbarlının sovet dövrü pyeslərinin o vaxt ən çox oxunanları bütöv bolşevik ideologiya sisteminin üzvi hissəsinə çevrilərək ölkədə kütləvi  təhlükə, kütləvi təxribat psixozunun yaranmasını təmin etmişdir. Hamı bir-birindən qorxur, hamı bir-birindən yazır, hamı bir-birini qabaqlamağa çalışırdı. Cabbarlıdan da çox yazblar. Cabbarlı da yazıb – “Yaşar”ı oxuyun, bu, bədii formaya salınmış çuğulluqdur, on minlərlə işlək, əliqabarlını kəndlini öldürmək, ailəsini dağıtmaq, Sibirə göndərəmək üçün etibarlı əsas olan sənəddir. Hamının həyatı təhlükədədirsə, ölkə əldən gedirsə, dada ancaq kişi çata bilər, bu, arvad işi deyil, Janna d’Arklar düşmən qıraqdan gələndə ortaya atıla bilərlər, bizim düşmənlərimiz isə öz içimizdəndir və hətta evimizin də içindədir… Yəni otuzuncu illərin əvvəllərində çekistlər qələmlərini qılınca çevirmiş yazıçıların …yox, köməyi  ilə yox, bilavasitə iştirakıyla çoxluqda bu tələbatı yaradırlar ki,  onlara dədəlik eləyən lazımdır.

Cəfər Cabbarlının hamımızı ağrıdan və vaxtsız saydığımız ölümü onu ananın yox, atanın qarşısında diz çökmək kimi şübhəli şərəfdən xilas etdi. Rusiyadan fərqli olaraq, milli ucqarlarda(respublika yazmağa əlim gəlmir, iyirminci ildə yıxılan respublika demokratik idarə forması kimi əslində indiyəcən bərpa olunmayıb) bu ata ikibaşlı əjdaha kimi təcəssüm edib. Azərbaycan əjdahasının iri başı Stalin, xırda başı isə Bağırov(bizim kannibalın indiyəcən kökü kəsilməyən pərəstişkarları deyəsən onu nəvazişlə Mircəfər adlandırılar…)idi. Bu əjdaha doymaq bilmirdi, diz çökməyənlərin də qanını içirdi, çökənlərin də…

Əslində bolşeviklər hakimiyyətdə özlərini bərkidəndən “sovet” ayamasını almış adamlar üçün öz ailələri sınaq borusu, inkubatordur, əsl ailə meqa ailədir. Meqa ailə çoxözəklidir – bağça, məktəb, pioner, komsomol, və partiya. Maraqlıdır ki, meqa ailədə ana yox kimidir və elə əslində də beləydi: Stalinin arvadı özünü öldürmüşdü, Molotovun, Kalininin arvadları türmədəydilər. Ana olmayan yerdə ögey ananın zühuru yalnız vaxt məsələsidir.

Yarım əsr bundan əvvəl Azərbaycan ekranlarına “Ögey ana” filmi çıxır. Ekranlar  — o vaxtkı Azərbaycan üçün böyük şişirtmədir. Ərəbqardaşbəyli kəndində ekran hardaydı – yaydan-yaya kənd mağazasının böyrünə üstündə nəlbəki boyda sarı-boz ləkələr olan, neçə yerdən süzülmüş mələfə asılır və həsrətlə gözlənilən film pambıqdan gəlib  mal-heyvanı təzəcə farağatlamış camaata göstərilirdi. Pərdələr arasında lent dolamağa gedən vaxt ərzində bəzilərini yuxu aparırdı, ən çox da gün ərzində çöl və ev işləriylə əldən düşmüş uşaqları. Hərçənd “Ögey ana” filminə uşaqlı-böyüklü hamının axıracan baxdığı istisna deyil.

Və bu da istisna deyil ki, anadan yetim İsmayılın çoxlu yaşıdları onların da … Yox, əlbətə ki, analarının ölməyini arzulamazdılar, ancaq kinodaki “ögey ananı” arzulayanlar, şübhəsiz ki, olub…

Və indi əlli il keçəndən sonra “Ögey ana” filmini göz qabağına gətirdikcə düşünürsən ki, Azərbaycan kinematoqrafının öz tarixi ərzində ana surəti yaratmaq üçün göstərdiyi səylər  puça çıxıb. Cabbarlıdan sonra ana mövzusuna münasibətdə yarımçıqlıq kompleksi yaşayan ədəbiyyat isə nəticəsi dərsliklərə düşüb uşaqlar üçün başağrısına çevrilən sosial sifarişlər yerinə yetirir: “Buz heykəl”, “Ana və poçtalyon”, bu şerin estetikasını yamsılayan və onun variasiyası olan “Qaytar ana borcunu”(deyək ki, müharibə qurtarandan sonra oğlan “urusa” evəlnib qalır) şerləri. İsgəndərin dediyi sadə sözlərin — “Ah, ana, nə gözəl zadsan!” —  emosional gücü bu şerlərdəkindən çoxdur.

“Ögey ana”ya elliklə vurğunluğun səbəbi qismən Həcibə Məlikovanın məlahətindədir. Yalnız qismən. Film ögey ananın simasında əslində model, nümunəvi ana göstərilir, yəni filmdəki ögey ana necədirsə, əsl ana elə olmalıdır. “Oğlum, İsmayil…”

“Səni görüm qan qusasan, bala!” – ekran qarşısında oturan uşaqlardan neçəsi bu qarğışi gün ərzində dönə-dönə eşitmişdi.

Əsl ananı, xoşbəxtlikdən, çoxumuz görüb, uydurma anaya, kinematoqrafik anaya tamaşıçını inandırmaq Şekspir qüdrəti olmasa da, heç olmasa Cabbarlı qüdrəti istəyir. Ögey ananı, bu da xoşbəxtlikdən, çoxumuz görməyib. Ögey ana nağıllarda kinli ifritədir. Sovet höküməti nağıldaki ifritələrin də axırına çıxır. Nəcibə Məlikovanın ifasında ögey ananın təkcə səsindən dağlar-daşlar yumşalır.

Həbib İsmayılovun filmi  Erenburqun təbiriylə “siyasi isinmə” adlanan və çox da  çəkməyən dövrdə çəkilib. Az sonra Xruşşov bütün dünyaya “kuzkinu mat” göstərəcək…

Həbib İsmayılovun filmi sovet nağılıdır və bu nağılın ideologiyası klassik folklorla təzaddadır. Sovet qadını nəinki nümunəvi anadır, sovet qadını nümunəvi ögey anadır da.

Çobanlar qoyunları tar-kaman çala-çala otarırlar. Ekran qabağında oturanlar üçün Tofiq bəyin musiqisi xoş olduğu qədər də məzəlidir, onlar yaxşı bilirlər ki, mal-heyvan, yiyəsi allı-yaşıllı söyülə-söyülə otarılmalıdır…

Sovet rejimi vətəndaşların şəxsi adam kimi yaşamaqlarına yol vermədiyi kimi, ailəni də suverenlikdən məhrum etmişdi. Uşaqların əsl valideynləri komsomoldu, orduydu, kolxozdu, zavoddu. Hamının, uşaqların da, böyüklərin də, atası Birinci katibdi. Birincinin vətəndaşlarla münasibətində dominant olan repressiv alətləri valideynlər öz növbəsində uşaqlara qarşı işlədirdiər. Uşaqlara öz doğma valideynlərinin verdiyi təhqirli ayamalara, söyüş və qağışlara ğörə biz rəqabətdən qıraqdayıq. Ananın balasına, balanın valideynlərinə, gəlinin qayınanaya, baldızın gəlinə nəinki nəvazişli, hətta xoş söz deməyə də dili gəlmir. Aqressiya genetik azara çevrilir. Və burda nəzərinizə çatdırıram ki, insan qanıyla olmasa da, insan sinirləriylə qidalanan məmurlar, qol-qabırğa sındırmağı vətən qarşısında müqəddəs borc kimi icra edən polislər, “basaram, əlli-ayağlı gedərsən” deyən  prokurorlar, bu təhdidi qanunlaşdıran hakimlər hamısı azərbaycanlı ailələrdə böyüyüblər. Onların bəlkə də hamısının ata-anası döyüb-söyən olmayıb, bəlkə valideynləri onlara düzgün tərbiyə verib, ancaq məgər onların ata-anaları öz valideynləridir? Yox, onların atası da, anası da prezidentdir…

Ölkədə tam hüquqlu bir nəfər olanda, əlbəttə, o, hamının atası adlana bilər, ancaq hamı onun qanuni övladı sayıla bilməz. Qalanları əslində… Azərbaycanca bu sözü yazmaq istəmirəm… İngiliscə söz var: ”bastard”. Məgər biz bu ada layiqik? Layiq deyiliksə, niyə dilimizi qoymuşuq qarnımıza?

“Fəqət o adın qarşısında bir qul tək, həmişə səcdədə olmaq…”

Ana qarşısında, o cümlədən nəcib ögey anaların qarşında, diz çökmək doğrudan da fəxarət və şərəfdir. Ancaq bunun üçün əvvəlcə ögey ata qarşısında on illərdən bəri aldığımız biabırçı səcdə pozasından qalxmalıyıq…

                         11-12.03.08 Samara

  

 

KƏND

                 kənd3.jpg

                                      Kainat Bədəlova

Burda unudulur ayın tarixi,

Başına ip atan yox saatların.

Tək-tük adam bilər gün hardan çıxır,

Burda vurğunu yox günbatarların.

 

Hadisə törətməz burda adamlar,

Özü hadisədir adam, təzəsə.

Yüz il qabaqki tək iyi xoş olar

Benzinin, tanınar hər maşın səsi.

 

Heyvan adsız olar, necə sevilsə,

Başı sığallanmaz itin, pişiyin.

Uşaq əzizlənməz, nəvə deyilsə,

“Yol daşı atılar yolun quşuna”.

 

Əgər məskən salıb burda yaşasan,

Bəlkə də tükənməz ömrün illəri.

Zaman məsrəfini yox bilən, sayan,

Bu yerdən yayınıb Tanrı nəzəri.

 

22-27.07.08

Ərəbqardaşbəyli

Yusif Süleymanlıya

Uzaqdan göyə  çalan,

Bu ağ sulara ha bax –

Çətin deyərsən çayın,

Yönü, axarı hara.

 

Gedir gəmi, ya qayıq,

Motor, ya əl gücüylə.

Bu gen-bol düzən çayı,

Yatağında dincələr.

 

Baxarsan, təsadüfən,

Gözlərinə sataşar.

Gah dayanan, gah gedən,

Bir budaq, ya talaşa.

 

Hey baxarsan sevincək,

Axarı tapdığına.

Talaşa üzər, çəkər,

Diqqətini, vaxtını.

 

Vaxt gedir, dayandığın,

Sahil özü də axar.

Harda olsaq, qıraqdan,

Sənə, mənə baxan var.

25-30 aprel 2008, Samara